Greinasafn

2017
 »maí

 »apríl
 »mars
 »febrúar
 »janúar
2016
 »desember
 »nóvember
 »október
 »september
 »ágúst
 »júlí
 »júní
 »maí
 »apríl
 »mars
 »febrúar
 »janúar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990

Articles in English

14.9.2016
WHAT´S WRONG WITH EUROPE – AND WHY DON´T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

10.2.2016
„SOLIDARITY OF SMALL NATIONS: UTOPIAN DREAM OR PRACTICAL POLITICS?

Read more

All articles in English

9.7.2011

DAGSHRÍĐAR SPOR SVÍĐA. Formáli ađ Fóstbrćđrasögu

Ítalskur frćđimađur, Antonio Costanzo, bađ mig ađ skrifa formála ađ vćntanlegri ítalskri útgáfu á Fóstbrćđrasögu, sem hann ritstýrir. Kolfinna dóttir mín hafđi sagt honum, ađ ég vćri eiginlega sveitungi Kolbrúnarskáldsins, ţótt aldursmunur vćri nokkur. Af ţessum sökum fannst Sr. Constanzo, ađ mér hlyti ađ renna blóđiđ til skyldunnar ađ halda orđstír Kolbrúnarskáldsins á loft. Voilá!

FÓSTBRĆĐRASAGA – ein fjölmargra Íslendingasagna – var fyrst fćrđ í letur á íslensku fyrir meira en 700 árum. Ađalsögupersónurnar – vígamađurinn og skáldiđ – eru sagđar hafa veriđ uppi fyrir um 1000 árum, undir lok Víkingaaldar. Ţá höfđu norrćnir menn ţegar numiđ lönd á Íslandi og Grćnlandi og náđ tímabundiđ fótfestu á ströndum N-Ameríku, hálfu árţúsundi á undan Kólumbusi. Sögusviđ Fóstbrćđrasögu er ţessi heimur, sem víđátta Altlantshafsins ađskilur og tengir saman.

1.

Ţrátt fyrir ţessa firrđ í tíma hefur Ţormóđur Kolbrúnarskáld – önnur ađalpersóna sögunnar – alltaf stađiđ mér nćrri, bćđi í tíma og rúmi. Ađ hluta til er ţađ trúlega vegna ţess, ađ viđ vorum sveitungar, nćstum ţví nágrannar. Ögur hefur um aldir veriđ eitt helsta höfuđból viđ Djúp. Ţetta fornfrćga sveitarsetur er ađ mínu mati, bćđi miđpunktur – og vendipunktur – sögunnar. Á ţessum bć ólst ég upp á sumrum á unglingsárum mínum um miđbik seinustu aldar. Laugaból, ţar sem Ţormóđur ólst upp (ađ vísu einu árţúsundi fyrr) er svo til nćsti bćr. Viđ fórum ţangađ iđulega ríđandi frá Ögri. Bćndum á Laugabóli og nćstu bćjum er enn tíđförult í Ögur, sem er samgöngumiđstöđ hérađsins, m.a. fyrir útskipun á afurđum bćnda og fyrir ađdrćtti alla.

Ţađ var í Ögri, sem Ţormóđur leitađi fyrst eftir ástum Ţórdísar, heimasćtunnar á bćnum. Henni yrkir hann ţá mansöngva, sem hann síđar snýr til annarrar konu; og er grimmilega refsađ fyrir fjöllyndi sitt og hviklyndi. Sannađist á honum, ađ fátt er karlmanni hćttulegra en reiđi konu, sem hefur mátt ţola, ađ ást hennar er smánuđ. Fyrir vikiđ fćr Ţormóđur nafnbótina Kolbrúnarskáld, sem festist viđ hann til ćviloka. Ţúsund árum síđar var minningin um ástir og örlög skáldsins svo sprelllifandi, ađ ţegar ég var tólf vetra sveinn í unglingaskóla á Ísafirđi, settum viđ saman dagskrá tileinkađa Kolbrúnarskáldinu á árshátíđ skólans. Mér hlotnađist sú upphefđ ađ flytja texta og ljóđ í orđastađ skáldsins. Mikill er máttur skáldskaparins!

Önnur skýring á ţví, hvers vegna ţessi saga á svo greiđan ađgang ađ lesendum í samtímanum, er sú, ađ mannlegt eđli er samt viđ sig, ţótt aldir renni. Ţar vegast enn á ágirnd, ofríki og kúgun í skjóli valds, annars vegar; og samúđ međ lítilmagnanum, fórnfýsi og veglyndi, sem ekki spyr um umbun, hins vegar. Hin karllćgu gildi, sem hrinda mannskepnunni út í ofbeldi og stríđ, og hin kvenlegu gildi, sem leitast viđ ađ hlú ađ ţví, sem er veikburđa og verndar ţurfi – ţessir ólíku eđliskostir takast á í brjósti sérhverrar manneskju. Hér er ekki spurt um kynferđi per se. Járnlafđin Thatcher var amazona af kvenkyni, en Gorbachev – friđarins mađur – er karlmađur. Fjárglćframennirnir, sem settu Ísland á hausinn um áriđ, hegđuđu sér eins og víkingar fyrri tíđar, farandi ránshendi um eigur annarra, enda uppnefndir útrásarvíkingar fyrir vikiđ. Ćtli Ítalir ţekki ekki ţetta hegđunarmynstur (syndrómu) í framferđi mafíósa okkar daga?

