Greinasafn

2017
 »jśnķ

 »maķ
 »aprķl
 »mars
 »febrśar
 »janśar
2016
 »desember
 »nóvember
 »október
 »september
 »įgśst
 »jślķ
 »jśnķ
 »maķ
 »aprķl
 »mars
 »febrśar
 »janśar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990
1989

Articles in English

2.11.2016
JBH interview Scotland

Read more

14.9.2016
WHAT“S WRONG WITH EUROPE – AND WHY DON“T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

All articles in English

13.5.2009

SWINDLER“S LIST: HAGFRĘŠI EŠA HINDURVITNI?

Žaš er ekki óvenjuleg sjón nś til dags, aš sjį višskiptahölda leidda ķ handjįrnum ķ tugthśsiš – ž.e.a. s. į sjónvarpsskjįm ķ Bandarķkjunum. Vķsbendingarnar hrannast nś upp frį degi til dags um, aš okkar menn hafi ekki gefiš amerķskum kollegum sķnum neitt eftir ķ svindlinu.

Samt hefur enginn veriš įkęršur ennžį, hvaš žį sakfelldur. Hvaš dvelur réttvķsina? “Slow justice is no justice”, segja Bretar. Žaš er of seint aš bķša žangaš til tętararnir hafa eytt öllum sönnunargöngunum, eins og Dr. William K. Black, hagfręšiprófessor viš hįskólann ķ Kansas City ķ Missouri, sagši ķ hįskólafyrirlestri ķ Öskju s.l. mįnudag, 11. maķ.

Hagfręšiprófessorar kenna žaš, sem kunnugt er, ķ hundraš žśsund hįskólum, aš framboš og eftirspurn į samkeppnismörkušum tryggi neytendum lęgsta mögulega verš og žjóšfélaginu ķ heild bestu nżtingu framleišslužįttanna. Žeir sem tekiš hafa blinda trś į óskeikulleika markašanna, trśa žvķ jafnframt, aš bregši eitthvaš śt af lögmįlinu um stund, žį leišrétti markaširnir sig sjįlfir. Markaširnir eru sagšir “self-regulating.” Žaš veršur fręgt ķ textabókum framtķšarinnar ķ fjįrmįlafręšum, žegar Alan Greenspan, fv. sešlabankastjóri Bandarķkjanna (og talinn óskeikulll į sinni tķš) var dreginn fyrir žingnefnd og bešinn um aš śtskżra, hvers vegna helstu fjįrmįlafyrirtęki Bandarķkjanna (og ž.m.t. heimsins) vęru hrunin, eša aš hruni komin.

Gušinn sem brįst

Greenspan gerši žį sögulega jįtningu. Hann sagši: Ķ 40 įr hef ég trśaš žvķ, aš markaširnir leišrétti sig sjįlfir. Rķkiš žyrfti žvķ ekki aš setja žeim reglur eša hafa eftirlit meš framgöngu fyrirtękja į markaši. Reglusetningin og ķhlutunin vęri ekki einasta óžarfi – heldur beinlķnis skašleg. Ég višurkenni, aš ég hef haft skelfilega rangt fyrir mér “I admit I“ve been terribly wrong.” Žessi sögulega jįtning ętti aš vera innrömmuš uppi į vegg į kontórum allra fjįrmįlarįšherra og sešlabankastjóra heimsins – žeim til įminningar.

Höfuškenning frjįlshyggjunnar, sem hefur veriš rķkjandi rétttrśnašur ķ amerķskri akademķu og pólitķk s.l. 30 įr, er sem kunnugt er sś, aš Rķkiš sé ęvinlega partur af vandanum, en aldrei partur af lausninni. Ķhlutun rķkisins sé ęvinlega af hinu illa, žvķ aš markaširnir leišrétti sig sjįlfir. Žeir žurfi žvķ hvorki į umferšarreglum né eftirliti aš halda. Žess vegna beri aš einkavęša og afnema reglur og eftirlit. Žess vegna beri aš aflétta ķžyngjandi sköttum į fyrirtęki og fjįrmagnseigendur. Žess vegna beri aš veita fjįrfestum og forstjórum fullt frelsi til athafna, žvķ aš žaš muni hįmarka hagvöxtinn. Aš vķsu muni hinir rķku gręša į tį og fingri. En žaš sé af hinu góša, žvķ aš fyrr en sķšar muni aušurinn seytla nišur til hinna snaušu og žurfandi. Žaš heitir “trickle-down” ķ fręšunum.

