Greinasafn

2017
 »aprÝl

 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2016
 »desember
 »nˇvember
 »oktˇber
 »september
 »ßg˙st
 »j˙lÝ
 »j˙nÝ
 »maÝ
 »aprÝl
 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990

Articles in English

14.9.2016
WHAT┤S WRONG WITH EUROPE ľ AND WHY DON┤T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

10.2.2016
äSOLIDARITY OF SMALL NATIONS: UTOPIAN DREAM OR PRACTICAL POLITICS?

Read more

All articles in English

18.6.2011

NŢ STEFNUSKR┴ HANDA JAFNAđARMÍNNUM

Dagana 13. til 22. maÝ, 2011 komu um 370 st˙dentar frß 40 ■jˇ­um saman Ý ThŘringen Ý Ůřskalandi til ■ess a­ skiptast ß sko­unum um frelsi­. Gestgjafinn var samstarfsnet hßskˇla Ý TŘringen ľ Ý borgunum Weimar, Jena, Erfurt, Ilmenau o.fl.. Ůetta var Ý tÝunda sinn, sem ■essir a­ilar efna til al■jˇ­legs mßl■ings af ■essu tagi. ═b˙ar ■essara hßskˇlaborga opna heimili sÝn fyrir gestum ■essa tÝu daga, sem mßl■ingi­ stendur. Vi­ ■a­ myndast tengsl milli heimamanna og hinna erlendu gesta, sem einatt standa ˇrofin, l÷ngu eftir a­ gestirnir hafa kvatt og horfi­ til sinna heima.

Fyrir utan opinbera fyrirlestra (sem standa ÷llum opnir) um helstu ■Štti meign■emans hverju sinni, mynda hinir erlendu st˙dentar samstarfshˇpa me­ heimam÷nnum til a­ rŠ­a efni fyrirlestranna Ý ■aula. Me­an ß mßl■inginu stendur vinna st˙dentarnir a­ řmsum verkefnum Ý tengslum vi­ umrŠ­uefnin: Ůeir reka ˙tvarpst÷­, gefa ˙t bl÷­ og bŠklinga, b˙a til heimildamynd og gefa ˙t bˇk me­ helstu fyrirlestrum og ni­urst÷­um umrŠ­uhˇpa.

A­ ■essu sinni var rŠtt um frelsi­ Ý tÝu umrŠ­uhˇpum a­ loknum fyrirlestrum: Ůar var fjalla­ um heimspekilega greiningu hugtaksins, s÷gu frelsisins, um stjˇrnmßlalegt frelsi, um frelsi­ og frum■arfirnar, um fri­helgi einkalÝfs vs. ÷ryggi rÝkisins, um marka­sfrelsi vs. samfÚlagslega ßbyrg­, um takm÷rk frelsisins (vegna samfÚlagslegra krafna, menningarhef­a e­a lÝfsstÝls). Loks var rŠtt um frelsi­ og tr˙arbr÷g­in og frelsi­ Ý vÝsindum og listum.

Ůetta er Ý ■ri­ja sinn, sem Úg er gestur ß ■essu ôheimsmˇti Šskunnarö Ý ThŘringen. Fyrsta skipti­ (ßri­ 2005) var umrŠ­uefni mitt: ôRhetoric vs. Realpolitik: Failures of Western Foreign Policy, from Vietnam to Irakö. ═ anna­ skipti­ (ßri­ 2009) var umrŠ­uefni mitt: ôThe International Financial Crisis ľ The Case of Iceland: Are There Lessons to be Learned?ö Rannsˇknarstofnun Schiller hßskˇlans Ý Weimar Ý al■jˇ­afjßrmßlum gaf ■ennan fyrirlestur ˙t Ý sÚrriti 2010 og hann mß finna hÚr ß heimasÝ­u minni (2009).
═ ■etta skipti var heiti fyrirlestrarins: ôIn Search of Freedom: It┤s All about Equality, Stupid!ö ═ ■essum fyrirlestri fjalla Úg um marka­skerfi­ og hina fÚlagslegu ßbyrg­ (lř­rŠ­islegs) rÝkisvalds.

Frekari upplřsingar um mßl■ingi­ mß finna ß vefslˇ­inni:
www.iswi.org ľ netfang upplřsingaa­ila er: info@iswi.org

FRELSI OG JÍFNUđUR. Stefnumi­ handa jafna­arm÷nnum ß ÷ld ˇjafna­ar.

ôFrelsi, jafnrÚtti, brŠ­ralagö (kj÷ror­ fr÷nsku byltingarinnar, 1789)

ôFrelsi fŠr ekki sta­ist sem forrÚttindi fßrraö (Olof Palme, sŠnskur jafna­armannalei­togi)

ôMe­ l÷gum skal land byggja, en me­ ˇl÷gum ey­aö (Ari frˇ­i, Ýslenskur sagnfrŠ­ingur ß l1tu ÷ld)
╔g ß rŠtur a­ rekja til landnßmsmanna, sem hÚldu ■vÝ fram, a­ ■eir hef­u fremur kosi­ a­ yfirgefa heimkynni sÝn (meginland SkandinavÝu, Skotland og ═rland) en a­ beygja sig undir vald Noregskonungs. Ůetta var ß nÝundu og tÝundu ÷ld, ■egar veri­ var a­ sameina Noreg me­ valdi Ý eitt rÝki. HÚra­sh÷f­ingjar og sjßlfstŠ­ir landeigendur og ßhangendur ■eirra stˇ­u frammi fyrir vali: A­ sverja hinu nřja yfirvaldi hollustuei­a (■ar me­ a­ sam■ykkja skattlagningarvald konungs) e­a slÝta sig upp me­ rˇtum og leita nřrra landa. Landnßmsmenn ═slands v÷ldu seinni kostinn.

SÝ­an hafa meira en ■rjßtÝu kynslˇ­ir alist upp vi­ ■ß s÷gulegu go­s÷gn (e­a sannleika), a­ forfe­ur okkar hafi fremur vilja­ hŠtta lÝfi sÝnu en a­ fˇrna frelsinu. Draumur ■essara hŠlisleitenda fyrri tÝ­ar var a­ finna go­sagnakennt draumaland ľ Ultima Thule ľ vÝ­s fjarri mannabygg­, ■ar sem ■eir gŠtu b˙i­ a­ sÝnu sem frjßlsir menn.

Ůar sem ■eir komu, a­ s÷gn, a­ ˇnumdu landi (e­a er ■a­ bara go­s÷gn sigurvegaranna?), gßtu ■eir kasta­ eign sinni ß ˇnumi­ land. Hvort tveggja, landkostir og dreifbřli­, var lÝtt til ■ess falli­ a­ stunda ■rŠlahald. Ůa­ var ■vÝ aflagt, snemma ß landnßms÷ld. Smßm saman var­ til samfÚlag sjßlfstŠ­ra landeigenda, sem voru sta­fastir Ý ■eim ßsetningi sÝnum a­ l˙ta engu yfirvaldi af ■vÝ tagi, sem ■eir h÷f­u fl˙i­ frß.

═ ■essum skilningi voru ■essir Švintřramenn forhertir einstaklingshyggjumenn. Hitt er jafn satt, a­ samfÚlag ■eirra einkenndist af ˇvenjulegu jafnrŠ­i; ■eir litu ß sjßlfa sig sem jafningja fremur en undirdßnuga ■jˇna sjßlfskipa­s yfirvalds. Var ■etta ekki sjßlft ôvillta vestri­ö, l÷ngu ß­ur en Hollywood ger­i ■a­ a­ s÷luv÷ru ľ draumur frjßlshyggjumannsins, sem haf­i rŠst ß jar­rÝki?

Fyrstu tilvÝsun evrˇpskra frŠ­imanna um ■etta fyrirbŠri mun vera a­ finna Ý annßlum Adams Bede, biskups Ý Bremen frß11tu ÷ld. Ůar segir biskupinn, a­ Ýb˙ar ■essarar fjarlŠgu eyju vŠru ÷­ru vÝsi en fˇlk er flest a­ ■vÝ leyti, ôa­ ■eir ■ř­ast engan konung yfir sÚrö.

═ leit a­ frelsinu

═ samhengi evrˇpskrar mi­aldas÷gu var ■etta vissulega einstŠ­ ■jˇ­fÚlagstilraun. Ůetta var tilraun til a­ skapa samfÚlag frßlsborinna manna og kvenna, sem lutu einum l÷gum, en engu framkvŠmdavaldi af neinu tagi. Ůa­ var engin rÝkisstjˇrn, ekkert embŠttisbßkn, enginn her, engin l÷gregla og ekkert mi­střrt ■vingunarvald til ■ess a­ halda uppi l÷gum og reglu me­al ˇstřrilßtra landnema. Var ■etta ekki lÝka draumur stjˇrnleysingjans or­inn a­ veruleika?

Og me­al annarra or­a: KvenrÚttindi vir­ast hafa veri­ drj˙gum meiri en annars sta­ar Ý Evrˇpu ß ■eirri tÝ­.Me­al fyrstu landnemanna voru vÝ­kunnar og virtar ŠttmŠ­ur. Konur gßtu ekki einasta kasta­ eign sinni ß l÷nd og landgŠ­i; rÚttur ■eirra til hjˇnaskilna­ar var virtur, sem og eignarrÚttur ■eirra vi­ hj˙skaparslit. Brimarbiskupi hef­i ugglaust ■ˇtt ■etta tÝ­indum sŠta, hef­i hann bara vita­ af ■vÝ.

Mi­punktur landnemasamfÚlagsins var Al■ingi, ■jˇ­■ingi­. Al■ingi var hvort tvggja, l÷ggjafarsamkunda og dˇmstˇll. Ůa­ var haldi­ ß Ůingv÷llum Ý ■rjßr vikur Ý ßg˙stmßnu­i (fordŠmi, sem margir telja, a­ vŠri til bˇta, a­ Al■ingi okkar tÝma tŠki sÚr til fyrirmyndar).

