Greinasafn

2017
 »maÝ

 »aprÝl
 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2016
 »desember
 »nˇvember
 »oktˇber
 »september
 »ßg˙st
 »j˙lÝ
 »j˙nÝ
 »maÝ
 »aprÝl
 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990

Articles in English

14.9.2016
WHAT┤S WRONG WITH EUROPE ľ AND WHY DON┤T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

10.2.2016
äSOLIDARITY OF SMALL NATIONS: UTOPIAN DREAM OR PRACTICAL POLITICS?

Read more

All articles in English

6.1.2013

Eitt kj÷rtÝmabil er ekki nˇg - ßramˇtagrein

Ritstjˇri dreifibla­sins ReykjavÝk, sem a­ s÷gn er bori­ ˙t Ý hvert h˙s Ý h÷fu­borginni, ba­ um ßramˇtagrein til birtingar Ý bla­i sÝnu vi­ upphaf nřs ßrs, 2013. Ůessi grein birtist hÚr ß heimasÝ­u minni.

äŮrŠlahj÷r­ ■Úr ver÷ldin ver­ur,
verk ■Ýn sjßlfs nema geri ■ig frjßlsanô
(MatthÝas Jochumsson: Til Vestur-═slendinga)

NORRĂNA MËDELIđ ľ ■essi sameiginlega ■jˇ­fÚlagsfyrirmynd Evrˇpub˙a eftir heimstyrj÷ldina sÝ­ari ľ var reist upp ˙r r˙stum heimskreppunnar miklu ß millistrÝ­sßrunum. Hin ˇbeisla­i kapitalismi AmrÝkana brotlenti me­ ■vÝlÝkum ˇsk÷pum, a­ heimshagkerfi­ lama­ist, rÚtt eins og vi­ erum a­ upplifa enn ß nř ■essi misserin. Heimskreppan ■řddi a­ eignamissir, fj÷ldaatvinnuleysi, fßtŠkt og vonleysi var­ hlutskipti tugmilljˇna manna. T÷fralausnir ˇ­mßlga lř­skrumara fÚllu Ý frjˇan jar­veg. Lř­rŠ­i­ lif­i ß veiku skari. Íld einrŠ­isherranna var runninn upp. Ůa­ ■urfti heila heimstyrj÷ld ľ sem kosta­i meira en 50 milljˇnir mannslÝfa - til a­ hreinsa mannlÝfi­ af ˇvŠrunni og koma ähjˇlum atvinnulÝfsinsô aftur Ý gang.

Dˇmur reynslunnar

SĂNSKIR JAFNAđARMENN nß­u v÷ldum Ý Sv■Ý­■jˇ­ Ý upphafi kreppunnar og fˇru me­ stjˇrn landsins nŠr ˇsliti­ Ý 70 ßr . Ůar sem ■eir litu Ý vesturßtt, til BandarÝkjanna, ger­u ■eir sÚr grein fyrir ■vÝ, a­ äalrŠ­i marka­arinsô og pˇlitÝk Ý ■jˇnustu au­j÷fra, haf­i brug­ist. Ůegar ■eir virtu fyrir sÚr äro­ann Ý austriô, blasti vi­, hvernig allsherjar ■jˇ­nřting StalÝnismans enda­i Ý afnßmi lř­rŠ­is og frelsis, Ý grimm˙­ugu l÷greglurÝki. SŠnskir jafna­armenn ßkvß­u a­ vÝsa ß bug bß­um ■essum fyrirmyndum. Ůeir ßkvß­u a­ fara ä■ri­ju lei­inaô ľ lei­ lř­rŠ­islegrar jafna­arstefnu. Smßm saman bygg­u ■eir upp frß grunni nřja ■jˇ­fÚlagsger­ ľ norrŠna mˇdeli­. Eftir strÝ­ var­ ■jˇ­fÚlagsger­ af ■essu tagi vi­tekin fyrirmynd flestra Evrˇpu■jˇ­a. Ůetta er eina ■jˇ­fÚlagstilraun 20ustu aldar, sem hinga­ til hefur ˇumdeilanlega sta­ist dˇm reynslunnar. Geri a­rir betur!