Viš, lęrisveinar Keynes, höfum löngum žóst vita, aš žessi kenning vęri svo sem engin hagvķsindi, heldur žvert į móti hindurvitni ķ žįgu hinna ofurrķku. Hagsagan hefur lķka sżnt žaš, aš sś skošun er rétt. Į fyrra tķmibili frjįlshyggjunnar, upp śr fyrra strķši, var markašsöflunum gefinn laus taumurinn, reglur afnumdar og eftirlit skert. Žaš endaši ķ heimskreppunni, sem hófst 1929. New Deal Roosevelts byggši m.a. į žvķ aš skilja ķ sundur višskiptabanka og įhęttusjóši og aš endurreisa regluverk og eftirlit. Norręnir sósķal-demókratar geršu slķkt hiš sama. Evrópa fylgdi ķ kjölfariš eftir seinna strķš. Žvķ fylgdi einstakt blómaskeiš ķ hagžróun Vesturlanda. Žaš var ekki einasta ör hagvöxtur, heldur varš tekju- og eignaskiptingin jafnari en įšur hafši veriš. Frjįlshyggjuskeišiš, sem hófst meš Reagan og Thatcher um 1980, sneri žessu öllu į hvolf. Kapķtalistarnir fengu aš leika lausum hala. Afleišingin er ójafnašaržjóšfélag og markašshrun. Kapķtalistarnir hafa žvķ sem nęst gengiš af kapķtalismanum daušum.

Trśboš gręšginnar

Dr. Black, sem mętti ķ Silfur Egils s.l. sunnudag og talaši ķ hįskólanum ķ hįdeginu į mįnudag, hefur lagt fram athyglisveršan skerf til skżringar į žessum hrunadansi frjįlshyggjunnar. Hann sżndi fram į, aš hagfręšingum hefur lįšst ķ kenningasmķš sinni aš gera rįš fyrir žvķ, aš jafnvel góšir menn geti gert sig seka um illvirki, ef hvatningin til ódęšisverka er nęgilega freistandi. Žetta er vķst mannlegt ešli, segir sįlfręšin.

Aš vķsu gerir hagfręšin rįš fyrir žvķ, aš menn lįti stjórnast af hvötum (e. incentives). Ķ kapķtalisku kerfi er žaš hlutverk kapķtalistans aš gręša. Žaš žykir einkar lofsvert, af žvķ aš gert er rįš fyrir žvķ, aš meš žvķ aš leggja rękt viš eigingirni sķna, geri kapķtalistinn öšrum gott (skapi atvinnu og žar meš eftirspurn). Allt frį dögum Adams Smith, hins skoska gušföšur hagfręšinnar, hafa menn viljaš trśa žessari undarlegu kenningu, aš virkjun eigingirninnar leiši til góšs fyrir fjöldann.

Ef reynslan sżnir į hinn bóginn, aš gróšahvötin geri kapķtalistann aš glępamanni, sem skirrist einskis ķ gróšafķkn sinni; og aš ķ leišinni safnist gróšinn į ę fęrri hendur, į sama tķma og kjör alls žorra almennings fara versnandi – žį er illa komiš fyrir kenningunni og kapķtalismanum ķ leišinni.