١tt Al■ingi vŠri ekki samkunda kj÷rinna fulltr˙a, eins og n˙ tÝ­kast, var ■a­ engu a­ sÝ­ur břsna lř­rŠ­isleg samkunda. Ůingfulltr˙ar komu ˙r r÷­um hÚra­sh÷f­ingja, sem kv÷ddu me­ sÚr til ■ings nßnustu rß­gjafa sÝna. Rß­gjafarnir voru valdir Ý hÚra­i, vŠntanlega vegna meintrar stjˇrnvisku ■eirra e­a pˇlitÝskra ßhrifa. ١tt hollusta vi­ h÷f­ingjann vŠri talin dygg­, gßtu heimamenn engu a­ sÝ­ur sagt sig frß stu­ningi vi­ hÚra­sh÷f­ingja e­a jafnvel afsagt ■ß. Ůetta ■řddi, a­ varasamt var a­ vanmeta ßhrif heimamanna.

Al■ingi kaus sÚr l÷gs÷gumann ľ forseta ľ sem gegndi starfinu tilteki­ kj÷rtÝmabil. L÷gs÷guma­ur var valinn ˙r hˇpi l÷gvÝsra manna og střr­i einnig dˇmst÷rfum. ┴­ur en l÷gin voru skrß­ (elsti lagatextinn er frß ■vÝ snemma ß 12tu ÷ld), fˇr l÷gs÷guma­urinn me­ ßgrip helstu laga Ý heyranda hljˇ­i ß Al■ingi. Ůetta hefur veri­ eins konar hßskˇli (e­a fullor­insfrŠ­sla) og getur sennilega talist me­ elstu lagadeildum hßskˇla Ý heiminum.

Er eitthva­ Ý ■essari s÷gu, sem skiptir mßli fyrir samtÝmann? Ătli ■a­ fari ekki a­ einhverju leyti eftir lÝfssko­un lesandans e­a gildismati: Hvar dregur ■˙ markalÝnuna milli einstaklingsfrelsis og samfÚlagsßbyrg­ar? Hvert er hlutverk hins svokalla­a frjßlsa marka­ar ľ athafnafrelsisins annars vegar og rÝkisvaldsins hins vegar?Hvernig viljum vi­ leysa fyrirsjßanlegan ßrekstur milli hagvaxtarkr÷funnar annars vegar og endimarka vaxtar, sem nßtt˙ran setur okkur, hins vegar? Allar ■essar spurningar, sem vi­ n˙ leitum svara vi­, voru ■ß ■egar ßleitnar Ý veruleika forfe­ra okkar. Meira a­ segja fyrirbŠri eins og ofbeit og jar­vegsey­ing voru vandamßl sem, landnema■jˇ­fÚlagi­ stˇ­ frammi fyrir.

J÷fnu­ur: Forsenda frelsisins

Margir helstu mßlsvarar nřfrjßlshyggjunnar ß okkar d÷gum, talsmenn frjßlsra marka­a og lßgmarksrÝkisins, eru kunnir a­dßendur hins forna ■jˇ­veldis ═slendinga. Einn ■eirra, David Freedman, (sonur Miltons, spßmanns Chicago-skˇlans og Nˇbels-ver­launahafa Ý hagfrŠ­i) hefur meira a­ segja skrifa­ um ■a­ bˇk. ═ samrŠmi vi­ sÝna eigin lÝfssřn leggur hann ßherslu ß dygg­ir ■essa ■jˇ­fÚlags frjßlsra einstaklinga undir einum l÷gum og takm÷rku­u rÝkisvaldi ľ e­a , ■a­ sem meira var Ý ■essu tilviki ľ alls engu rÝkisvaldi yfirleitt!

Í­rum ■ykir henta a­ leggja meiri ßherslu ß j÷fnu­inn, sem rÝkti Ý ■essu ■jˇ­fÚlagi, a.m.k. framan af, ß blˇmaskei­i ■ess, me­an ■a­ virtist rß­a vi­ a­ leysa innri vandamßl sÝn og a­ halda valdbeitingarßrßttunni Ý skefjum.

En vi­, seinni tÝma jafna­armenn, viljum fyrst og fremst leggja ßherslu ß, a­ ■a­ var vaxandi ˇj÷fnu­ur ľ og ■ar me­ pˇlitÝskt ˇjafnrŠ­i ľ sem undir lokin batt endi ß ■essa merkilegu ■jˇ­fÚlagstilraun. Ůß haf­i hi­ upphaflega jafnvŠgi milli frelsis einstaklingsins og jafnrŠ­is ■egnanna fari­ ˙r skor­um.

Smßm saman fŠr­ist landareign (helsta andlag au­s Ý landb˙na­arsamfÚlagi) ß hendur Š fŠrri fj÷lskyldna e­a Šttbßlka (oft Ý bandalagi vi­ kirkjuvaldi­, eftir a­ kristni var l÷gtekin ß Al■ingi ßri­ 1000). Ůessir rß­andi Šttbßlkar ur­u a­ lokum svo valdamiklir, a­ ■eir ur­u Ý skjˇli valds hafnir yfir l÷gin. ┴ fyrri hluta 13du aldar brutust innbyr­is ßt÷k ■essara valdaŠtta ˙t Ý blˇ­ugri borgarastyrj÷ld. A­ lokum skarst Noregskonungur Ý leikinn Ý ■vÝ skyni a­ stilla til fri­ar og koma ß l÷gum og reglu. En fri­ur og st÷­ugleiki var dřru ver­i keyptur. Al■ingi var­ a­ sverja Noregskonungi hollustuei­a og beygja sig undir skattlagningarvald konungs.

Sagan haf­i sn˙ist fullan hring. Ůeir sem misnotu­u frelsi­ og skeyttu Ý engu um samfÚlagslega ßbyrg­ sÝna, gl÷tu­u ■vÝ. Frelsi einstaklingsins var­ ekki vi­haldi­ til lengdar, ßn Ýhlutunar og a­halds frß (lř­rŠ­islegu) rÝkisvaldi. Frelsi allra var­ ekki tryggt, nema allir nytu jafnrŠ­is fyrir l÷gunum. Hvort tveggja ■etta, lř­rŠ­islega ßbyrgt rÝkisvald og sjßlfstŠ­a dˇmstˇla ■arf til a­ halda Ý skefjum inngrˇinni tilhneigingu Ý mannlegu samfÚlagi, ■ess e­lis, a­ hinir fßu k˙gi hina m÷rgu ľ Ý skjˇli au­s e­a valds. A­ lokum var ■a­ ˇj÷fnu­urinn, sem ey­ilag­i drauminn um frelsi og samst÷­u. Ůa­ er lŠrdˇmurinn, sem dreginn ver­ur af ■essari s÷gu.

Ůa­ er svo anna­ mßl, a­ ■a­ tˇk ═slendinga um ■a­ bil sj÷ aldir a­ bŠta fyrir afgl÷p sÝn og endurheimta sjßlfstŠ­i­, snemma ß tuttugust ÷ld.

ôVillta vestri­ö og amerÝski draumurinn

Ůa­ er margt ˇtr˙lega lÝkt me­ gamla Ýslenska ■jˇ­veldinu og landnema■jˇ­fÚlaginu Ý Nor­ur-AmerÝku, sem var­ til nokkrum ÷ldum sÝ­ar, eftir grÝ­arlega ■jˇ­flutninga, Ý upphafi a­allega frß Evrˇpu, til hins fyrirheitna lands Ý vestri.

═ bß­um tilvikum var fˇlk a­ flřja valdstjˇrn og stÚttaskiptingu, ■jˇ­fÚl÷g, ■ar sem erf­aa­all rÚ­i l÷gum og lofum og tr˙arofstŠki kirkjuvaldsins ■oldi ekki frjßlsa hugsun. ═ bß­um tilvikum voru hŠlisleitendur a­ leita nřrra tŠkifŠra til a­ bŠta efnahagslega afkomu sÝna og sinna, Ý krafti athafnafrelsis. ═ bß­um tilvikum var fˇlk rei­ub˙i­ a­ taka ßhŠttu og ■ola lÝkamlegt har­rŠ­i Ý leit sinni a­ frelsinu, me­ vonina um frjßlst og rÚttlßtt ■jˇ­fÚlag a­ lei­arljˇsi.

═ bß­um tilvikum var nˇg landrřmi til a­ kasta eign sinni ß og brjˇta til rŠktunar. En ■a­ var lÝka reginmunur ß a­stŠ­um landnemanna a­ ÷­ru leyti. AmerÝka var ekki ˇnumi­ land. Hinir a­fluttu Evrˇpumenn beittu yfirbur­a vopnavaldi til a­ ˙trřma hinum innfŠddu e­a ■r÷ngva ■eim me­ valdi ˙t ß ja­ar samfÚlagsins til a­ skapa rřmi fyrir sig. Og ■rŠlahald festist Ý sessi Ý Su­urrÝkjunum sem undirsta­a plantekruhagkerfisins. Ůa­ kosta­i blˇ­uga borgarastyrj÷ld a­ halda sambandsrÝkinu saman og a­ byrja afnßm ■rŠlahaldsins, sem nß­ist ■ˇ ekki fram Ý reynd fyrr en ß seinni hluta nŠstli­innar aldar, fyrir ßhrif ÷flugrar mannrÚttindahreyfingar (Civil Rights Movement).

AmerÝka var­ af ■essum s÷kum afar ofbeldisfullt samfÚlag, arfleif­ aftan ˙r villta vestrinu, ■ar sem byssan skar ˙r um deilur manna. RÚtturinn til a­ bera vopn er vernda­ur Ý bandarÝsku stjˇrnarskrßnni. BandarÝkjamenn hneigjast til ■ess, allt fram ß okkar daga, a­ vera tortryggnir ľ jafnvel fjandsamlegir ľ Ýhlutun rÝkisins um ■eirra hag, jafnvel ■ˇtt um sÚ a­ rŠ­a umhyggjusemi af ■vÝ tagi a­ tryggja ÷llum borgurum rÚtt til sj˙kratrygginga.