Enn ein skýring á ađdráttarafli Fóstbrćđrasögu er sjálfur frásagnarmátinn – stíllinn – sem er nútímalegur, svo furđu sćtir. Einkenni hans eru understatement and irony – höfundurinn segir fremur van en of, og duliđ háđ um hetjuskap ribbaldanna leynist í stílbrögđunum. Reyndar hvarflar ađ manni á stundum, ađ hinn nafnlausi höfundur hafi haft í huga ađ semja kvikmyndahandrit. Satt best ađ segja er sagan allt í senn, villtur vestri, harđsođinn krimmi og háđsk ádeila – allt međ ljóđrćnu ívafi. Handritiđ gćti líka hentađ prýđilega fyrir sjónvarpsmyndaseríu handa táningsstúlkum, ţví ađ ekki skortir harđjaxla og hörkukvendi til ađ halda uppi fjörinu!

2.

Hafa ber í huga, ađ hugmyndaheimur og hegđun sögupersónanna mótast af ríkjandi tíđaranda. Annars vegar erum viđ stödd á mörkum hins ćvaforna heiđna siđar, međ sinni ófrávíkjanlegu kröfu um heiđur ćttarinnar og hefndarskyldu; hins vegar er hinn nýi siđur, kenndur viđ hvíta Krist, ađ vísu nýlega í lög leiddur (áriđ 1000), en hefur lítt náđ ađ festa rćtur í hugarfari fólks og breytni. Svo er hitt, ađ ţjóđveldiđ forna (930-1262 A.D.), sú ţjóđfélagsskipan, sem landnámsmenn Íslands smíđuđu sér, var algert einsdćmi í ţjóđfélagsgerđ miđalda.

Kjarni ţessa samfélagsforms var ţjóđţingiđ, Alţingi (stofnađ áriđ 930 og telst ţví vera elsta starfandi ţjóđţing í heimi). Alţingi var hvort tveggja í senn, löggjafarsamkunda og dómstóll, ţar sem reynt var ađ leita friđsamlegra lausna á deilumálum, oft međ takmörkuđum árangri. Hins vegar var ekkert miđstjórnarvald, enginn konungur, og hvorki her né löggćsla, til ađ framfylgja dómum. Sú skylda hvíldi á herđum ţeirra einstaklinga, sem reyndu ađ leita réttar síns. Ţetta “fríríki” endurspeglađi annars vegar óhamda einstaklingshyggju landnemanna, sem höfđu flúiđ undan vaxandi konungs- og lénsveldi í heimahögum; hins vegar stađfesti ţetta stjórnleysi ákveđna jafnađarhugsjón, í ţeim skilningi, ađ landnemarnir ţoldu ekki yfir sér neitt yfirvald. Allir skyldu vera jafnréttháir frammi fyrir lögunum, a.m.k. ađ nafninu til.

Ţess vegna úir og grúir í Íslendingasögum af frásögnum, ţar sem dómstólar kveđa á um fébćtur fyrir mannvíg, til ţess ađ hindra ađ hefndarskyldan leiđi til linnulausra manndrápa og ađ lokum upplausnar samfélagsvefsins. Ţessi ţjóđfélagstilraun stóđ í rúm 330 ár. Ađ lokum söfnuđust of mikil völd á hendur órfárra ćttarhöfđingja, sem bárust á banaspjót. Afleiđingin var borgarastyrjöld, sem braust út á fyrri hluta 13du aldar. Henni lauk ekki fyrr en Noregskonungur sá sér leik á borđi ađ skakka leikinn og stilla til friđar, gegn ţví ađ Íslendingar játuđust undir skattskyldu viđ hann. Eftir ţessi afglöp tók ţađ Íslendinga hátt í 7 aldir ađ endurheimta sjálfstćđiđ.

Halldór Kiljan Laxness, sem hlaut bókmenntaverđlaun Nóbels áriđ 1955,var fundvís á forn söguefni, sem átt gátu brýnt erindi viđ samtíđ hans (1902 – 98). Rétt fyrir miđbik seinustu aldar var hann ađ leggja drög ađ mikilli skáldsögu, ţar sem hann beindi broddi ádeilunnar ađ vitfirrtu vígbúnađarkapphlaupi stórveldanna (MAD – Mutually Assured Destruction) á dögum kalda stríđsins. Bókin kom út í ţann mund sem Kóreustríđiđ braust út, undir heitinu Gerpla (“Happy Warriors”). Ţessi saga er ein af hans allra bestu, sígild saga um stríđ og friđ, en hvort tveggja á ţađ upphaf sitt í mannlegu eđli og hátterni. “Ţar á ég úlfs von, er eyru sé ek, ...”, segir í fornu kvćđi.