SĂNSKIR JAFNAđARMENN hafa ekki ■jˇ­nřtt svo miki­ sem eitt hŠnsnab˙ ß l÷ngum valdaferli. Ůeir virkju­u marka­skraftana til au­sk÷punar, ■ar sem ■a­ ßtti vi­, en undir str÷ngu eftirliti til a­ gŠta almannahagsmuna. Fleyg eru ummŠli Tages Erlander (forsŠtisrß­herra SvÝa Ý aldarfjˇr­ung), eins merkasta umbˇtamanns sem uppi var ß ÷ldinni sem lei­, ■ess efnis a­ ämarka­urinn sÚ ■arfur ■jˇnn en afleitur h˙sbˇndiô. Ůa­ hefur teki­ tÝmann sinn fyrir margan rˇttŠklinginn a­ ßtta sig til fulls ß ■essum sannindum. En ■essi vÝsdˇmsor­ lřsa kjarna mßlsins var­andi orsakir ■eirrar kreppu hins ˇbeisla­a kapÝtalisma, sem n˙ herjar ß okkur. SŠnskir jafna­armenn h÷fnu­u m.÷.o. hvoru tveggja, alrŠ­i rÝkisvaldsins (me­ allsherjar ■jˇ­nřtingu) og alrŠ­i marka­anna (sem fyrirbau­ Ýhlutun rÝkisins). ═ sta­inn bygg­u jafna­armenn smßm saman upp velfer­arrÝki fˇlksins (äfolkhemmetô) fyrir atbeina lř­rŠ­islegs rÝkisvalds me­ grunngildi jafna­arstefnunnar a­ lei­arljˇsi um frelsi, jafnrÚtti og brŠ­ralag (äsolidaritetô)

Best Ý heimi

JAFNAđARMENN hrundu hugsjˇnum sÝnum Ý framkvŠmd me­ ■vÝ a­ tryggja ÷llum jafnrÚtti til nßms, ßn tillits til efnahags e­a ■jˇ­fÚlagsst÷­u; me­ ■vÝ a­ tryggja ÷llum a­gengi a­ heilbrig­is■jˇnustu, ßn tillits til efnahags; og me­ ■vÝ a­ skylda alla til a­ildar a­ lÝfeyrissjˇ­um, sem trygg­u ÷ldru­um mannsŠmandi lÝf Ý ellinni. Og me­ ■vÝ a­ lßta samfÚlagi­ taka ■ßtt Ý um÷nnun ungbarna, greiddi ■a­ g÷tu kvenna til ■ßttt÷ku Ý atvinnulÝfinu og ■ar me­ til jafnrÚttis ß vi­ karla. Ůetta var fjßrmagna­ gegnum skattkerfi, sem haf­i ■ann yfirlřsta tilgang a­ jafna tekju- og eignaskiptingu Ý ■jˇ­fÚlaginu.

Ůetta ■řddi j÷fnun tŠkifŠra allra ätil a­ leita lÝfshamingjunnarô (svo vÝsa­ sÚ til upphafs bandarÝsku stjˇrnarskrßrinnar). Ůetta ■řddi a­ opna lei­ir til a­ ävinna sig uppô (social-mobility), Ý anda hins amrÝska draums. Ůetta ■řddi ľ ÷fugt vi­ ˇhrˇ­ur andstŠ­inga ľ a­ landamŠri frelsisins voru fŠr­ ˙t fyrir fj÷lda fˇlks, sem ß­ur var hlekkja­ Ý fj÷tra fßtŠktar (tilvitnun Ý Olof Palme). Ůetta var ■jˇ­fÚlag, ■ar sem aukinn j÷fnu­ur ■řddi meira frelsi fyrir fj÷ldann ľ ekki bara fyrir fßmenna forrÚttindastÚtt. Reynslan (og ˇtal samanbur­arkannanir) ßumli­num ßratugum sřnir, a­ ■etta er besta ■jˇ­fÚlag Ý heimi. ═ ■essu ■jˇ­fÚlagi hafa draumar hugsjˇnamanna rŠst. Ůetta er samfÚlagsger­, sem marka­str˙bo­i­ vill feigt. Um ■a­ gildir, a­ enginn veit, hva­ ßtt hefur, fyrr en misst hefur.