Žaš er nįkvęmlega žetta sem Dr. Black hefur veriš aš rannsaka s.l. 40 įr. Kenning hans um f-oršiš (e. fraud - į ķslensku svindl) er sś aš ef forstjórinn bżr viš ómótstęšilega hvatningu til aš hlaša upp skammtķmagróša, hvaš svo sem žaš kostar, žį mun hann lįta leišast ķ freistni. Žaš er sérstök undirkenning ķ žessum fręšum (m.a. s. Nóbelsveršlaunuš), aš žvķ ašeins geti fjarmagnseigendur treyst forstjórum til aš hįmarka gróša sinn, aš žeir hafi beinna hagsmuna aš gęta ķ aš hįmarka verš hlutabréfa į kauphöllinni og žar meš arš eigendanna. Žetta er gert meš ofurlaunum, bónusum og sérstökum kauprétti į hlutabréfum į vildarkjörum.

Til hvers leišir žetta? Žaš byrjar meš žvķ aš hagręša bókhaldinu. Žeir fela skuldir og żkja tekjur. Žeir mśta mešstjórnendum til aš taka žįtt ķ leiknum. Svo magnast žetta stig af stigi. Fyrst er žetta į grįu svęši. Svo veršur ekki aftur snśiš. Loks er fariš yfir landamęri hins löglega. Hluthafar fį rangar upplżsingar um raunverulega afkomu. Fjįrfestar eru blekktir. Markašsmisnotkun og innherjasvindl veršur daglegt brauš. Fyrst er žetta įberandi ķ fjįrmįlafyrirtękjnum. Vöxtur žeirra hefur reyndar veriš svo ör s.l. tvo įratugi, aš pappķrsaušurinn er oršinn meira en tķfaldur į viš framleišslustarfsemi heimsins. Um leiš og regluverkiš og eftirlitiš var afnumiš, blómstraši žessi išja.

Blekkingaleikur

Hugvitsemin viš aš pśsla saman fjįrmįlapródśktum, sem byggšu į fölskum afkomutölum og skapandi bókhaldi, var takmarkalaus. Allt var žetta hįtimbraša fjįrmįlakerfi fyrir löngu oršiš veruleikafirrt og byggt į blekkingarleik, sem höfundarnir sjįlfir voru hęttir aš botna ķ. Žetta var spilaborg, žar sem gręšgin leiddi trśgirnina sér viš hönd ķ įtt til glötunar.

Dęmin sem Dr. Black nefndi um žaš, hversu śtbreitt svindliš er oršiš ķ amerķskri fjįrmįlastarfsemi, eru legio. Eftirlitsstofnun, sem gerši śttekt skv. slembiśrtaki, į stóru vešlįnasafni bandarķskra banka, komst aš žeirri nišurstöšu, aš 80% af žessum fjįrmįlaskuldbindingum voru beinlķnis byggšar į svindli. Žaš breytti ekki žvķ, aš alžjóšlega virt matsfyrirtęki (eins og Standard & Poor“s, Moody“s og Fitch, etc.) höfšu gefiš žessum sömu bankastofnunum mat upp į “triple A” – žrefalt A. Etir į kom į daginn, aš žessi viršulegu matsfyrirtęki (sem eru sjįlf kostuš af fjįrmįlastofnununum) höfšu ekki haft fyrir žvķ aš lķta į eitt einasta “skuldaportfólķo.”

Žetta eru sömu eftirlitsstofnanirnar og gįfu ķslensku bönkunum glimrandi heilbrigšisvottorš fram undir žaš sķšasta, žótt žęr vissu fullvel, aš hvorki rķkisstjóšur Ķslands né sešlabankinn byggju yfir svo digrum gjaldeyrissjóšum, aš dygši til aš bjarga bönkunum, žegar žeir gętu ekki lengur vélaš til sķn sparifé almennings ķ Bretlandi og Hollandi til aš endurfjįrmagna skuldasöfnin (eša til aš fį sitt daglega fix, eins og žaš heitir į mįli dópfķklanna).

