Greinasafn

2017
 »maķ

 »aprķl
 »mars
 »febrśar
 »janśar
2016
 »desember
 »nóvember
 »október
 »september
 »įgśst
 »jślķ
 »jśnķ
 »maķ
 »aprķl
 »mars
 »febrśar
 »janśar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990

Articles in English

14.9.2016
WHAT“S WRONG WITH EUROPE – AND WHY DON“T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

10.2.2016
„SOLIDARITY OF SMALL NATIONS: UTOPIAN DREAM OR PRACTICAL POLITICS?

Read more

All articles in English

12.3.2009

ÓJAFNAŠARFÉLAGIŠ

Įriš 1997 fengu tveir amerķskir nżfrjįlshyggjupostular, Scholes, og Merton, Nóbelsveršlaunin ķ hagfręši. Žaš var ķ višurkenningarskyni fyrir aš hafa leyst “umbošsmannsvandann.” Žeir fundu rįš til aš draga śr žeirri įhęttu hlutafjįreigenda sem ķ žvķ felst aš fela forstjórum – eins konar embęttismönnum – įvöxtun fjįrmuna sinna.

Fķdusinn var ķ žvķ fólginn aš įrangurstengja umbun forstjóranna. Forstjóranum bar samkvęmt kenningunni aš stjórna meš eitt aš markmiši: Aš višhalda og hękka veršgildi hlutabréfa. Til žess aš halda forstjórunum viš efniš žótti rétt aš beintengja umbun žeirra viš hlutabréfavķsitöluna ķ kauphöllinni.

Žar meš hófst mikil gullöld meš kaupaukum og bónusum og mörghundrušföldum launamun eša lystaukandi starfslokasamningum ella. Žetta breytti hversdagslegri išju endurskošandans ķ skapandi listgrein sem snerist um aš hagręša og fegra afkomuna til aš auka tiltrśna ķ kauphöllinni. Allt varš leyfilegt ķ žessum leik til aš žjóna hinu hįleita markmiši: Innherjabręšralag, sżndarviskipti og endalaus višskiptavild. Nżtt blómaskeiš bófakapitalismans var hafiš į traustum fręšilegum grundvelli.

Aš vķsu höfšu žeir Scholes og Merton varla fyrr tekiš viš Nóbelsveršlaunum sķnum en Asķukreppan skall į og kollvarpaši gervivķsindunum į einni nóttu. Af einhverjum įstęšum fórst žó fyrir aš afturkalla Nóbelsveršlaunin. Flestum ber sķšan saman um aš rökrétt nišurstaša žessarar fręšigreinar hafi birst heiminum ķ uppgangi og falli einhvers mesta sżndarvišskiptarisa heimskapitalismans sem aš lokum helgaši sér sérstakan kafla ķ heimsögunni undir heitinu: ENRON.

Ķslenskir sjónvarpsįhorfendur nutu žess nś ķ skammdeginu aš mega lķta inn ķ hugarheim fjįrplógsmannanna sem voru söguhetjurnar ķ žvķ skammęja ęvintżri. Og hvaš sįu žeir? Žeir sįu spegilmynd ķslensks samfélags į tķmabilinu frį einkavęšingu banka upp śr aldamótum fram aš hruninu ķ október 2008. Žaš var žjošfélag ķ anda nżfrjįlshyggjunnar. Žaš var skrķpamynd hins amerķska kapitalisma. Žaš var ójafnašaržjóšfélagiš sem er hin rökrétta nišurstaša af žjóšfélagssżn frjįlshyggjutrśbošanna.

Eitt helsta einkenni nżfrjįlshyggjunnar ķ praksķs er sķvaxandi ójöfnušur milli rķkra og fįtękra, innan žróašra žjóšfélaga og milli rķkra og fįtękra žjóšfélaga į heimsvķsu. Samkvęmt lögmįli markašarins safnast aušurinn sķfellt į ę fęrri hendur. Ķ heimi žar sem gróši eignarhaldsfélaga hinna ofurrķku leynist eins og faldir fjįrsjóšir į eyšieyjum er talnaefni, sem tķundar ójöfnušinn į raunsęjan hįtt vafalaust mjög įfįtt. En tökum dęmi af Bandarķkjunum – hįborg kapķtalismans – frį valdatöku Reagans fram ķ seinna kjörtķmabil Bush junior.

