Greinasafn

2017
 »aprķl

 »mars
 »febrśar
 »janśar
2016
 »desember
 »nóvember
 »október
 »september
 »įgśst
 »jślķ
 »jśnķ
 »maķ
 »aprķl
 »mars
 »febrśar
 »janśar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990

Articles in English

14.9.2016
WHAT“S WRONG WITH EUROPE – AND WHY DON“T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

10.2.2016
„SOLIDARITY OF SMALL NATIONS: UTOPIAN DREAM OR PRACTICAL POLITICS?

Read more

All articles in English

14.8.2009

ĶSLAND OG EVRÓPUSAMBANDIŠ

Ķ grein sinni: “Ķsland – žaš sem lęra mį af efnahagshruninu,” sem birtist ķ įhrifamiklum fjölmišlum ķ Bretlandi, Frakklandi og Noregi, auk Ķslands, 1. įgśst, s.l., byggir Eva Joly, žingmašur į Evrópužinginu, mįlflutning sinn į žvķ, aš ķslenska žjóšin sé fórnarlamb atburša, sem hśn fékk engu um rįšiš.

Žetta mį til sanns vegar fęra aš nokkru leyti. Žjóšin situr nś uppi meš óbęrilegar “skuldir óreišumanna,” sem hśn stofnaši ekki til og naut ašeins aš litlu leyti, žar sem lįnin fóru aš stórum hluta ķ fjįrfestingar erlendis. Ósköpin dundu yfir, af žvķ aš hin pólitķska forysta, sem meirihluti žjóšarinnar valdi ķ hverjum kosningum į fętur öšrum, svaf į veršinum og brįst gjörsamlega trausti žjóšarinnar, žegar į reyndi. En žaš žżšir um leiš, aš žjóšin er ekki bara saklaust fórnarlamb. Hśn er aš žvķ leyti sinna eigin örlaga smišur, aš hśn valdi žessa menn og flokka til forystu, og hefur žar af leišandi ekki viš ašra aš sakast.

Žaš var ekki fyrr en allt var oršiš um seinan, og efnahagslķfiš var oršiš ein rjśkandi rśst, aš žjóšin tók til sinna eigin rįša og afhrópaši hina “vanhęfu” rķkisstjórn meš mótmęlaašgeršum, sem vöktu athygli vķša um heim og kenndar hafa veriš viš potta og pönnur. Meš bśsįhaldabyltingunni bjargaši žjóšin sjįlfsviršingu sinni. En mun hśn duga til aš bjarga afkomunni? - Žeirri spurningu er enn ósvaraš.

En hver er žį įbyrgš “alžjóšasamfélagsins” į žvķ, hvernig komiš er fyrir ķslensku žjóšinni? Eva Joly oršar žaš į eftirfarandi hįtt ķ grein sinni:

Įbyrgšarlaus afstaša sumra rķkja Evrópusambandsins og Alžjóšagjaldeyrissjóšsins gagnvart hruni ķslenska efnahagskerfisins sżnir, aš žau eru ófęr um aš draga lęrdóm af hruni žess samfélags, sem Ķsland var holdgervingur fyrir – ž.e. samfélags óhefts markašsfrelsis, einkum frjįlsra fjįrmįlamarkaša, sem žessir sömu ašilar tóku žįtt ķ aš móta.”

Einkavęšing “į la Rus”

Ég fę ekki betur séš en aš žarna hafi Madame Joly nokkuš til sķns mįls. Alžjóšagjaldeyrissjóšurinn hefur į undanförnum įrum veriš ķ reynd eins konar śtibś frį bandarķska fjįrmįlarįšuneytinu. Hin alžjóšlega fjįrmįlakreppa įtti uppruna sinn ķ Bandarķkjunum. Hśn er bein afleišing af žeirri hugmyndafręši sem bjó aš baki efnahagsstefnu Bush-stjórnarinnar. Žessi stefna hefur veriš kennd viš blinda markašshyggju (e. market fundamentalism). Hśn lżsti sér ķ oftrś į getu markašarins til aš leysa öll vandamįl og hins vegar į vantrś į getu lżšręšislega kjörins rķkisvalds til aš hafa mótandi įhrif į efnahagsstefnuna. Žetta žżddi ķ verki hömlulausa einkavęšingarįrįttu, afnįm reglusetningar og eftirlits meš starfsemi fjįrmįlamarkaša, įhęttufķkn og ofvöxt fjįrmįlakerfisins og skattaķvilnanir til fjįrmagnseigenda, en allt žetta żtti undir sķvaxandi ójöfnuš og félagslegt óréttlęti meš žeim žjóšum, žar sem žessi stefna var rįšandi.