Halldór sćkir allan efniviđinn í Gerplu og sjálfar sögupersónurnar í Fóstbrćđrasögu, ţótt hann taki sér skáldaleyfi til ađ laga söguţráđinn í hendi sér. Ţarna birtast ţeir okkur aftur ljóslifandi á ný, fóstbrćđurnir, Ţorgeir vígamađur og Ţormóđur, hiđ vífna skáld, og syngja sín síđustu vers til lofs og dýrđar hinum herskáu gildum karlmennskunnar, um ađ láta ekki sinn hlut fyrir neinum, ţótt ţađ kosti, ađ ţeir skilji eftir sig sviđna jörđ. Ragnarök hét ţađ í heimssýn hinnar fornu gođafrćđi; kjarnorkuvetur í heimssýn kalda stríđsins.

3.

Ţegar Nóbelsskáldiđ var ađ heyja sér föng í Gerplu, leitađi ţađ ađ sjálfsögđu á slóđir Fóstsbrćđrasögu. Í ţeim leiđangri kom Halldór heim í Ögur. Ţar tók á móti honum fóstra mín, Ragnhildur Jakobsdóttir, dćmigerđ íslensk bókmenntakelling, ţá orđin nokkuđ viđ aldur. Ég var ţá tíu vetra sveinn. Ţađ heyrđi til skylduverka minna í Ögri ađ mala kaffi fyrir Ragnhildi um stundarfjórđung á hverjum morgni. Ţá fór sú gamla međ ljóđ yfir mér. Hún kunni margt ţađ besta úr íslenskum skáldskap ţessar 11 aldir eđa svo og fór međ af vandfýsi. Ţetta eru fínustu bókmenntaseminör, sem ég hef setiđ enn ţann dag í dag, ţar sem ég sat ţarna viđ fótskör hinnar margvísu konu og malađi kaffi. Reyndar koma konur ţessarar gerđar, ljóđelskar, forvitri og draumspakar, víđa viđ sögu í Íslendingasögum – og kjósa mönnum örlög.

Ragnhildur var ađ eđli og uppeldi rammasta íhaldskelling og hafđi óbeit á kommúnistum. Halldór Laxness hafđi hins vegar veriđ um hríđ eitt af hirđskáldum Stalíns á Íslandi (enn og aftur tilbrigđi viđ sama stef – harđstjórinn og hirđskáldiđ – ekki satt?), ţótt hann vćri um ţessar mundir ađ snúast frá villu síns vegar. Ragnhildur bar ţađ ţví undir mig, lćrisvein sinn, hvort veita bćri skáldinu áheyrn, ţrátt fyrir villutrú hans. Ég var á ţessum vordögum ćsku minnar ástfanginn af sögupersónu í skáldsögu Halldórs, Sölku Völku, og leit ţví á Halldór sem eins konar tengdaföđur minn. Ég tíundađi ţví ákaflega allar hugsanlegar málsbćtur fyrir Halldór, nefnilega ađ hann vćri mikiđ skáld, og skáldum vćri ekki skylt ađa hafa vit á pólitík.

Ragnhildur í Ögri féllst ađ lokum á ţennan málflutning minn og veitti skáldinu áheyrn um Fóstbrćđrasögu. Ţađ bókmenntaseminar stóđ lungann úr heilum degi. Ţar međ tel ég sjálfum mér ţađ til tekna ađ hafa gefiđ ţeim fóstbrćrđrum – garpinum og skáldinu – nýtt líf í höfundarverki sjálfs Nóbelsskáldsins. Síđan höfum viđ rifist um ţađ, landar mínir, hvor sé betri, frumgerđin eđa eftirlíking Laxness. Sú ţrćta hefur enn ekki veriđ til lykta leidd.

*****
Eftir stendur Ţormóđur Kolbrúnarskáld og mćlir til okkar af munni fram á banastundinni međ örvarflein í hjarta eftir sína seinustu orrustu viđ Stiklastađi, ţar sem Noregskonungur féll fyrir uppreisnarher bćnda og orđ hans berast til okkar handan yfir óminnistóm aldanna:
“Ţađ veldur mér, en mćra
marglóđar nú tróđa,
djúp og danskra vopna
Dagshríđar spor svíđa.”

“Og er hann hafđi ţetta mćlt, ţá dó hann standandi viđ bálkinn og fell til jarđar dauđur.”

Salobrena, (Granada)
27. mars, 2011

Jón Baldvin Hannibalsson

Deila á Facebook

Skrifa ummćli

Nafn
Netfang
Skilabođ
Skráđu inn ţetta orđ
í ţennan reit