FYRIRMYNDIN OG SKRĶPAMYNDIN

Į žessu tķmabili (1980-2006) jukust framtaldar tekjur žeirra sem tilheyra topptķund žjóšfélagsstigans śr 34% ķ 46% heildartekna. Hlutdeild žeirra ķ žjóšartekjunum jókst um 1/3. En žaš segir ekki alla söguna. Žvķ sem nęst allur tekjuauki žeirra, sem tilheyra topptķundinni, kom ķ hlut hinna ofurrķku. Hinir ofurrķku eru innan viš 1% framteljenda. Og žegar betur er aš gįš eru žaš žessir ofurrķk, sem tilheyra 1% framteljenda, sem eiga bróšurpart aušsins: ķ žeirra hlut kemur 62% af öllum śtgreiddum arši; 51% af veršmęti hlutabréfaeignar; og 70% af öllum auši ķ formi skulda- og veršbréfa.

Žaš var į žessu tķmabili sem launamunur innan bandarķskra stórfyrirtękja nįši žvķ aš verša einn į móti 460. Ķslendingar nįlgušust fyrirmyndina aš vķsu meš ógnarhraša. Einu sinni ofbauš Stefįni Jónssyni, föšur ofur-Kįra, aš launamunur į Ķslandi taldist vera oršinn einn į móti sex. Stefįn, sem var um skeiš žingmašur Alžżšubandalagsins, flutti tillögu um aš lögbinda launamuninn einn į móti žremur (1:3), jafnt į sjó og landi. Įri fyrir hrun telst launamunur į Ķslandi hafa nįš 1 į móti 360. Įrangurstengt,vitaskuld!

Dr. Stefįn Ólafsson, prófessor, hefur öšrum fremur rannsakaš tekjudreifinguna hér į landi į undanförnum frjįlshyggjuįratug. Ķ fyrirlestri, sem hann flutti žann 5. mars s.l. komu fram eftirfarandi upplżsingar: Įriš 1993 hafši tekjuhęsta 1% ķslenskra hjóna 4.2% af heildartekjum allra hjóna. Žetta hlutfall var oršiš 19.8% įriš 2007. Rķkustu tķu prosentin fóru śr žvķ aš hafa rśm 20% samanlagšra heildartekna allra, ķ aš hafa tęp 40% žeirra. Į sama tķma hafa žvķ allir ašrir, hin 90%, fariš śr žvķ aš hafa 78.2% af heildartekjunum ķ aš hafa 60.6%.

Rķkasta prósentiš (hjón) hafši į įrinu 2007 aš jafnaši 18.2 milljónir ķ tekjur į mįnuši. Žetta eru 615 fjölskyldur Žaš voru žvķ ekki bara 30 óligarkar sem skömmtušu sér ofurlaun hér į landi į įrunum fyrir hrun. Įlyktunarorš Stefįns Ólafsson af talnaefninu, sem hann kynnti ķ fyrirlestrum sķnum voru, “aš į Ķslandi vęri aš finna einhverja róttękustu frjįlshyggjumenn Vesturheims.” Į sama fundi kom žaš fram ķ mįli Indriša H. Žorlįkssonar, fv. rķkisskattstjóra, aš “tekjujafnašndi įhrif skattkerfisins hafi lķka minnkaš um nęstum ¾ hluta sķšan įriš 1993.

GJAFAKVÓTINN

Eftir į aš hyggja ber flestum saman um aš ójafnašaržjóšfélagiš ķslenska eigi rętur aš rekja til gjafakvótakerfisins og žeirra ašferša sem beitt var viš einkavęšingu bankanna. Fyrst um gjafakvótann. Kvótakerfinu var upphaflega komiš į af illri naušsyn til žess aš hamla ofveiši og draga śr sókn ķ ofnżtta fiskistofna. Žar meš tók rķkiš aš sér aš stżra sókn ķ nafni vķsindalegrar verndar fiskistofna.