Alžjóšagjaldeyrissjóšurinn var merkisberi žessarar stefnu į alžjóšavettvangi. Hann hefur vķša skiliš eftir sig svišna jörš ķ žróunarrķkjum. Afskipti sjóšsins af innri mįlefnum rķkja ķ Asķukreppunni 1997-98 (sem og afskipti hans af mįlum S-Amerķkurķkja) geršu vķšast hvar illt verra. Sjóšurinn hefur aš vķsu bešist afsökunar į mistökum sķnum. Hins vegar er fįtt sem bendir til žess, aš hann hafi lęrt eitthvaš af žeim.

Žaš er rétt sem Madame Joly segir ķ grein sinni, aš seinasta įratuginn eša svo, varš Ķsland aš eins konar holdgervingi žeirrar efnahagsstefnu, sem kennd hefur veriš viš nżfrjįlshyggju, og hér var lżst. Tķmabiliš hófst meš žvķ aš rķkisbankarnir ķslensku voru meš pólitķsku gešžóttavaldi afhentir aušklķkum, sem voru skjólstęšingar žįverandi stjórnarflokka. Žetta var einkavęšing į la Rśssland Yeltsķns. Reyndar hafši ein helsta aušklķkan fyrst komiš undir sig fótunum undir verndarvęng Pśtķns ķ St. Pétursborg į seinasta įratug lišinnar aldar. Alla tķš sķšan hefur sį žrįlįti grunur leikiš į, aš sumir hinna ķslensku ólķgarka hafi haft nįin tengsl viš rśssnesku mafķuna og aš einhverjir ķslensku bankanna hafi veriš nżttir til peningažvęttis į hennar vegum. Žetta er nś vęntanlega undir rannsókn.

Žjóšfélagstilraun ķ anda nżfrjįlshyggju

Į u.ž.b. sex įrum breyttu hinir nżju eigendur ķslensku višskiptabönkunum ķ alžjóšlega fjįrfestingarbanka eša öllu heldur ķ įhęttusękna vogunarsjóši. Į sex įrum uxu žessar fjįrmįlastofnanir ķslenska hagkerfinu og eftirlitsstofnunum žess svo yfir höfuš aš samsvaraši tķfaldri žjóšarframleišslu. Allt aš 85% starfseminnar var utan Ķslands. Snemma įrs 2008, tępu įri fyrir hrun, gerši hinn vķškunni hollenski fjįrmįlasérfręšingur, Willem Buiter, śttekt į ķslenska bankakerfinu. Nišurstaša hans var sś, aš sjįlft višskiptamódeliš, botnlaus skuldsetning ķ erlendum gjaldeyri til įhęttufjįrfestinga meš hinn veikburša ķslenska sešlabanka og léttvęgan gjaldeyrisvarasjóš hans sem lįnveitanda til žrautavara (og ķslenska skattgreišendur til žrauta- žrautavara) - vęri spilaborg, sem óhjįkvęmilega stefndi ķ hrun. Spurningin vęri ekki hvort, heldur bara hvenęr.

Sérfręšingurinn męlti meš ašgeršum eins og žeim aš breyta śtibśum ķ dótturfyrirtęki meš sparifjįrtryggingu gistirķkis žegar ķ staš, eša aš flytja höfušstöšvar bankanna śr landi, yfir į stęrra myntsvęši, žar sem meginžungi starfseminnar var žį žegar. Eftirlitsstofnanir og stjórnvöld į Ķslandi brugšust ekki viš af nęgri festu. Žess vegna fór sem fór. Į žessu ašgeršaleysi fyrirfinnst engin skynsamleg skżring önnur en sś, aš forystumenn rįšandi flokks, Sjįlfstęšisflokksins, voru blindašir af pólitķskum įtrśnaši sķnum um žaš aš afskipti rķkisins geršu ęvinlega illt verra og aš treysta mętti markašnum til aš leita bestu lausna. Markašurinn mundi leišrétta sig sjįlfur, ef śt af bęri. Sś var trś Greenspans og Geirs lķka, aš žvķ er viršist.