Ůrßtt fyrir risavaxinn hallarekstur rÝkisins og hra­vaxandi vi­skiptahalla og trilljˇnir dollara Ý opinberum skuldum, neita margir hverjir a­ borga skatta. HŠgrimenn Ý BandarÝkjunum hafa a­ vÝsu ■ani­ ˙t rÝkisbßkni­ vegna fjßrausturs Ý vÝgb˙na­, en lŠkka ß sama tÝma skatta ß hina rÝku og neita ■ar me­ a­ borga fyrir bru­li­. Og mesta vopnasafn heims er ekki a­ finna Ý h÷ndum einrŠ­isherra ■ri­ja heimsins ľ heldur undir r˙mum bandarÝskra borgara. H÷mlulaus einstaklingshyggja og dj˙prŠtt tortryggni Ý gar­ yfirvalda er enn ■ann dag Ý dag eitt helsta sÚrkenni bandarÝsks ■jˇ­fÚlags.

En ■ˇtt margt sÚ ˇlÝkt er anna­ slßandi lÝkt me­ landnema■jˇ­fÚl÷gum okkar ═slendinga og BandarÝkjamanna, ■rßtt fyrir a­skilna­ Ý tÝma og r˙mi. ═ bß­um ■jˇ­fÚl÷gum var ÷fgakennd einstaklingshyggja rß­andi. Samt einkenndust ■essi ■jˇ­fÚl÷g af meiri j÷fnu­i en fyrir fannst Ý ■jˇ­fÚl÷gum erf­aa­als Ý Evrˇpu. ═mynd BandarÝkjanna var s˙, a­ ■au vŠru land tŠkifŠranna fyrir hina snau­u og ˙tiloku­u. Ůetta er beinlÝnis skilgreining hins amerÝska draums. Viljir­u leggja hart a­ ■Úr, getur­u or­i­ rÝkur.

═slenska tilraunin um ■jˇ­fÚlag, sem bygg­i ß nřfrjßlshyggjudraumnum um frelsi einstaklingsins frß ■vingunarvaldi rÝkisins, stˇ­ Ý 330 ßr. Undir lokin fˇr ■essu ■jˇ­fÚlagi st÷­ugt hnignandi vegna vaxandi ˇjafna­ar, sem leiddi af sÚr fÚlagslega upplausn, borgarastrÝ­ og endanlega uppgj÷f.

Hverjir eiga j÷r­ina?

AmerÝska tilraunin me­ frelsi­ hefur n˙ sta­i­ Ý 235 ßr. ١tt BandarÝkin hafi enn a­drßttarafl fyrir snau­a innflytjendur, a­allega frß hinum ôhrundu rÝkjumö (e. failed states) Mi­-AmerÝku, er n˙ svo komi­, a­ BandarÝkin eru or­in mesta ˇjafna­ar■jˇ­fÚlag heims me­al hinna svok÷llu­u ■rˇunarrÝkja. ┴ s.l. 30 ßrum hefur ˇj÷fnu­urinn nß­ slÝkri stŠr­argrß­u, a­ ■a­ vekur upp spurninguna: Er frelsi­ or­i­ a­ forrÚttindum hinna fßu ľ ß kostna­ ˙tilokunar hinna m÷rgu?

LÝtum ß fßeinar sta­reyndir:

Vikuriti­ Economist birti Ý jan. 2011 sÚrhefti um hina rÝku og okkur hin (ôThe Rich and the Rest of Usö), ■ar sem ■a­ birti miki­ talnaflˇ­ um vaxandi ˇj÷fnu­ innan ■jˇ­fÚlaga og milli hinna rÝku ■jˇ­a og afgangsins af mannkyninu. TÝmariti­ vitna­i Ý rannsˇkn, sem The Economic Policy Institute Ý Washington D.C. birti nřlega, ■ar sem kanna­ var hlutfall me­altekna hinna rÝku annars vegar og ôbotnlagsinsö, ■.e. 90% ■jˇ­arinnar hins vegar, ß aldarfjˇr­ungstÝmabili (frß ßrinu 1980 til ßrsins 2006). Vi­ upphaf tÝmabilsins ■Únu­u 1% hinna rÝku tÝu sinnum meira en afgangurinn af ■jˇ­fÚlaginu. Aldarfjˇr­ungi sÝ­ar, e­a ßri­ 2006, ■Únu­u ■eir 20 sinnum meira en hinir.

En ■egar kemur a­ hinum ofurrÝku ľ sem flokkast undir 0.1% framteljenda ľ ■ß reyndust tekjur ■eirra vi­ upphaf tÝmabilsins vera 20 sinnum meiri en tekjur 90 % framteljenda, en voru or­nar 80 sinnum meiri undir lok ■ess. ┴ sama tÝma hafa laun millitekjufˇlks og lßgtekjufˇlks sta­na­ vegna ßhrifa tŠknibreytinga, al■jˇ­avŠ­ingar og hnignandi ßhrifa verkalř­sfÚlaga.

Hollenski hagfrŠ­ingurinn, Jan Pen, fann upp myndrŠna a­fer­ til a­ lřsa ˇj÷fnu­inum, sem Economist vitnar til. ═myndum okkur, a­ lÝkamleg hŠ­ einstaklinga sÚ hlutfallsleg vi­ tekjur ■eirra, ■annig a­ me­altekjuma­ur birtist okkur Ý me­alhŠ­. ═myndum okkur svo, a­ allir fullor­nir einstaklingar me­al amerÝsku ■jˇ­arinnar gangi fram hjß okkur, Ý stighŠkkandi hŠ­, innan einnar klukkustundar. Jan Pen lřsir skr˙­g÷ngunni svona:

ôŮeir sem fyrst ganga fram hjß, eigendur fyrirtŠkja, sem rekin eru me­ tapi, eru ˇsřnilegir; h÷fu­ ■eirra eru ne­anjar­ar. SÝ­an koma hinir atvinnulausu og fˇlki­ ß lŠgstu launum ľ sem birtist okkur sem dvergar. Eftir hßlftÝma skr˙­g÷ngu nß ■eir sem framhjß ganga venjulegu fˇlki a­eins Ý mitti... Ůa­ tekur nŠrri ■vÝ 45 mÝn˙tur, ß­ur en vi­ sjßum fˇlk af e­lilegri stŠr­. En ß lokamÝn˙tunum sjßum vi­ risa storma fram hjß. Ůegar 6 mÝn˙tur eru eftir af klukkustundinni, eru risarnir or­nir tˇlf feta hßir. Ůegar 400 hinna rÝkustu ganga fram hjß (billjˇnerarnir skv. Fortune 500) rÚtt Ý blßlokin, er hver ■eirra um tvŠr mÝlur ß hŠ­ö.

Ůetta er ekki beinlÝnis fj÷lskyldumynd af landi jafnrÚttisins, ■ar sem s÷mu leikreglur gilda fyrir alla Ý lÝfskjarakapphlaupinu, e­a hva­?

Ůa­ mß merkilegt heita, a­ fa­ir Bills Gates, sem telst vera annar rÝkasti ma­ur heims, og Warren Buffet, sß ■ri­ji rÝkasti, hafa teki­ h÷ndum saman um a­ berjast fyrir ■vÝ, a­ erf­afjßrskattur ver­i endurreistur Ý BandarÝkjunum (en hann var afnuminn Ý forsetatÝ­ Bush jr.). Ůeir segjast ekki vilja sjß amerÝska drauminn afskrŠmdan me­ ■eim hŠtti, a­ ôallsrß­andi peningaa­allö (e. plutocracy) hafi kasta­ eign sinni ß samfÚlagi­ me­ g÷gnum ■ess og gŠ­um. En svona er ■etta n˙ samt. Jafnvel hin g÷mlu og stÚttskiptu ■jˇ­fÚl÷g erf­aa­alsins Ý Evrˇpu eru n˙ or­in meiri jafna­ar■jˇ­fÚl÷g heldur en hi­ fyrirheitna land amerÝska draumsins.

Og hva­ me­ afganginn af mannkyninu? SamkvŠmt Credit Suisse Global Wealth Report ßri­ 2010 ľ og Svisslendingar Šttu a­ ■ekkja ■etta ľ eru lykilt÷lurnar eftirfarandi:┴ toppi pÝramÝdans finnum vi­ hina ofurrÝku. Ůetta eru u.■.b. 80 ■˙sund einstaklingar allt Ý allt ľ ■eir gŠtu r˙mast vel ß mi­lungs Ý■rˇttavelli ľ og ■eir rß­a yfir miklum meirihluta af ver­metnum eignum hÚr ß j÷r­u. Inng÷nguskilyr­in Ý ■ennan forrÚttindakl˙bb eru str÷ng. ١tt flestir sÚu bandarÝskir (40%), er ■etta samt al■jˇ­legt ■otuli­. Me­al ■eirra eru fßeinir uppfinningamenn og frumkv÷­lar, sem hafa lagt miki­ af m÷rkum Ý ■ßgu mannskyns. Margir eru innvÝg­ir Ý launhelgum al■jˇ­afjßrmßla. Margir eru bankamenn, sem hafa nřveri­ skili­ eftir sig milljar­askuldir Štla­ar skattgrei­endum til grei­a upp ß nŠstu ßrum og ßratugum.

Sumir eru skuggabaldrar ˙r ne­anjar­arver÷ld al■jˇ­legrar glŠpastarfsemi. Ůarna er lÝka a­ finna ˇfßa einrŠ­isherra ˙r ■ri­ja heiminum, sem hafa stungi­ af me­ rÝkissjˇ­i sinna ÷rsnau­u ■jˇ­a Ý farteskinu. Loks er ■arna a­ finna fj÷lda erf­aprinsa, einstaklinga, sem hafa erft sÝvaxandi fj÷lskylduau­, sem gengi­ hefur Ý arf, kynslˇ­ fram af kynslˇ­.