Aftur til Keynes

Er svindl af žessu tagi undantekning frį reglunni? Viš héldum žaš lengi vel ķ sakleysi okkar. Margur veit ekki lengur, hverju trśa skal. En dęmin sem Dr. Black tķundar ķ bókum sķnum og fyrirlestrum benda til žess, aš viš séum ekki aš tala um tilviljunarkennd frįvik frį reglunni. Hann fęrir rök fyrir žvķ, aš svindliš sé hegšunarmynstur, sem sé kerfislęgt. Frį og meš žvķ aš stjórnvöld leggja af regluverk og eftirlit, verši svindliš aš faraldri.

Žetta žżšir, aš allt tal um fullkomna markaši er fįsinna. Allt tal um, aš frjįls samkeppni tryggi hagsmuni neytenda er bara huggunarsögur handa einfeldningum. Ef žeir sem svindla mest, nį bestum įrangri, žżšir žaš aš žeir, sem fara eftir leikreglunum, verša undir. Ef bókhaldi og afkomutölum er ekki aš treysta er aušvelt aš féfletta žį, sem ekki bśa yfir réttum upplżsingum. Allt heila kerfiš veršur mašksmogiš af spillingu. Óbeislaš markašskerfi leišir aš lokum til žess, aš fjįrmagniš safnast į fįar hendur hinna ofurrķku (1% framteljenda ķ Bandarķkjunum) į sama tķma og kjör almennings stašna eša rżrna aš kaupmętti, eins og gerst hefur ķ Bandarķkjunum s.l. aldarfjóršung.

Sišferšilegt gjaldžrot frjįlshyggjunnar er endanlega stašfest, žegar žeir sem einkavęddu gróšann krefjast nś žess, aš tapiš verši žjóšnżtt. Svarti mašurinn frį Chicago, sem nś situr ķ Hvķta hśsinu, žar sem hann tók viš žrotabśi frjįlshyggjunnar śr hendi Bush ęttarinnar, hefur nś ekki undan aš moka almannafé ofan ķ botnlausa hķt gręšgiskapķtalismans, sem hefur sett efnahagskerfi Bandarķkjanna og alls heimsins śr skoršum.

Barak Obama į nś tveggja kosta völ: Aš freista žess aš halda žessu hįtimbraša fjįrmįlakerfi įfram uppi meš žvķ aš dęla ķ žaš almannafé ķ žeirri von aš žannig megi halda uppi atvinnu og veršmętasköpun; eša aš lįta žaš riša til falls, eins og hverja ašra spilaborg, sem byggš var į sandi. Og hefjast sķšan handa viš aš byggja upp nżtt kerfi į rśstunum. Žaš eru fleiri en hann sem standa ķ sömu sporum. En hvora leišina sem menn fara, žį er eitt vķst: Leišsögnina śt śr ógöngunum er ekki aš finna ķ hugmyndafręšikreddum frjįlshyggjupostulanna, sem kenndar hafa veriš sem vķsindi į undanförnum įratugum. Nęr vęri aš dusta rykiš af Keynes og rifja upp afrek Roosevelts ķ New Deal.

Jón Baldvin Hannibalsson (Höfundur las hagfręši ķ Skotlandi upp śr mišbiki seinustu aldar)

Deila į Facebook

Ummęli viš grein

13.5.2009 10:31:19
Heišar Lind Hansson
Eitt sem ég vildi hér nefna eftir lestur žessarar įgętu greinar.

Žaš veršur aš heita merkilegt aš mannfólkiš (ž.e. stór meirihluti mannkyns) hafi trśaš žeim bošskap frjįlshyggjupostulana, aš markašurinn myndi leišrétta sig sjįlfur. Žaš vęri meš öšrum oršum "nįttśruleg" hegšun af honum aš leišrétta sjįlfan sig. Alveg eins og viš köstum bolta upp ķ loftiš, žį kemur hann nišur aftur, eins og Newton skżrši foršum daga.

Er ekki meinsemdina aš finna einmitt ķ žessari hugsun, aš ętla žaš aš mannana verk, sem hagkerfin eru, geti flokkast ķ sömu categórķu og lögmįl nįttśrunnar?