Žaš er rétt aš halda žvķ til haga, aš žaš var yfirlżst stefna Sjįlfstęšisflokksins aš gera Ķsland aš alžjóšlegri fjįrmįlamišstöš. Helsti hugmyndafręšingur flokksins, Hannes Hólmsteinn Gissurarson, prófessor, skrifaši reglulega lofgreinar ķ Wall Street Journal um Ķsland Davķšs Oddssonar, leištoga Sjįlfstęšisflokksins og sķšar sešlabankastjóra, sem paradķs frjįlshyggjunnar. Hann var ķ leišinni tķšur gestur ķ trśbošsstöšvum nżfrjįlshyggjunnar ķ Washington D.C., sem kenndar eru viš Cato og Heritage. Višskiptarįšiš, valdastofnun innan atvinnulķfsins ķ nįnum tengslum viš forystu Sjįlfstęšisflokksins, sem birti ašgeršaįętlun ķ efnahagsmįlum ķ anda nżfrjįlshyggju, hęldi sér af žvķ aš hafa fengiš 90% af tillögum sķnum framkvęmdar ķ tķš rķkisstjórna Sjįlfstęšisflokksins. Žetta sama Višskiptarįš varaši sérstaklega viš žvķ, aš Ķsland liti til velferšarrķkja Noršurlanda sem fyrirmyndar , af žvķ aš Ķsland stęši žeim miklu framar aš flestu leyti.

Aušklķkurnar, sem settu Ķsland į hausinn į sex įrum, athöfnušu sig ķ pólitķsku skjóli Sjįlfstęšisflokksins. Forysta Sjįlfstęšisflokksins var undir sterkum įhrifum amerķskrar nżfrjįlshyggju og deildi auk žess andśš į Evrópusambandinu meš hinum bresku arftökum Thatchers. Eftir į aš hyggja viršast žęr hafa starfaš samkvęmt formślunni um “aš besta leišin til aš ręna banka sé aš eiga banka.” Nś er komiš į daginn, aš žessir bankar voru lķtiš annaš en eins konar skuldapķramķdar ķ anda Ponzi. Eigendur bankanna viršast hafa lagt stund į allar žęr sjónhverfingar, sem stżršu risi og falli Enrons, sem į sķnum tķma var sjöunda stęrsta fyrirtęki Bandarķkjanna, žótt gjaldžrot Enrons vęri aš vķsu minna en ķslensku bankanna.

Eigendurnir misnotušu ašstöšu sķna til aš moka lįnum ķ eigin fyrirtęki og félaga sinna. Krosseignavensl žeirra voru allsrįšandi. Hluta- og veršbréfamarkašur landsins var ķ reynd gervimarkašur, žar sem stunduš voru innherjavišskipti og markašsmisnotkun til aš halda uppi fölsku verši hlutabréfa meš bókhaldshagręšingu og ķmyndarsmķš. Auk žess ašstošušu bankarnir eigendur sķna og attanķossa žeirra viš aš bśa til hundruš skśffufyrirtękja, sem aš lokum voru skrįš vķtt og breitt um heiminn į aflandseyjum til žess aš véla um fyrir yfirvöldum um eignatengsl og til žess aš nį fram skattahagręši. Hinar svoköllušu eftirlitsstofnanir rķkisins, Sešlabanki og Fjįrmįlaeftirlit, virtust vera fullkomlega mešvitundarlausar um žaš sem var aš gerast allt um kring. Sama mįli gegndi um stjórnvöld, aš svo miklu leyti sem žau voru ekki beinlķnis mešvirk.

Samįbyrgš?