Ůessi yfir■yrmandi ˇj÷fnu­ur hefur fari­ ÷rt vaxandi ß s.l. 30 ßrum ľ ß ■eim tÝma sem nřfrjßlshyggjan hefur rß­i­ l÷gum og lofum Ý heiminum. ôS.l. ßratugur hefur veri­ sÚrlega hagstŠ­ur stofnun, var­veislu og vexti mikilla au­Šfaö, eins og h÷fundar Credit Suisse- skřrslunnar or­a ■a­.

Velfer­arrÝki­ og ˇvinir ■ess

Hvers vegna hefur ˇj÷fnu­ur fari­ svo ÷rt vaxandi ß seinustu ßratugum? A­ fenginni 300 ßra reynslu af laissez-faire kapÝtalisma ľ hinu frjßlsa marka­skerfi ľ lŠtur okkur varla a­ lßtast vera hissa. Samkeppni ß marka­i ■jˇnar beinlÝnis ■eim tilgangi a­ umbuna ■eim sem nß ßrangri, en refsa hinum. Ůetta ■ř­ir, a­ ■a­ er innbygg­ tilhneiging Ý marka­skerfinu til ■ess a­ au­urinn safnist ß Š fŠrri hendur.

Ůessi umskautun ■jˇ­fÚlagsins milli hinna rÝku og voldugu annars vegar og hins stritandi lř­s hins vegar, var kveikjan a­ blˇ­ugum byltingum ß ÷ldinni sem lei­. Ůar sem lř­rŠ­i­ virka­i hins vegar, beitti almenningur tjßningarfrelsi sÝnu og samtakamŠtti til a­ nß t÷kum ß rÝksvaldinu, sem Ý nafni almannahagsmuna beisla­i kapÝtalismann og beitt sÚr fyrir meiri j÷fnu­i Ý eigna- og tekjuskiptingu en marka­urinn leiddi til. Ůekktasta dŠmi­ um ■etta er ôNew DeaRoosevelts og demˇkratanna Ý BandarÝkunum eftir a­ marka­sbrestur haf­i leitt til efnahagshruns og fj÷ldaatvinnuleysis um ver÷ld vÝ­a. Ůetta voru vi­br÷g­ lř­rŠ­isins vi­ hruni kapÝtalismans, eftir a­ ˇj÷fnu­ur kerfisins haf­i vaxi­ umfram ■olm÷rk.

NorrŠna mˇdeli­ ľ hin svokalla­a ■ri­ja lei­ jafna­armanna milli laissez-faire kapÝtalisma og rÝkisvŠ­ingar (■jˇ­nřtingar framlei­slutŠkjanna) ľ ß sÚr sams konar skřringar. NorrŠnir jafna­armenn afl÷g­u ekki marka­inn, en settu hann undir h˙saga samfÚlagsins. Tage Erlander, forsŠtisrß­herra sŠnskra jafna­armanna lengur en elstu menn muna, var vanur a­ segja, a­ marka­urinn vŠri ■arfur ■jˇnn en ˇ■olandi h˙sbˇndi. Undir forystu jafna­armanna nřttu SvÝar vald hins lř­rŠ­islega rÝkisvalds, me­ stu­ningi fj÷ldahreyfinga fˇlks og afl skipulag­rar verkalř­shreyfingar a­ bakhjarli, til ■ess a­ tryggja meiri fÚlagslegan j÷fnu­ en marka­skerfi­ ˇßreitt hef­i leitt til.

TŠkin sem ■eir beittu voru einkum stighŠkkandi tekjuskattur, ˇkeypis a­gangur a­ menntun og skyldu■ßtttaka almennings Ý heilbrig­istryggingum og lÝfeyrissjˇ­um. RÝksvaldi­ l÷gfesti og sveitarfÚl÷gin sßu um a­ tryggja faglega um÷nnun barna til ■ess a­ gera konur frjßlsar a­ ■vÝ a­ taka fullan ■ßtt Ý atvinnulÝfinu. Og rÝki­ trygg­i afkomu allra ■eirra, sem af einhverjum ßstŠ­um voru ˇfŠrir um a­ sjß sÚr farbor­a ß vinnumarka­num. Me­ ■essum tŠkjum bygg­u norrŠnir jafna­armenn mestu jafna­ar■jˇ­fÚl÷g ß jar­rÝki. Hvorki me­ ■vÝ a­ afnema kapÝtalismann nÚ me­ ■vÝ a­ fˇrna frelsinu. Ůvert ß mˇti, eins og Olof Palme var vanur a­ segja: ôMe­ ■vÝ a­ tryggja tŠkifŠri allra, ßn tillits til efnahags, stÚttar e­a st÷­u, til ■ess a­ afla sÚr menntunar og ■roska hŠfileika sÝna, erum vi­ Ý reynd a­ fŠra ˙t landamŠri frelsisinsö.

┴ ßrinu 2004 var Úg be­inn um a­ flytja stefnurŠ­u ß ßrsfundi framkvŠmdastjˇra helstu stofnana norrŠnu velfer­arrÝkjanna Ý Kaupmannah÷fn. Heiti rŠ­unnar var: ôThe Welfare State and its Enemiesö. Titillinn vÝsar af ßsettu rß­i Ý rit Karls Popper: ôThe Open Society and its Enemiesö.

═ ■essum fyrirlestri lřsti Úg ■vÝ, hvernig velfer­arrÝkjum samtÝmans vŠri haldi­ Ý gÝslingu: Annars vegar vŠri ■ar a­ verki hinn al■jˇ­legi peningaa­all. Hann kref­ist Š meira athafnafrelsis frß Ýhlutun og eftirliti rÝkisins, af ■vÝ a­ ■a­ hamla­i hßmarksar­i og ■ar me­ hagvexti, sem allt Štti a­ sn˙ast um. Hins vegar vŠri velfer­arrÝki­ ekki lengur vari­ af ■eim, sem mest Šttu undir ■vÝ fÚlagslega ÷ryggi sem ■a­ veitti. Almenningur var or­inn vŠrukŠr og tˇk sem gefinn hlut, ■a­ sem fyrri kynslˇ­ir h÷f­u barist fyrir, Ý nafni fÚlagslegrar samst÷­u.

Kjarninn Ý bo­skap nřfrjßlshyggjunnar, sem var­ a­ rÝkjandi hugmyndafrŠ­i ß seinustu ßratugum li­nnar aldar er, a­ allir hafi a­ lokum hag af ■vÝ a­ frelsi einstaklingsins fßi a­ njˇta sÝn; ■annig yr­i sk÷punarkraftur hans leystur ˙r lŠ­ingi; hin ôdau­a h÷ndö rÝkisins, sem birtist skapandi frumkv÷­lum sem lamandi afskiptasemi, myndi lei­a til st÷­nunar. Frjßlshyggjumenn vara vi­ ˇfyrirsÚ­um aflei­ingum vel meinandi en vanhugsa­ra a­ger­a stjˇrnmßlamanna, sem nota annarra manna peninga til a­ kaupa sÚr fylgi. ═ lei­inni b˙i ■eir til ôfßtŠktargildrurö og kŠfi nßtt˙rlega sjßlfsbjargarhv÷t fˇlks Ý allt-um-vefjandi fa­mlagi rÝkisforsjßrinnar. Kj÷ror­ frjßlshyggjunnar er tŠr populismi: ôValdi­ til fˇlksinsö og ôni­ur me­ m÷ppudřrinö (regluger­arÝki­). ľ Fullyr­ingar frjßlshyggjumanna um a­ velfer­arrÝki­ lama­i sjßlfsbjargarhv÷t fˇlk, hafa ekki reynst rÚttar. NorrŠnu velfer­arrÝkin hafa l÷ngum stßta­ af meiri atvinnu■ßttt÷ku fˇlks ß vinnualdri en allar a­rar n˙tÝma■jˇ­ir, a­ BandarÝkjunum me­t÷ldum, ■rßtt fyrir a­ ■au trygg­u lßgtekjufˇlki, atvinnulausu, veikum og ÷ldru­um vi­undandi lÝfskj÷r og ÷ryggi. Ůetta var ■vÝ, og er, ßrˇ­ur.

┴rˇ­urinn bar ˇtr˙legan ßrangur, enda ■ˇtt Švintřri­ enda­i ß annan veg en h÷fundarnir h÷f­u tali­ hinum ginnkeyptu tr˙ um: Nefnilega Ý hŠrri sk÷ttum ß almenning og ni­urskur­i fÚlagslegra ˙tgjalda, til ■ess a­ pÝna skattgrei­endur til ■ess a­ borga skuldir hinna ofurrÝku!

Nřfrjßlshyggjumenn eru talsmenn lßgmarksrÝkisins. Ůeir fordŠma Ýhlutun rÝkisins Ý starfsemi frjßlsra marka­a. Ůeir telja sjßlfum sÚr tr˙ um, a­ marka­urinn b˙i yfir getu til a­ lei­rÚtta eigin mist÷k. Ůeir bo­a einkavŠ­ingu ■jˇ­arau­linda og almanna■jˇnustu. Ůeir krefjast afnßms regluger­a og eftirlits me­ starfsemi marka­arins. Til ■ess a­ la­a a­ erlenda fjßrfestingu er ■jˇ­rÝkjunum att ˙t Ý samkeppni ni­ur-ß-vi­ til a­ lŠkka skatta ß fyrirtŠkjum og fjßrmagnseigendum. Allt er ■etta bo­a­ Ý nafni aukins hagvaxtar og tŠkniframfara, Ý krafti samkeppni. Ůegar frjßlshyggjumenn eru spur­ir, hverjum Ý hag hagv÷xturinn sÚ, ef brˇ­urpartur hans kemur Ý hlut ■eirra, sem eru forrÝkir fyrir ľ ■ß er svari­ ■etta: Fjßrfestingar hinna rÝku munu skapa st÷rf; og me­ tÝ­ og tÝma munu tekjurnar af fjßrfestingunni ôleka ni­urö (e. tricle down) til hinna snau­u. Ůetta hÚt ß­ur, a­ molar af bor­um au­křfinganna myndu hrjˇta ni­ur til hinna hungrandi. Lyftir ekki flˇ­i­ ÷llum bßtum jafnt?