═ MEIRA EN H┴LFA ÍLD, allt frß nßmsßrum mÝnum vi­ Edinborgarhßskˇla, hef Úg veri­ ßskrifandi a­ enska (n˙ ensk/amerÝska) frjßlshyggjuritinu Economist. Allt ■etta tÝmabil, ß u.■.b. 5 ßra fresti, hafa ■eir birt sÚrrit me­ hrollvekju um yfirvofandi hrun norrŠna mˇdelsins. Allt- um-lykjandi forsjß velfer­arrÝkisins ßtti a­ hafa lama­ sjßlfsbjargarvi­leitni einstaklinga, framtak ■eirra og frumkv÷­ulsfřsn. Hßir skattar voru sag­ir hrekja äafbur­amennô (fyrir utan sjßlfan Ingmar Bergman man Úg eftir einum mi­lungsboxara og tveimur tennisspilurum) ˙r landi og gera sŠnskar v÷rur ˇsamkeppnishŠfar ß heimsmarka­num. ┴ tÝmabili var Ý tÝsku a­ segja velfer­ina afsi­andi (berbrjˇsta ljˇskur ß ba­str÷ndum, frjßlsar ßstir og tÝ­ir hjˇnaskilna­ir). Ůetta gekk undir nafninu äthe permissive societyô. Ůegar ■etta hreif ekki lengur var sagt, a­ ■a­ vŠri svo lei­inlegt Ý Sv■Ý■jˇ­, a­ sjßlfsmor­stÝ­ni vŠri hin hŠsta Ý heimi. Fyrr mega n˙ vera lei­indin Ý landi Strindbergs!

Land tŠkifŠranna

äFALIN VAR ═ ILLSP┴ hverri, ˇsk um hrakf÷r sřnu verriô. En rÚtt eins og ˇtÝmabŠr andlßtsfregn Marks Twain hafa dˇmadagsspßr um endalok norrŠna velfer­rrÝkisins hinga­ til reynst vera stˇrlega řktar. Og meira en ■a­. ┴ ■eim ßratugum, sem nřfrjßlshyggjan hefur tr÷llri­i­ heiminum ľ me­ samkeppni ■jˇ­rÝkja ni­ur ß vi­ Ý sk÷ttum til a­ koma sÚr Ý mj˙kinn hjß fjßrmagnseigendum ľ hefur norrŠna mˇdeli­ sta­ist hverja raun, ˇvinum ■ess og ÷fundarm÷nnum til undrunar og armŠ­u. Ůa­ er sama, hvar vi­ berum ni­ur ß ■essum äsamrŠmdu prˇfumô ■jˇ­rÝkjanna: Hagv÷xtur, nřsk÷pun, gŠ­i menntunar, samkeppnishŠfni, atvinnu■ßtttaka, fÚlagslegur hreyfanleiki, jafnrÚtti, j÷fnu­ur, vellÝ­an, heilsufar og lÝfslÝkur: äYou name it, they┤ve got itô. Hvernig mß ■etta vera, ■rßtt fyrir tilt÷lulega hßa skatta og vÝ­tŠk rÝkisafskipti? Ůa­ er n˙ heila mßli­. Ůa­ er ekki ■rßtt fyrir j÷fnu­inn, heldur einmitt vegna hans. Skřringin felst m.a. Ý gŠ­um mannau­s og innvi­a og fÚlagslegum hreyfanleika. Hvar er n˙ äland tŠkifŠrannaô a­ finna? Ůa­ er ekki lengur a­ finna Ý landi ˇjafna­arins ß slÚttum AmerÝku. S˙ ■jˇ­fÚlagsger­ hefur n˙ geti­ af sÚr fj÷lmenna undirstÚtt, sem er innikrˇu­ Ý fßtŠktargildru, ß sama tÝma og erf­aau­ur ÷rfßmennrar yfirstÚttar rŠ­ur l÷gum og lofum. Au­rŠ­i­ hefur keypt lř­rŠ­i­. Land tŠkifŠranna er ekki lengur ■ar. RŠkilegar rannsˇknir sta­festa, a­ ■a­ er velfer­arrÝki­, sem er hi­ eina sanna äland tŠkifŠrannaô.

NorrŠna velfer­arrÝki­ kom lÝka miklu betur ˙t ˙r yfirstandandi kreppu en frjßlshyggjurÝkin me­ alla sÝna misskiptingu au­s og tekna, illa mennta­a undirstÚtt ÷rbirg­arinnar og ˇrŠkt mannau­sins. Ůar a­ auki virkar velfer­arkerfi­ sem st÷­ugleikaventill ß samdrßttartÝmum; ■a­ heldur uppi eftirspurn og hagvexti, ■egar marka­skerfi­ er Ý lamasessi. äSolidaritetô er ekki bara si­fer­ilega lofsvert. Ůa­ er lÝka hagkvŠmt.