Madame Joly spyr ķ grein sinni, hvernig hęgt sé aš ķmynda sér “aš 40 manns (ž.e. starfsmenn eftirlitsstofnana) ķ Reykjavķk hafi getaš haft virkt eftirlit meš starfsemi banka ķ hjarta fjįrmįlahverfisins ķ Lundśnum.” Žaš er von hśn spyrji. Žeir gįtu ekki einu sinni haft eftirlit meš žvķ sem geršist ķ mišbę Reykjavķkur. Og žaš er ekki einleikiš, aš ķslensku ólķgarkarnir eiga žaš sammerkt meš rśssneskum kollegum sķnum, aš žeir una vel hag sķnum ķ London og žrifast vel ķ žvķ umhverfi, sem Blair og Brown, arftakar Thatcher, hafa bśiš bankaręningjum heimsins žar ķ borg.

Ķslensku bankaręningjarnir hafa meira aš segja apaš svo kyrfilega eftir rśssneskum starfsbęšrum sķnum, aš žeir teljast vart menn meš mönnum, nema žeir hafi keypt sér sitt eigiš fótboltališ. Mr. Brown mannaši sig upp ķ aš beita ķslensku bankana ķ London hryšjuverkalögum og setti sjįlft ķslenska rķkiš (item Sešlabanka Ķslands) į hryšjuverkaskrįna meš al Qaeda. Ętli hann hefši žoraš aš beita sömu bellibrögšum viš ólķgarka Pśtķns eša olķufurstana ķ Miš-Austurlöndum? Er nema von aš Madame Joly spyrji, hvort bresk stjórnvöld telji sig bera einhverja įbyrgš į hruni Ķslands?

Eitt af žvķ sem bresk stjórnvöld gętu gert til aš bęta fyrir ofrķki sitt gagnvart Ķslandi, vęri aš ašstoša ķslensk stjórnvöld viš aš frysta eignir ķslensku bankaręningjanna ķ Bretlandi, til žess aš hafa eitthvaš upp ķ žęr skuldir, sem žeir hafa skiliš eftir hjį ķslenskum almenningi, uns dómur hefur gengiš um žaš, hvort lagaheimildir standi til aš gera eignir žeirra upptękar. Og er ekki kominn tķmi til aš bresk stjórnvöld ašstoši ķslensk stjórnvöld, og rķkisstjórnir annarra rķkja, sem eiga svipašra hagsmuna aš gęta, viš aš koma lögum yfir žęr skattaparadķsir, sem žrifast į sjįlfum Bretlandseyjum og vķšar um heiminn ķ skjóli breskrar réttvķsi (e. British protectorates)?

Nś, žegar tķu mįnušir eru lišnir frį hruni, hefur engum – ekki einu sinni eigendum og stjórnendum bankanna – veriš birt įkęra, hvaš žį heldur aš nokkur mašur hafi veriš hnepptur ķ varšhald, til aš gęta rannsóknarhagsmuna og forša förgun sönnunargagna. Į mešan hafa auškżfingarnir haft nęgan tķma til aš fela fjįrmuni į aflandseyjum, leppa eignarhald og fela slóšina. Komiš hefur į daginn, aš saksóknari rķkisins telst vanhęfur til aš rannsaka fjįrmįlamisferli, žar sem sonur hans er fjįrmįlastjóri einnar helstu aušklķkunnar. Ķ stašinn hefur rķkiš gripiš til žess rįšs aš skipa sérstakan saksóknara, įn nokkurrar reynslu af umfjöllun um alžjóšlega fjįrglęfra, og enn ašra žrjį til aš fįst viš mįl hvers banka fyrir sig. Žessu til višbótar hafa tveir lögfręšinga og einn hagfręšingur veriš skipašir ķ nefnd til aš afla gagna um orsakir hrunsins. Alžingi – elsta žjóšžing ķ heimi - hefur skipaš rannsóknarnefnd, vęntanlega til aš kanna pólitķska įbyrgš į óförunum. Til žeirrar nefndar hefur ekkert spurst sķšan.