═sland: Tilraunastofa nřfrjßlshyggjunnar

═ 30 ßr hefur ■etta veri­ rß­andi hugmyndafrŠ­i e­a vi­tekin viska (e. Washington-consensus) ■eirra, sem rß­i­ hafa heiminum: Flestra rÝkisstjˇrna, stjˇrnarstofnana Al■jˇ­abankans og Al■jˇ­agjaldeyrissjˇ­sins og ■eirra fj÷l■jˇ­au­hringa, sem rß­a yfir au­lindum heimsins. Ůar a­ auki hefur ■etta veri­ rß­andi hugmyndafrŠ­i Ý akademÝunni, ■ar sem rÚtttr˙na­arhagfrŠ­i hefur svarist Ý fˇstbrŠ­alag vi­ pˇlitÝska rÚtthugsun Ý kennslustofunni til ■ess a­ heila■vo Šskuna. Eftir fall komm˙nismans ßri­ 1991 bo­a­i Bush sr. BandarÝkjaforseti, a­ ■essi ßtr˙na­ur vŠri undirsta­a nřrrar heimsskipunar (e. New World Order). Sumir frŠ­imenn ger­u sig a­ vi­undri me­ ■vÝ a­ kalla ■etta ôendalok s÷gunnarö (Fukuyama). Ů˙sundßrarÝki­ var Ý nßnd.

V÷xtur hins fˇtfrßa al■jˇ­afjßrmagns, Ý samanbur­i vi­ ■Šr tekjur, sem raunhagkerfi­ (framlei­sla ß v÷rum og ■jˇnustu) skapar, hefur nß­ allt a­ stjarnfrŠ­ilegum stŠr­um ß ■essum ■remur ßratugum. HagfrŠ­inga greinir ß um ■a­ eitt, hvort ■etta uppsafna­a fjßrmagn, sem ■arf a­ skila eigendum sÝnum ar­i, er or­i­ tÝu e­a fimmtßn- sinnum meira en ■jˇ­arframlei­sla heimsins (GDP) ß ßri. AmerÝkanar or­a ■etta svo, a­ Wall Street hafi yfirteki­ Main Street. ValdajafnvŠgi­ hefur me­ afdrßttarlausum hŠtti sn˙ist hinu al■jˇ­lega fjßrmagni Ý hag, gegn ■jˇ­rÝkjum, sem eiga Ý v÷k a­ verjast ľ og gegn vinnuaflinu. Hinn ˇtŠmandi ôvaraher hinna atvinnulausuö (svo vitna­ sÚ Ý Karl Marx), sem hefur gengi­ til li­s vi­ al■jˇ­hagkerfi­ me­al fj÷lmennustu ■jˇ­a heims (KÝna, Indland o.fl.) hefur haft ■au ßhrif, a­ laun verkafˇlks Ý ■rˇu­um rÝkjum hafa haft tilhneiginu til a­ sta­na og samningssta­a verkalř­shreyfingar hefur veikst.

Vilji ma­ur reyna a­ skilja ßhrif ■essarar ônřju heimsskipunarö ľ sem er rÚttlŠtt me­ hugmyndafrŠ­i nřfrjßlshyggjunnar og bygg­ ß ÷fgakenndri tr˙ ß yfirbur­um hins frjßlsa marka­ar ľ er ekki ˙r vegi a­ lÝta ß ris og fall ═slands ß seinasta ßratug sem vÝti til varna­ar.

Fram undir aldamˇtin sÝ­ustu var ═sland tali­ vera Ý hˇpi hinna fimm norrŠnu velfer­arrÝkja ľ a­ vÝsu van■rˇa­ra en hin fj÷gur ľ en me­ s÷mu erf­aeinkenni. Fyrir aldamˇtin sÝ­ustu komst nř kynslˇ­ nřfrjßlshyggjumanna til valda Ý SjßlfstŠ­isflokknum og nß­i ■ar me­ forystuhlutverki Ý stjˇrn landsins Ý r˙mlega ■rj˙ kj÷rtÝmabil. Flestir voru einlŠgir a­dßendur Thatcher og Reagan og sumir hverjir me­ hagfrŠ­igrß­u frß virtum bandarÝskum hßskˇlum. Ůeir ger­u ═sland a­ eins konar pˇlitÝskri tilraunastofu nřfrjßlshyggjunnar. A­ lokum var ■eim hent ˙t fyrir atbeina fj÷ldamˇtmŠla (einsdŠmi Ý ═slandss÷gunni), sem voru kennd vi­ ôpotta-og-p÷nnurö rei­ra kjˇsenda, sem h÷f­u fengi­ sig fullsadda af tilraunastarfseminni.

Ůegar nřfrjßlshyggjudrengirnir h÷f­u fest sig Ý sessi, fylgdu ■eir gu­spj÷llunum Ý ■aula. Ůeir einkavŠddu fiskistofnana og afhentu ■ß fyrirtŠkjum, sem voru pˇlitÝskt Ý nß­inni. Ůessu er helst a­ lÝkja vi­ ■a­, hvernig hinar rÝkulegu au­lindir R˙sslands voru afhentar fßeinum ˇlÝg÷rkum, sem ■ar me­ ÷­lu­ust ˇmˇtstŠ­ilegt pˇlitÝskt vald Ý R˙sslandi. Sama ßtti vi­ um ═sland. NŠst ß dagskrß var einkavŠ­ing bankanna og annarra fjßrmßlastofnana. Ůa­ var yfirlřst stjˇrnarstefna a­ breyta ═slandi Ý al■jˇ­lega fjßrmßlami­st÷­. Hinir nřju bankaeigendur ßttu grei­an a­gang a­ ˇdřru lßnsfjßrmagni erlendis (sem bygg­ist ß lßnstrausti rÝkisins fram a­ ■vÝ) og margf÷ldu­u starfsemi sÝna erlendis, uns ■eir voru or­nir tÝu sinnum stŠrri en ■jˇ­arframlei­sla ═slands.

Ůetta var langt umfram ■a­, sem Ýslenska hagkerfi­, Ýslenski Se­labankinn e­a grei­slugeta Ýslenskra skattgrei­enda gat sta­i­ undir. Ůegar herti a­ ß al■jˇ­legum fjßrmagnsm÷rku­um kom ß daginn, a­ ■essi fjßrhagslega spilaborg var ß sandi bygg­. Ůegar hinn kunni fjßrmßlasÚrfrŠ­ingur, Willem Buiter, var spur­ur rß­a, sag­i hann ■a­ ekki spurningu um hvort ľ heldur bara hvenŠr ľ spilaborgin mundi hrynja. Sannleiksaugnabliki­ kom eftir fall Lehmans Brothers Ý september, 2008. Ůa­ var neistinn sem kveikti bßli­.

═slenska ■jˇ­in var­ fyrir ■refaldri kreppu. Fjßrmßlakerfi ■jˇ­arinar hrundi Ý heild sinni. Ůjˇ­argjaldmi­illinn lenti Ý frjßlsu falli, ■annig a­ skuldir fyrirtŠkja og heimila tv÷f÷ldu­ust nßnast ß einni nˇttu. Aflei­ingin var­ ver­bˇlga, sem ■řddi, a­ vextir af lßnum ruku upp Ý ß ■ri­ja tug prˇsenta. Se­labankinn var­ gjald■rota. Flest fyrirtŠki voru tŠknilega gjald■rota. Atvinnuleysi­ rauk upp. M÷rg heimili, sem h÷f­u teki­ lßn Ý erlendum gjaldmi­li ľ a­allega unga fˇlki­ Ý landinu ľ hafa misst eignir sÝnar. Landflˇtti hinna ungu er hafinn. Og hvert fara flestir? Aftur til Noregs, landsins sem vi­ yfirgßfum fyrir meira en ■˙sund ßrum ľ ß flˇtta undan ofrÝki rÝkisins og Ý leit a­ frelsinu.

Efnahagskreppan hefur einnig valdi­ dj˙pri stjˇrnmßlakreppu ľ jafnvel stjˇrnkerfiskreppu. Hin al■jˇ­lega fjßrsvikamylla, sem sÚrfrŠ­ingar hafa afhj˙pa­ eftir fall, er svo risavaxin og flˇkin, a­ h˙n er langt umfram getu stofnana ■jˇ­fÚlagsins (t.d. ßkŠruvalds, eftirlitsstofnana og dˇmstˇla) til a­ leysa. Ůa­ er ˇtr˙legt en satt, a­ gjald■rot Ýslensku bankanna ■riggja er af ■vÝlÝkri stŠr­argrß­u, a­ ■a­ nŠr inn ß listann yfir tÝu mestu gjald■rot fjßrmßlas÷gunnar. Gˇ­u frÚttirnar eru ■Šr, a­ ľ ˇlÝkt ═rlandi ľ ur­u Ýslensku bankarnir gjald■rota. Fegin sem ■au vildu, var ■a­ langt umfram getu Ýslenskra stjˇrnvalda a­ bjarga b÷nkunum frß falli. Erlendir lßnadrottnar ľ a­allega ■řskir bankar ľ hafa ■ess vegna tapa­ mor­ fjßr. Ůa­ breytir ekki ■vÝ, a­ skuldas˙pan, sem Ýslenskir skattgrei­endur sitja uppi me­ eftir ■essa tilraunastarfsemi nřfrjßlshyggjunnar, hefur ■řtt atvinnu- og eignamissi fyrir fj÷lda fˇlks og lÝfskjarasker­ingu fyrir ■jˇ­ina Ý heild, me­an h˙n er a­ vinna sig ˙t ˙r skuldafangelsinu.