Rķkiš śthlutar veišiheimildum. Žaš leyfir sumum en bannar um leiš öšrum. Žar meš er rķkiš oršiš skömmtunarrašili mikilla veršmęta. Tilkoma kvótakerfisins olli ķ upphafi miklum deilum. Viš jafnašarmenn vildum frį upphafi aš veišiheimildirnar yršu annaš hvort bošnar upp eša aš žeir, sem fengu nżtingarrétt į aušlindinni, greiddu fyrir aušlindagjald. Viš vorum ķ algerum minnihluta.

Viš nįšum samt aš lögfesta žaš ķ 1. gr. fiskveišistjórnarlaganna aš fiskistofnarnir voru lżstir sameign žjóšarinnar. Žegar meirihluti alžingis lögfesti framsal veišiheimilda, nįšum viš žvķ fram, aš sķšari tķma breytingar į śthlutun veišiheimilda, muni aldrei baka rķkinu skašabóšaskyldu. Meš žessu žóttumst viš hafa tryggt aš tķmabundinn afnotaréttur kvótahafa gęti ekki , meš hefšarrétti, unniš sér sess sem fullgildur eignaréttur. Einnig aš nżr žingmeirihluti gęti hvenęr sem er, afturkallaš veišiheimildirnar og krafist gjaldtöku fyrir žęr.

Žetta mįl hefur aldrei veriš til lykta leitt. Žaš er skżrt dęmi um sišlausa stjórnsżslu. Žaš er meš ólķkindum aš stjórnsżsla, sem snżst um nżtingu helstu aušlinda žjóšarinnar, skuli brjóta grundvallarreglur sjįlfrar stjórnskipunarinnar, sjįlfa jafnręšisregluna – um aš allir menn skuli jafnir fyrir lögunum – og žį grein stjórnaskrįrinnar, sem kvešur į um atvinnufrelsi manna. Gjafakvótakerfiš gat hugsanlega stašist skamma hrķš į grundvelli neyšarréttar. En žaš kann ekki góšri lukku aš stżra aš skömmtunarkerfi af žessu tagi, sem byggir į pólitķskri hyglingu į grķšarlegum veršmętum, skuli vera leyft aš eitra śt frį sér įratugum saman. Grķšarlegir fjįrmunir hafa veriš sogašir śt śr sjįvarśtveginum ķ krafti žessa kerfis. Žannig uršu fyrstu ólķgarkarnir til į Ķslandi, rétt eins og ķ Rśsslandi, ķ skjóli pólitķskrar spillingar.

AŠ RĘNA BANKA

Um einkavęšingu banka er svipaša sögu aš segja: Upphafleg įform um dreifša eignarašild og aškomu erlendra banka til aš tryggja samkeppni, voru lįtin lönd og leiš. Ķ stašinn var einkavęšing rķkisbankanna framkvęmd samkvęmt venjuhelgašri hemingaskiptareglu Sjįlfstęšis- og Framsóknarflokks: Einn handa mér, annan handa žér. Bréf Steingrķms Ara Arasonar, žar sem hann segir sig śr einkavęšingarnefnd ķ andmęlaskyni viš pólitķska forręšishyggju af žessu tagi, er sögulegt skjal. Žaš segir allt sem segja žarf um žetta mįl.

Žaš sem į eftir fór er sorgarsaga ķslenska lżšveldisins. Samkeppni hinna einkavęddu banka um markašshlutdeild į heimamarkaši breyttist brįtt ķ samkeppni um erlenda lįnsfjįröflun į lįgum vöxtum. Brįtt breyttust bankarnir śr višskiptabönkum ķ vogunarsjóši, sem steyptu sér ķ erlendar skuldir. Žaš var fullkomlega įbyrgšarlaust, ķ ljósi žess aš innlendur sešlabanki var ófęr um aš vera lįnveitandi til žrautavara ķ erlendum gjaldeyri.