Allt stašfestir žetta meš įtakanlegum hętti getuleysi ķslenska stjórnkerfisins til aš rįša viš verkefni af žessari stęršargrįšu. Žvķ veldur bęši smęš kerfisins, rįšning embęttismanna į flokkspólitķskum forsendum fremur en starfshęfni og klķkuskapur fįmenns ęttbįlkasamfélags. Klķkuveldiš birtist m.a. ķ žvķ aš sumir af bankastjórunum voru ķ pólitķsku fóstbręšralagi viš forstöšumann fjįrmįlaeftirlitsins, žar sem žeir ólust upp ķ pólitķskum unglišasamtökum Sjįlfstęšisflokksins viš Hįskóla Ķslands. Kerfinu er m.ö.o. fališ aš rannsaka sjįlft sig. Žaš er ekki trśveršugt. Žaš hefur oršiš alger trśnašarbrestur milli almennings ķ landinu og stjórnmįlaforystunnar. Kerfiš virkar ekki. Žjóšfélagssįttmįlinn er rofinn.

Žegar af žeirri įstęšu žarf žetta fįmenna eysamfélag nś į utanaškomandi ašstoš aš halda. Žį er ekki bara įtt viš fjįrhagsašstoš vegna skuldavandans. Viš žurfum lķka atbeina sérfręšinga meš reynslu af rannsóknum į alžjóšlegu fjįrmįlamisferli og efnahagssérfręšinga, sem eru óhįšir innlendum hagsmunaklķkum. Žaš er ķ žessum punkti, sem Evrópusambandiš og rķkisstjórnir nįgrannalanda, ekki sķst annarra Noršurlanda og Bretlands, gętu lagt okkur liš. En til žess aš svo megi verša, žurfa ķslensk stjórnvöld aš višurkenna vanmįtt sinn. Žau žurfa sjįlf aš hafa frumkvęši aš žvķ aš leita sér ašstošar. Stjórnarandstašan, sem er arftaki žeirra afla, sem komu žjóšinni į vonarvöl, gęti svo best bętt fyrir afglöp forvera sinna, aš lįta vera aš ala į žjóšrembu og śtlendingaóvild, aš ósekju – meš göróttu lżšskrumi.

Tillögur

Ég leyfi mér hér meš aš koma į framfęri eftirfarandi tillögum um ašgeršir, sem ég beini til forystumanna sęnsku rķkisstjórnarinnar, sem nś fer meš forsęti innan Evrópusambandsins.
  1. Evrópusambandiš sendi į vettvang hóp reyndra sérfręšinga, ķ umboši framkvęmdastjórnar og/eša rįšherrarįšsins, til aš rannsaka orsakir kerfishruns fjįrmįlastofnana į Ķslandi og tengsl žess viš hina alžjóšlegu fjįrmįlakreppu. Rannsóknin beinist sérstaklega aš žvķ, hverju žurfi aš breyta ķ regluverki Evrópusambandsins varšandi innlįnstryggingu sparifjįreigenda og eftirlit meš fjįrmįlastofnunum og framkvęmd žess. Sérstaklega verši kannaš, hverju žurfi aš breyta ķ lögum og reglum ESB til aš tryggja framtķšarhagsmuni smįrķkja innan Evrópusambandsins, žar sem fjįrmįlastofnanir starfa į fjölžjóšlegum mörkušum. Sérstaklega verši kannaš, hvort efnisrök standi til žess, aš Evrópusambandiš aušveldi ķslenskum stjórnvöldum aš standa undir žeim įbyrgšum, sem žau hafa undirgengist, ķ nafni ķslenskra skattgreišenda, til aš tryggja inneignir sparifjįreigenda ķ śtibśum ķslenskra banka annars stašar į evrópska efnahagssvęšinu.

  2. Evrópusambandiš taki aš sér aš ašstoša ķslensk stjórnvöld viš öflun upplżsinga um bankainnistęšur ķslenskra rķkisborgara ķ Lśxemborg, Bretlandi, Hollandi, į Kżpur og ķ skattaparadķsum į Bretlandseyjum eša undir breskri forsjį annars stašar ķ heiminum, žar sem rökstuddur grunur leikur į, aš um sé aš ręša skattsvikiš fé eša ašrar ólögmętar tilfęrslur śr ķslenskum fyrirtękjum, sem nś sęta žrotabśsmešferš eftir hrun.