Hva­a lŠrdˇma mß af ■essu draga? Ůennan me­al annars: A­ sleppa lausum ey­ileggjandi ÷flum ˇbeisla­s kapÝtalisma, ßn ■ess a­ reynt sÚ a­ halda ■eim Ý skefjum me­ atbeina lř­rŠ­islegs rÝkisvalds, lei­ir til allsherjar ˇfarna­ar. Me­al annarra or­a: Skefjalaust frelsi hinna fßu lei­ir til takmarkana ß frelsi hinna m÷rgu. Ma­ur sem er sokkinn upp fyrir haus Ý skuldir, er ekki frjßls, er ■a­ ? Ůetta er okkar saga. Ůetta er saga margra annarra ■jˇ­a. Ůa­ mun taka okkur ═slendinga m÷rg ßr a­ bŠta fyrir ■essa skelfilegu tilraun nřfrjßlshyggjumanna me­ okkar ■jˇ­fÚlag. Vonandi finnum vi­ um sÝ­ir rÚttu lei­ina til baka Ý samfÚlag norrŠnna velfer­arrÝkja, ■ar sem vi­ eigum heima.

Asni klyfja­ur gulli

Ůegar vi­ huglei­um eymd hins snau­u fj÷lda Ý ■ri­ja heiminum ľ frß Haiti til Himalaya, e­a frß AfrÝku til Arabaheimsins ľ staldra flestir fljˇtlega vi­ ni­urdrepandi ßhrif spillingarinnar, sem blˇmstar Ý ranni stjˇrnmßlaforystu og vi­skiptaforkˇlfa ■essara landa. Ůeir sem kynnst hafa smitberandi ßhrifum spillingarinnar ß Š­stu st÷­um, hafa margir hverjir glata­ voninni um, a­ vi­ getum upprŠtt fßtŠktina Ý mannheimum ß ■essari ÷ld, ■rßtt fyrir gnˇtt fjßrmagns og tŠkni til a­ leysa vandann. Hvers vegna er ■a­, a­ klÝkukapÝtalismi (e. crony capitalism) Ý bland vi­ frŠndhygli, valdbeitingarstjˇrn e­a einhvers konar erf­alÚnsveldi, vir­ist vera rß­andi stjˇrnarfar vÝtt og breitt um heiminn?

Peningarnir tala sÝnu mßli. GrÝ­arlegur au­ur, sem safnast hefur ß fßrra hendur, fŠrir hinni al■jˇ­legu fjßrmßlaelÝtu grÝ­arleg v÷ld upp Ý hendurnar. Peningarnir kaupa vald e­a a­gang a­ valdi; peningarnir kaupa stjˇrnmßlamenn og flokka; peningarnir kaupa fj÷lmi­la og rß­a umrŠ­unni; me­ peningum mß kaupa lagasetningu. Ůess vegna eru hundru­ lobbyista um hvern ■ingmann ß Capitol Hill Ý Washington D.C..

Al■jˇ­legir au­hringar ľ margir hverjir margfalt au­ugri og valdameiri en veikbur­a ■jˇ­rÝki ľ leita kerfisbundi­ eftir yfirrß­um yfir au­lindum jar­ar: OlÝu, gasi, ÷­rum orkuau­lindum, dřrum mßlmum, frjˇs÷mu landi og ľ Ý vaxandi mŠli Ý framtÝ­inni ľ ˇmengu­u og drykkjarhŠfu vatni. Vald helstu au­hringanna spannar allan hn÷ttinn. Ůeir eru oftar en ekki rß­andi ß heilds÷lu- og jafnvel smßs÷lum÷rku­um. Ůeir hafa sterka vÝgst÷­u Ý samskiptum sÝnum vi­ har­stjˇra ■ri­ja heimsins. Ůa­ vefst lÝtt fyrir ■eim a­ fß ■ß til a­ lßta a­ vilja sÝnum ľ fyrir rÚtt ver­.

Hvers vegna er ■a­, ■egar ÷rvŠntingin loksins knřr hinn undiroka­a lř­ til uppreisnar gegn k˙gurum sÝnum, a­ fyrstu frÚttirnar af hinum brottreknu har­stjˇrum sn˙ast Švinlega um a­ hafa uppi ß leynilegum bankareikningum ■eirra Ý Sviss? Eiginkona Ben Ali, har­stjˇrans Ý T˙nis, sem fl˙­i undan rÚttlßtri rei­i landa sinna ß nß­ir olÝukˇnganna Ý Saudi-ArabÝu, rŠndi gullfor­a T˙nis ˙r v÷rslu Se­labanka landsins og haf­i me­ Ý farteski sÝnu ˙r landi. Segir ■a­ ekki sÝna s÷gu, a­ ■egar fj÷ldinn loks reis upp Ý ÷rvŠntingu og rei­i gegn k˙gurum sÝnum Ý Arabaheiminum ľ undir fßnum frelsis og lř­rŠ­is ľ vissu lei­togar vestrŠnna lř­rŠ­isrÝkja ekki Ý hvorn fˇtinn ■eir Šttu a­ stÝga.

Har­stjˇrarnir reyndust vera skjˇlstŠ­ingar BandarÝkjamanna, Breta og Frakka. Hverjir hafa vopna­ har­stjˇrana gegn fˇlkinu, e­a hagnast af vopnas÷lu til ■eirra? Hvort var mikilvŠgara, a­ har­stjˇrarnir trygg­u, a­ olÝan hÚldi ßfram a­ renna til a­ knřja ßfram hagvaxtarvÚl rÝku landanna, e­a a­ fˇlki­ fengi sinn sanngjarna hlut af ■eim au­i, sem nřting ■eirra eigin au­linda skapa­i? H÷f­u ôleyni■jˇnustur okkarö ekki veri­ Ý nßnu samstarfi vi­ starfsbrŠ­ur sÝna Ý ■essum l÷ndum, jafnvel ■ˇtt vi­ vissum fullvel um pyntingarklefana? Sama gamla sagan enn og aftur: Vald sÚrhagsmunanna, frelsi hinna fßu til a­ grŠ­a, e­a frelsi hinna m÷rgu til a­ lifa mannsŠmandi lÝfi? Me­ hverjum st÷ndum vi­? St÷ndum vi­ me­ fˇlkinu e­a forrÚttindali­inu?

Au­veldi gegn lř­rŠ­i

George Soros, ungverski fjßrmßlasnillingurinn, sem lag­i breska sterlingspundi­ a­ velli Ý velheppna­ri fyrirsßt ßri­ 1992 ľ sag­i fyrir sk÷mmu, a­ hŠttan sem ste­ja­i a­ lř­rŠ­inu, vŠri ekki lengur pˇlitÝsk tr˙arbr÷g­ li­innar aldar, sem kennd voru vi­ komm˙nisma og fasisma; hŠttan sem ste­ja­i a­ fulltr˙alř­rŠ­inu vŠri s˙, a­ ■a­ vŠri a­ breytast Ý alrŠ­i peningaa­alsins (e. plutocracy), ■ar sem kosningarÚtturinn hef­i ekki framar neina merkingu og lř­rŠ­i­ hef­i umbreyst Ý sřndarveruleika, ■ar sem peningavaldi­ deildi og drottna­i ß bak vi­ tj÷ldin. StŠrsti hˇpur kjˇsenda Ý BandarÝkjunum ľ hinir ˇhß­u ľ eiga enga fulltr˙a ß ■ingi. Ůßtttaka Ý ■ingkosningum er i­ulega undir 30% . Hvers vegna a­ kjˇsa, ef ■a­ er fyrirfram vita­, a­ ■ingmennirnir eru leigu■ř sÚrhagsmuna?

Kunnur hagfrŠ­iprˇfessor, Dr. Vivek H. Dehejia, og rannsˇknarfÚlagi vi­ CESifo Ý MŘnchen, or­ar s÷mu hugsun svona Ý grein Ý International Herald Tribune (14.04.11):

ôHvort tveggja spilling og ˇj÷fnu­ur hefur n˙ ■egar eitra­ stjˇrnmßlin svo mj÷g, a­ l÷gmŠti kapÝtalismans ľ marka­skerfisins ľ stafar ˇgn af. Ůetta vekur ■rřsting ß umbŠtur, sem sn˙ast um jafnari tekjuskiptingu. SlÝkar umbŠtur draga ˙r hvatanum, sem knřr ßfram grˇ­avon kapÝtalistanna, sem sjßlf var undirrˇt vaxandi ˇjafna­ar. Nau­syn jafnari tekjuskiptingar og fÚlagslegra ˙rrŠ­a ß vegum rÝkisins ver­ur Ý lei­inni a­ tŠki til a­ lei­rÚtta ÷fgar marka­askerfisins. ═ BandarÝkjunum ger­ist ■etta ß u.■.b. hßlfri ÷ld Ý a­draganda seinni heimstyrjaldarinnar. Ůa­ var ekki fyrr en ÷flug millistÚtt lÚt til sÝn taka pˇlitÝskt og kn˙­i fram umbŠtur me­ l÷ggj÷f, reglusetningu og str÷ngum vi­url÷gum vi­ spillingarbrotum, sem ■a­ tˇkst a­ snÝ­a af verstu ÷fgar laissez-faire kapÝtalismansö.

Hin al■jˇ­lega fjßrmßlakreppa, sem n˙ geysar, ■ar sem skattgrei­endur me­ atbeina rÝkisvaldsins hafa veri­ lßtnir borga skuldir banka og fjßrmßlastofnana, vekur einmitt upp alvarlegar spurningar um l÷gmŠti spilavÝtis-kapÝtalisma af ■essu tagi. ═ ■essu samhengi er gagnlegt a­ Ýhuga hinn ˇskrß­a ■jˇ­fÚlagssßttmßla (e. social-contract), sem ■rßtt fyrir allt, liggur til grundvallar kapitalÝsku ■jˇ­fÚlagi.