Gunnar Tómasson benti eftirminnilega į žessa rökvillu ķ Silfri Egils ķ vetur og veršur ekki betur séš en aš mikiš sé til ķ žessu. Hķš stóra hagkerfi žarf žvķ aš lśta agašri stjórn til aš forša mönnunum frį eigin breyskleika. En žó žarf stjórnunin aš vera innan žannig ramma, aš mennirnir hafi svona žokkalegt olnobogarżmi til athafna og frjįlsrar hugsunar. Ofstjórnun er vond en offrelsi er lķka vont.

Žį snżst okkar leit eša öllu heldur, okkar "quest for happiness" innan hins réttlįta kerfis, aš žręša eitthvert einstigi į milli žessara tveggja öfga.

Viš getum flestir veriš sammįla um žaš.
13.5.2009 11:46:08
Freyja
Góš grein hjį žér JBH ! Ég bķš eins og margir ašrir eftir žvķ aš sjį einhvern borinn til įbyrgšar en žaš veršur aušvitaš ekki gert fyrr en endanlega er bśiš aš eyša nokkru sem talist getur nothęft ķ svona rannskókn.
13.5.2009 12:59:21
Sverrir
Vandamįliš er aš óvitar komust yfir heimspekibękur ritašar af mönnum į borš viš Friedman og Hayek. Óvitarnir įttušu sig ekki į žvķ aš fullkominn markašur er eingöngu til ķ fręšunum og žį sem śtskżringarlķkan (sem m.a. einkennist af óendanlegum fjölda framleišenda og neytenda en į žeim óendanleika byggir sjįlfsleišréttingarmekanisminn).

Vandamįliš er aš óvitarnir eru enn hįvęrir, sbr. Peter Schiff og félaga, og enn er til fullt af fólki sem ķ barnslegri trśgirni sinni lepur upp hvert einasta orš sem žeir segja.
13.5.2009 16:41:11
Jennż Stefanķa Jensdóttir
Heill og sęll Jón Baldvin,

Fróšlegt vęri og upplżsandi aš heyra žķna skošun į žessari "langlundardvöl réttvķsinnar" ķ žessu mįli.

Efast ekki um aš žś hafir rökfasta skošun į žvķ.

Žaš veršur aš höggva į žennan hnśt, öšruvķsi nęst enginn žjóšfélags samstaša eša sįtt!
13.5.2009 17:02:18
Benedikt Siguršar
Sęll JBH.
Įnęgjulegt hvaš žér vex róttęknin og žś eflist ķ kröfunni um skilvirkt eftirlit og regluverk sem tryggir upplżsingar og felur ķ sér skyldu til ķhlutunar žar sem beitt er bolabrögšum.

Stóra mįliš er aušvitaš sį sišferšisbrestur sem felst ķ "gręšgi" Frjįlshyggjunnar ķ sjįlfri sér og trśarsöfnušir hafa stofnast utan um ķ öllum löndum meira og minna.

Verkefni Jafnašarmanna og humanista er aš vinna hugi og hjörtu hins hrjįša og illa-svikna almennings į Vesturlöndum - og smęlingja allra landa.
Til žess arna žarf meiri hugmyndafręši og sišferšisbošun ķ stjórnmįl jafnašarmanna į Ķslandi og ķ flestum nįlęgum löndum. Fjöldahreyfing um upplżsandi umfjöllun og jįkvęša oršręšu žarf aš verša til - ķ alžjošlęegu samhengi.

Įfram JBH

Kvešja
bensi
15.5.2009 13:39:10
Žorgeir Ragnarsson
Įgęt grein.

En afhverju snśa jafnašarmenn sér ekki enmitt aš žessum višfangsefnum ķ staš žess aš rembast eins og rjśpa viš staurinn ķ öšru mįli sem er žeim skringilega hugleikiš...

Skrifa ummęli

Nafn
Netfang
Skilaboš
Skrįšu inn žetta orš
ķ žennan reit