Žaš tók śtrįsarvķkingana ašeins sex įr aš steypa hinum einkavęddu bönkum fyrir björg og aš draga ķslenska lżšveldiš meš sér ķ fallinu. Grundvallarspurningum um ašgeršaleysi rķkisstjórna og eftirlitsstofnana er enn ķ dag ósvaraš. Voru žetta mistök, žaš er aš segja vanhęfni og kunnįttuleysi? Eša voru žeir menn sem hlut įttu aš mįli slegnir blindu galinnar hugmyndafręši, sem kenndi žeim aš žeir vęru į réttri leiš. Allt vęri eins og vera bar ķ śtópķu frjįlshyggjunnar.

Ķ handbók um fjįramįlafręši segir į einum staš aš besta leišin til aš ręna banka sé aš eiga banka. Eftir hrun hefur komiš į daginn, aš einn ólķgarkanna og fyrirtęki honum tengd hlóšu upp skuldum sem nįmu 900 milljöršum króna. Žaš eru um 10% af erlendum skuldum bankanna. Ķslensk heimili eru sem kunnugt hin skuldugustu ķ heiminum. Samt nema allar erlendar skuldir žeirra ekki nema e 1.6% af skuldum bankanna.

LĮGSKATTALANDIŠ

Öll žau fjįrmįlatrikk, sem aš lokum uršu ENRON aš falli viršast hafa veriš leikin hér meš tilžrifum. Ólķgarkarnir notušu eignarhald sitt į bönkum til žess aš lįna sjįlfum sér ķ sżndarvišskiptum til aš halda uppi hlutabréfaverši. Eignarhald var fališ eftir kśnstarinnar reglum og skattaskjól fundin į aflandseyjum. Žaš er sérstakt umhugsunarefni, aš rķkisstjórnir į žessum tķma höfšu fylgt bošoršunum um aš lękka skatta į fyrirtęki og fjįrmagnseigendur, af žvķ aš žaš var tališ örva fjįrfestingar, atvinnusköpun og hagvöxt. Ķsland var lįgskattaland. En lįgir skattar viršast ekki duga til aš koma ķ veg fyrir fjįrflótta śr landi til aš forša hinum nżrķku frį skattskyldu. Žaš stošar lķtt aš įlasa žessum mönnum fyrir skort į žegnskap – jafnvel drengskap.Geymum žvķ ekki aš frjįlshyggjan er ķ ešli sķnu sišblind. Allt er réttlętanlegt ķ nafni gróšavonarinnar.

Indriši H. Žorlįksson, fyrrverandi rķkisskattstjóri tók saman skżrslu fyrir um fimm įrum sķšan um lög og reglur ķ grannlöndum okkar, ž.m.t. ķ Bandarķkjunum, sem kvįšu į um upplżsingaskyldu móšurfélaga og fyrirtękjasamstęša um fjįrstżringu utan lögsögu heimalandsins. Upplżsingaskylda af žessu tagi er frumforsenda žess aš menn komist ekki svo hęglega upp meš skattundandrįtt ķ krafti falinna fjįrsjóša, utan viš lög og rétt. Hefši ķslensk löggjöf veriš fęrš til samręmis viš löggjöf grannlandanna, hefšu bankarnir ekki komist upp meš žaš aš gera žaš aš sérgrein sinni aš ašstoša ólķgarkana viš fjįrflóttann.

Žaš er sem sé upplżst aš forsętis- og fjįrmįlarįšherrar Sjįlfstęšisflokksins voru jafnvel katólskari en pįfinn – bandarķski fjįrmįlarįšherrann – ķ aš framfylgja bošoršum nżfrjįlshyggjunnar um aš öll afskipti rķkisins af hinum frjįlsa markaši vęri af hinu vonda. Įlyktunin er sś aš žetta voru ekki mistök. Žetta var yfirlżst stefna ķ framkvęmd.

Jón Baldvin Hannibalsson (Höf. var formašur Alžżšuflokksins, 1984-96)

Deila į Facebook

Skrifa ummęli

Nafn
Netfang
Skilaboš
Skrįšu inn žetta orš
ķ žennan reit