Ůa­ er enginn a­ tala um algeran j÷fnu­. Flest upplifum vi­ ■a­ ß Šviferlinum,a­ einstaklingarnir eru eins ˇlÝkir og ■eir eru margir. Ůa­ kennir okkur a­ meta fj÷lbreytni mannlegrar tilveru. Ůa­ vefst fyrir fŠstum a­ vi­urkenna, a­ frumkvŠ­i einstaklingsins og dugna­ur, einstakir hŠfileikar og skapandi uppfinningar, ver­skulda rÚttlßta umbun. Flest okkar eru tilb˙in a­ sam■ykkja allnokkurn ˇj÷fnu­ Ý tekju- og eignaskiptingu, svo lengi sem ■a­ er rÚttlŠtt me­ viljanum til a­ taka ßhŠttu og a­ taka aflei­ingum ger­a sinna. Svo lengi sem ■eir, sem vilja hßmarka grˇ­a sinn, taka ßhŠttu fyrir eigin reikning og fŠrast ekki undan ■vÝ a­ bera sjßlfir tapi­; svo lengi sem fjßrmagnseigendur fara a­ settum leikreglum og borga skatta sÝna og skyldur til samfÚlagsins (Ý sta­ ■ess a­ fela illa fenginn au­ Ý skattaskjˇlum) og sŠkjast ekki eftir forrÚttindum Ý krafti au­s og ßhrifa ľ svo lengi sem ■etta stenst ľ mß segja, a­ ■jˇ­fÚlagssßttmßlinn haldi.

Ef hins vegar almenningi er stillt upp vi­ vegg frammi fyrir or­num hlut, ■annig a­ hagna­ur gˇ­Šrisins var einkavŠddur, en skuldir kreppunnar ■jˇ­nřttar ľ ■ß er sjßlfur ■jˇ­fÚlagssßttmßlinn rofinn; l÷gmŠti kapitalismans er ■ar me­ fari­ veg allrar veraldar. ═ einni af sÝnum mikilfenglegu s÷gulegu skßlds÷gum, ═slandsklukkunni, lŠtur Halldˇr Kiljan Laxness eina af s÷gupersˇnum sÝnum, Jˇn Hreggvi­sson, segja um rÚttlŠti­, sem danska nřlendustjˇrnin ˙tdeildi handa hinum sveltandi lř­: ôVont er ■eirra ranglŠti, en verra er ■eirra rÚttlŠtiö.

═ sjßvarbygg­unum vi­ nor­anvert Atlantshaf, ■ar sem menn hŠtta lÝfi sÝnu ß hafi ˙ti ß degi hverjum Ý strÝ­i vi­ ˇblÝ­ nßtt˙ru÷fl, hefur ■a­ l÷ngum ■ˇtt gott og gilt, a­ skipstjˇrinn fengi ■rjß hluti ß mˇti einum hlut hßsetans. Ůessi tekjumunur hefur hinga­ til ■ˇtt nŠgur hvati fyrir metna­arfullan sjˇmann til a­ nß st÷­u karlsins Ý br˙nni. Getur nokkur ma­ur axla­ ■yngri ßbyrg­ en ■ß a­ bera ßbyrg­ ß lÝfi og limum fÚlaga sinna? Hvers vir­i er eitt lÝf?

A­ standast dˇm reynslunnar

Beittasta gagnrřnin ß norrŠna mˇdeli­ e­a evrˇpumˇdeli­ (e. the i>European social model) er eftirfarandi: (1) Sjßlfvirk ˙t■ensla allsrß­andi rÝkisvalds mun a­ lokum drepa Ý drˇma athafnafrelsi einstaklingsins og lama sk÷punarkraft hans me­ sama hŠtti og Ý alrŠ­isrÝkjum komm˙nista og fasista. Velfer­arrÝki­ muni ■vÝ ˇhjßkvŠmilega enda Ý alrŠ­i (Hayek). (2) Vi­ ■etta bŠtist gagnrřni af praktÝskum toga. ŮvÝ er haldi­ fram, a­ velfer­arrÝki­, me­ sÝnum hßu sk÷ttum til a­ fjßrmagna sÝvaxandi rÝkis˙tgj÷ld, og me­ regluger­abßkni, sem lami allt frumkvŠ­i og sk÷punarkraft, muni einfaldlega fara halloka Ý hinni h÷r­u samkeppni, sem geisar ß al■jˇ­legum m÷rku­um. Ůetta muni lei­a til fjßrflˇtta, tŠknilegrar st÷­nunar, fj÷ldaatvinnuleysis og hnignunar. Velfer­arrÝki­ er, a­ s÷gn, ekki samkeppnisfŠrt (Freedman).

Hvernig rÝma ■essi dˇmsor­ vi­ sta­reyndirnar?

LÝtum fyrst ß algengustu mˇtbßrurnar ľ a­ velfer­arrÝki­ sÚ ekki samkeppnishŠft. Allt frß aldamˇtunum seinustu hafa allar al■jˇ­legar samanbur­arkannanir, hva­a nafni sem nefnast, sřnt a­ Nor­url÷ndin (gjarnan Ý samfloti vi­ Sviss og ■au AsÝurÝki, ■ar sem rÝki­ rekur virkasta efnahagsstefnu, eins og S-Kˇreu og Taiwan) hafa reynst vera ôbest Ý bekknumö, ■egar a­ ■vÝ kemur a­ mŠla samkeppnishŠfni. Ůetta ß vi­ um ßhrif vÝsindarannsˇkna, tŠkninřjungar, ■ßttt÷ku kvenna ß vinnumarka­num, atvinnusk÷pun, lÝti­ atvinnuleysi, a­drßttarafl fyrir erlenda fjßrfestingu, hagv÷xt, hlut ˙tflutnings Ý ■jˇ­artekjum o.s.frv., o.s.frv...

Hvers vegna? ╔g veit, hvernig Olof Palme hef­i svara­ ■essari spurningu: ôŮetta er vegna ■ess a­ vi­ jafna­armenn h÷fum sta­fastlega lagt ßherslu ß langtÝmafjßrfestingu Ý mannau­ og innvi­um samfÚlagsins.Ůetta er vegna ■ess a­ vi­ leggjum h÷fu­ßherslu ß j÷fn tŠkifŠri fˇlks me­ frjßlsum a­gangi a­ gŠ­amenntun, sem skilur engan ˙tundanö.

MÚr finnst ■etta vera fullnŠgjandi svar. Annars tala sta­reyndirnar sjßlfar sÝnu mßli. Skv.ßrlegu mati Sameinu­u ■jˇ­anna ß mannlegum lÝfsgŠ­um eru Nor­url÷ndin ■ar Ý fremstu r÷­. Hi­ sama ß vi­ um a­rar ■jˇ­ir, ■ar sem j÷fnu­ur er talinn til dygg­a. ═ nř˙tkominni bˇk (Richard Wilkinson og Kate Picket: The Spirit Level) eru fŠr­ fyrir ■vÝ sannfŠrandi r÷k, a­ ■vÝ meiri j÷fnu­ur sem er Ý einu ■jˇ­fÚlagi, ■eim mun heilsuhraustara er fˇlki­, nßnast sama ß hva­a mŠlikvar­a er mŠlt: Barnadau­i er minni, lÝfslÝkur lengri, glŠpir fŠrri og sj˙kdˇmar vi­rß­anlegri, starfs÷ryggi er meira og almenn vellÝ­an meiri.

Um martr÷­ Hayeks, nefnilega a­ velfer­arrÝki­ endi Ý alrŠ­isrÝki, er ■a­ eitt a­ segja, a­ h˙n blÝfur sem martr÷­ Hayeks. Raunveruleikinn er allur annar. Lř­rŠ­i­ stendur dj˙pum rˇtum ß Nor­url÷ndum. Ůa­ hefur satt a­ segja aldrei veri­ meira sprelllifandi. Lř­rŠ­isleg sko­anaskipti og mßlefnaleg umrŠ­a er ˇvÝ­a jafn beinskeytt og a­gangsh÷r­. NorrŠnu velfer­arrÝkin hafa Ý reynd nß­ a­ sameina skert lř­rŠ­i, almenn lÝfsgŠ­i, ÷ra nřsk÷pun, fÚlagslegt ÷ryggi og almenna hagsŠld. Engar ■jˇ­ir a­rar hafa nß­ jafngˇ­um ßrangri ß jafnm÷rgum svi­um. Frjßlshyggjulei­ BandarÝkjanna stendur ■ar langt a­ baki og vir­ist n˙ vera ß lei­ ˙t Ý miklar ˇg÷ngur vegna hra­vaxandi ˇj÷fnu­ar og skuldas÷fnunar, sem ˇgnar Ý sÝvaxandi mŠli lÝfskj÷rum millistÚttanna. H÷r­ fßtŠkt undirstÚttarinnar, sem l÷ngum hefur veri­ afskipt ■ar Ý landi, vir­ist einnig stefna Ý a­ versna me­ nřjustu ni­urskur­arhugmyndum ˇvina velfer­arrÝkisins ■ar Ý landi.

Og hva­ me­ frelsi­? Um ■a­ gildir nokkurn veginn ■a­ sem Olof Palme sag­i Ý einni af hans seinustu rŠ­um, sk÷mmu ß­ur en hann var myrtur ß g÷tu ˙ti Ý Stokkhˇlmi ßri­ 1986:

ôMe­ ■vÝ a­ tryggja tŠkifŠri allra, ßn tillits til efnahags, stÚttar e­a st÷­u, til ■ess a­ afla sÚr menntunar og ■roska hŠfileika sÝna, erum vi­ Ý reynd a­ fŠra ˙t landamŠri frelsisins.ö

(Ůessi grein er unnin upp ˙r fyrirlestri, sem h÷fundur flutti ß al■jˇ­legu mßl■ingi st˙denta vi­ TŠknihßskˇlann Ý Ilmenau Ý ThŘringen ■ann 14. maÝ, 2011. Mßl■ingi­ fjalla­i um frelsi­, einstaklinginn og samfÚlagi­.)