  3. Ķ framhaldi af ašildarumsókn Ķslands verši sérstaklega efnt til tvķhliša višręšna milli fulltrśa rķkisstjórnar Ķslands og Framkvęmdastjórnar Evrópusambandsins um skuldastöšu Ķslands ķ kjölfar kerfishruns og, hvort efni standi til aš Evrópusambandiš grķpi til rįšstafana til aš forša žvķ aš greišslugetu ķslensks žjóšarbśs verši ofbošiš; og til žess aš koma ķ veg fyrir aš óbęrilegar skuldir torveldi eša komi ķ veg fyrir endurreisn Ķslands. Sérstakar rįšstafanir verši geršar til aš tryggja Ķslandi ešlilegan ašgang aš erlendu fjįrmagni ķ uppbyggingarstarfi. Jįkvęš nišurstaša śr žessum višręšum gęti skipt sköpum fyrir framtķš Ķslands, žótt žeir fjįrmunir, sem hér um ręšir, žyki vart męlanlegir į kvarša Evrópusambandsins.

Ķ fyrri grein minni um sama efni var aš žvķ vikiš, hvort Evrópusambandiš eša einstakar ašildaržjóšir žess, kynnu aš eiga einhverra hagsmuna aš gęta į Noršurslóšum, sem gętu réttlętt, aš Evrópusambandiš legši fram fé og fyrirhöfn til aš hjįlpa Ķslandi til sjįlfshjįlpar į nż. Nišurstaša mķn er sś sama og Evu Joly, aš fyrir žvķ kunni aš finnast haldbęr rök. Hitt skiptir žó meira mįli, nefnilega aš almenningur į Ķslandi, sem nś er oršiš umsóknarašili aš Evrópusambandinu, upplifi žaš af eigin reynslu, aš forystumenn sambandsins og einstakra ašildaržjóša hugsi ekki um žaš eitt, aš gęta hagsmuna lįnardrottna og fjįrmagnseigenda, heldur ekki sķšur, aš žeir lįti sér annt um hagsmuni almennings ķ ašildarrķkjunum.

Umfjöllun um greinina į eyjan.is

Jón Baldvin Hannibalsson

Deila į Facebook

Ummęli viš grein

14.8.2009 15:45:35
Erlingur Ž
Įgęt grein, aš Davķš Oddson birtist į Austurvelli meš lķfvörš til aš mótmęla Icesafe samningum, sem hann undirritaši sjįlfur įsamt Įrna Matthisen, er efni ķ farsa.

Mér var tjįš af einum af 1000-1500 heilažvotta Valhallar vanvitunum aš helstu įbyrgš į žessu vęr žķn.

Žetta er hópsįlarheimska, er ég bar žetta upp viš įgętan félaga, óskaši hann eftir žvķ aš fį aš giska į nżjustu Valhallar heilžvottarfréttin var.

Hann hafši sömu frétt žann daginn.

Helsta hęttan er nś sś aš Valhallarlišiš og Framsókn komist aftur aš til aš sópa sukkinu undir teppiš, eins og Olķusamrįšinu foršum daga......
16.8.2009 00:27:23
Helgi Jóhann
Einhver žarf aš rifja upp hvaš mörg įr lišu frį žvķ EES samningurinn var geršur og seinna aš Alžżšuflokkirinn fór śr rķkisstjórn žar til ESB sendi frį sér tilskipun um tryggingasjóš innistęša og ķ kjölfariš aš rķkisstjórn Davķšs meš Framsókn setti lög um tryggingasjóš innistęšueigenda. Alžżšuflokkurinn var žį löngu farinn śr rķkisstjórn og kom hvergi nįlęgt hvorki viš hagsmunagęslu į vettvangi ESB viš undirbśning tilskipunarinnar né ķ rķkisstjórn sem undirbjó og samdi lagfrumvarp į grundvelli hennar.
17.8.2009 00:13:47
Smįri
Žetta er bara sorglegt. Žaš eina sem mašur getur gert er aš hafa ķ huga: Svo skal böl bęta, aš benda į annaš verra.
Og vissulega gęti allt veriš verra, sjįlfsagt mun žaš versna.
EN, ŽETTA ERU BARA PENINGAR!
Viš höfum nóg aš bķta og brenna, viš munum komast af.

Skrifa ummęli

Nafn
Netfang
Skilaboš
Skrįšu inn žetta orš
ķ žennan reit