Jˇn Baldvin Hannibalsson

Deila ß Facebook

UmmŠli vi­ grein

19.6.2011 09:48:57
Hrafn Arnarson
Bestu ■akkir fyrir ■essa grein. Ůa­ er gott a­ lesa greinar ■ar sem vitna­ er Ý Marx ,Erlander og Palme.
12.7.2011 00:50:43
Hjßlmar Sveinsson
Flott grein
8.8.2011 22:08:59
Gunnlaugur Stefßnsson
SŠll Jˇn

Ůakka ■Úr fyrir greinarnar og tÝmabŠra umrŠ­u. Miki­ er ■etta ■÷rf og tÝmabŠr greining um frelsi­ og efnahagslÝfi­ hjß ■Úr, Jˇn Baldvin, sem setur stjˇrnmßlin Ý s÷gulegt samhengi, en vekur hugsun til sterkra vi­brag­a. ┴ ■essi ■rˇun, sem eykur misrÚtti, spillingu og ar­rßn, a­ lÝ­ast? Hva­ gerum vi­ n˙na? Af hverju megnar almenningur ekki Ý mŠtti frelsis og lř­rŠ­is a­ sn˙a ■essari ■ˇun vi­? SlÝkar spurningar ver­a krefjandi og ekki svara­ me­ ■vÝ a­ benda ß do­a, afskiptaleysi og tˇmlŠti ß tÝmum opinna og tŠknivŠddra samskipta.

Ů˙ segir ß einum sta­:

"Lř­rŠ­islega ßbyrgt rÝkisvald og sjßlfstŠ­a dˇmstˇla ■arf til a­ halda Ý skefjum inngrˇinni tilhneigingu Ý mannlegu samfÚlagi, ■ess e­lis, a­ hinir fßu k˙gi hina m÷rgu - Ý skjˇli au­s og valds".

═ lok greinarinnar bendir ■˙ ß hve Nor­url÷ndunum hefur ■rßtt fyrir allt farnast betur en ÷­rum, sÚrstaklega Ý samanbur­i vi­ BandarÝkin ■ar sem "h÷mlulaus einstaklingshyggja og dj˙prŠtt tortryggni Ý gar­ yfirvalda er enn ■ann dag Ý dag eitt helsta sÚrkenni bandarÝsks ■jˇ­fÚlags". "┴ Nor­url÷ndunum stendur lř­rŠ­i­ dj˙pum rˇtum, almenn lÝfsgŠ­i, ÷r nřsk÷pun, fÚlagslegt ÷ryggi".

Hva­ er ■a­ Ý ■jˇ­arsßl Nor­urlanda sem greinir ■au frß ÷­rum l÷ndum og ß sÚr dřpri rŠtur en jafna­arstefna Palme og Erlander? Ůa­ er si­bˇt L˙thers sem ßn efa haf­i meiri ßhrif ß gildismat og lÝfsko­un, mannskilning og st÷­u mannsins Ý samfÚlaginu en nokku­ anna­. Si­bˇtin var Ý raun menningarbylting ß Nor­url÷ndum og ekki sÝst ß ═slandi. Menntun var Ý ÷ndvegi si­bˇtarinnar og hefur veri­ a­all menningar ß Nor­url÷ndum allt fram ß ■ennan dag eins og Palme og Erlander hÚldu sÝ­ar ß lofti. Og ■essi rŠkt vi­ menntun, menningu og ßbyrg­ fˇr fram ß ba­stofulofti al■ř­unnar me­ heimilisfesti Ý kirkjunni allt frß frumbřlisßrum si­bˇtarinnar. Mannskilningur si­bˇtar L˙thers byggist ß ßbyrg­, ekki einv÷r­ungu ßbyrg­ ß sjßlfum sÚr og eigin gj÷r­um, heldur virkri samfÚlagsßbyrg­ sem vir­ir mannhelgi. Ůetta ■rennt: mannhelgi, menntun og ßbyrg­ hafa veri­ hornsteinar norrŠnnar menningar og stjˇrnmßla og sŠkja afl sitt til l˙therskrar si­bˇtar. Ůetta er ■a­ sem ÷­ru fremur hefur "haldi­ Ý skefjum ingrˇinni tilhneigingu Ý mannlegu samfÚlagi til a­ k˙ga" me­ jßkvŠ­um formerkjum, af ■vÝ a­ ■a­ er skyldugt, g÷fugt og fallegt a­ elska Gu­ og nßungann. Og ■a­ reynir og rŠktar ma­urinn frammi fyrir altarinu Ý kirkjunni. Menntun og ßbyrg­ rŠktar vir­ingu. Mannskilningur si­bˇtarinnar hefur mannhelgi ß kristnum forsendum a­ grundvelli sem Nor­url÷ndin hafa um fram allt haft Ý ÷ndvegi.

Einstaklingshyggja si­bˇtarinnar er skřr, ■ar sem ßherslan er ß beint samband ß milli Gu­s og manns, en alltaf Ý krafti samfÚlagsßbyrg­ar, ma­urinn Ý heiminum sem elskar nßungann.

Ůa­ ver­ur ekki horft framhjß ■essum sta­reyndum ■egar hin pˇlitÝska saga ß Nor­url÷ndum er greind. Er ■a­ tilviljun, a­ einmitt ■egar kirkjan og si­bˇtargildin eiga Ý v÷k a­ verjast ß ═slandi, ■ß hrynur hi­ efnahgaslega- og pˇltÝska kerfi Ý landinu og hi­ fÚlagslega velfar­arkerfi ß undir h÷gg a­ sŠkja, en heldur velli ß Nor­url÷ndunum?

Ůa­ er alltof ˇdřr s÷guskilningur og ruglar alla skynsamlega umrŠ­u Ý rÝminu a­ "afgrei­a" L˙ther sem spilltan Ýhaldsmann, af ■vÝ a­ hann mŠlti gegn bŠndauppreisninni ß sÝnum tÝma. Stjˇrnmßl sn˙ast ÷­ru fremur um lÝfssko­un sem nŠrist af andlegum rˇtum og kemst ekki hjß a­ horfa fram hjß mŠtti tr˙arinnar og hins fÚlagslega bo­skapar sem Ý henni felst. Og Ý praktÝskum efnum greindi L˙ther einmitt svi­in tv÷, hi­ andlega og veraldlega, en Gu­ rÝkir yfir bß­um, sem undirstrikar ßhersluna ß ßbyrg­ina gagnvart Gu­i og nßunganum me­ mannhelgi Ý ÷ndvegi og menntun til skilnings og ■roska. Ůessi einangrun pˇltÝkskrar umrŠ­u ß ═slandi sÝ­ustu ßratugi frß andlegum og fÚlagslegum rˇtum sÝnum hefur veikt hana verulega og sett Ý tˇmar˙m og gert oft marklausa. Stjˇrnlagarß­i­, sem nřlega hefur loki­ st÷rfum, og telur sig hafa b˙i­ til nřja "stjˇrnarskrß", vir­ist ekki hafa velt ■essu miki­ fyrir sÚr, enda ekki vi­ ■vÝ a­ b˙ast Ý kapphlaupi vi­ tÝmann. Ůa­ er vont a­ b˙a ■jˇ­fÚlagi nřja stjˇrnskipan Ý tÝma■r÷ng.

En ■a­ er einmitt ■etta sem jafna­armenn ger­u og gera ß Nor­url÷ndum, a­ ■eir taka upp ■essi rˇtgrˇnu gildi si­bˇtarinnar og festa Ý sessi ß hinu veraldlega svi­i, ■.e. mannhelgi, ßbyrg­ og menntun og sta­festa sem hornsteina ■jˇ­skipulagsins. Ůar me­ ver­ur til sßttmßli me­ dj˙par rŠtur. Ůess vegna gat Erlander sagt: "Marka­urinn er ■arfur ■jˇnn, en ˇ■olandi h˙sbˇndi". Ůess vegna er spilling og ˇj÷fnu­ur ˇ■olandi, einnig "a­ hagna­ur gˇ­Šris sÚ einkavŠddur, en skuldir kreppunnar ■jˇ­nřttar" og "ar­urinn safnist ß fŠrri hendur" Ý norrŠnu samfÚlagi. Ůess vegna er m÷gulegt "a­ halda inngrˇinni tilhneigingu grŠ­ginnar Ý skefjum". Af ■vÝ a­ ■a­ strÝ­ir gegn rˇtgrˇnu gildismati ■jˇ­fÚlagssßttmßlans sem hvÝlir ß kristnum kŠrleiksgildum og er ÷­ruvÝsi en margra annarra ■jˇ­a eins og BandarÝkjanna. Forseti BandarÝkjanna bo­ar huggun og lÝkn andspŠnis skelfilegum vo­averkum me­ ■vÝ a­ heita hefnd ß hefnd ofan. Jafna­armenn Ý Noregi bo­a sˇkn til frelsis og lř­rŠ­is "me­ ßst Ý hjarta og bros ß v÷r". HÚr skilur Ý milli mannskilningur sem ekki ver­ur ˙rskřr­ur nema me­ ■vÝ a­ sŠkja Ý s÷gu kristinnar tr˙ar ß Nor­url÷ndum sem lag­i grunn a­ sßttmßla sem enn er vi­ lÝ­i ß Nor­url÷ndum. En til ■ess a­ slÝkur sßttmßli megi styrkjast, ■ß ver­a ═slendingar a­ ■ekkja s÷gu sÝna og rŠkta ■a­ sem best hefur reynst.

Ů˙ hefur lagt ■ar miki­ a­ m÷rkum og ßtt ■akkir skyldar. Haltu ßfram a­ hamra jßrni­. Í­ruvÝsi ver­ur ■a­ ekki nˇgu heitt.
Me­ kŠrum ■÷kkum
Gunnlaugur Ý Heyd÷lum
28.8.2011 07:54:12
Hei­ar Lind Hansson
SŠll Jˇn Baldvin,

Verulega gˇ­ grein. MÚr ■ykir leitt a­ ■essi hugvekja hafi ekki fengi­ mikla athygli.

Ëj÷fnu­urinn er b÷l og undirrˇt grÝ­arlegra meinsemda Ý m÷rgum samfÚl÷gum n˙tÝmans. ╔g var verulega hugsi um tengsl einstaklingshyggju og ˇj÷fun­ar vi­ ˇeir­irnar sem hÚr (Ý London) geisu­u fyrr Ý mßnu­inum.

╔g deili ■essu ß Facebook.

Bestu kve­jur,
Hei­ar Lind

Skrifa ummŠli

Nafn
Netfang
Skilabo­
Skrß­u inn ■etta or­
Ý ■ennan reit