Um hva­ ver­ur kosi­?

EN HVAđ KEMUR ŮETTA OKKUR ═slendingum vi­? Svari­ er ■etta: Eftir nokkrar vikur g÷ngum vi­ til al■ingiskosninga. ŮŠr kosningar sn˙ast Ý reynd bara um eina spurningu: Viljum vi­, a­ ═sland ßvinni sÚr aftur sinn sess Ý fÚlagsskap norrŠnna velfer­arrÝkja Ý nßinni framtÝ­? E­a Štlum vi­ a­ leggja blessun okkar yfir afturhvarf til ßranna fyrir hrun, ■egar ═sland var gert a­ tilraunastofu nřfrjßlshyggjunnar, eins konar skrÝpamynd af spilavÝtis-kapÝtalismanum amrÝska, me­ h÷rmulegum aflei­ingum fyrir land og ■jˇ­? Viljum vi­ virkilega kalla ■a­ ßstand yfir okkur aftur?

Eins og Styrmir Gunnarsson, f.v. ritstjˇri Morgunbla­sins, lei­ir r÷k a­ Ý umdeildri bˇk sinni äSjßlfstŠ­isflokkurinn ľ ßt÷k og uppgj÷rô hafa rß­amenn ■ess flokks ekkert lŠrt og engu gleymt, ■rßtt fyrir a­ ■eir bßru sannanlega h÷fu­ßbyrg­ ß Hruninu og h÷rmulegum aflei­ingum ■ess fyrir ■orra ═slendinga. ┴ svokalla­an Framsˇknarflokk er varla or­um ey­andi Ý ■essu vi­fangi. Ůetta er ekki lengur stjˇrnmßlaflokkur Ý eiginlegri merkingu ■ess or­s. Hann er or­inn a­ umskiptingi, einhvers konar pˇlitÝsku eignarhaldsfÚlagi fßmennrar fjßrmßlaklÝku, sem misnota­i valdaa­st÷­u flokksins til a­ s÷lsa undir sig og sÝna leifarnar af ■rotab˙i gamla S═S. Ůetta li­ er ßrei­anlega falt hŠstbjˇ­anda fyrir hŠfilega umbun. Sameiginlega eru ■essir flokkar og mßlgagn ■eirra, Morgunbla­i­ ľ ger­ir ˙t af kvˇtaeigendum og prˇk˙ruh÷fum landb˙na­arkerfisins, hvort tveggja ß kostna­ almannahagsmuna.

A­ njˇta sannmŠlis

JËN STEINSSON, hagfrŠ­ingur, skrifa­i fyrir ekki margt l÷ngu yfirvega­a grein, ■ar sem hann spur­i sjßlfan sig og lesendur sÝna: äNjˇta stjˇrnarflokkarnir sannmŠlis?ô Hann komst a­ ■eirri ni­urst÷­u, a­ svo vŠri ekki, ■rßtt fyrir ■ß sta­reynd, a­ ■eir hafa sameiginlega teki­ a­ sÚr ■a­ ■jˇ­■rifaverk, a­ hreinsa ˙t skÝtinn eftir Hrunflokkanna. HagfrŠ­ingurinn tÝndi til řmsar sta­reyndir um ßrangur Ý rÝkisfjßrmßlum, lŠkkun erlendra skulda rÝkisins, minnkandi atvinnuleysi, nokkurn hagv÷xt, j÷fnu­ Ý utanrÝkisvi­skiptum og sterkari st÷­u ˙tflutningsgreina. Ůegar haft er Ý huga, hversu hrikalegt ßfalli­ var Ý upphafi (hrun fjßrmßlakerfis og gjaldmi­ils og sligandi skuldabyr­i), er ekki a­ undra, a­ ■essi ßrangur, ■ˇtt takmarka­ur sÚ, hafi vaki­ athygli Ý ˙tl÷ndum. SÚr Ý lagi hefur ■a­ vaki­ athygli, a­ grunn■ßttum velfer­ar■jˇnustunnar hefur veri­ hlÝft betur en hjß řmsum Evrˇpu■jˇ­um, sem n˙ glÝma vi­ aflei­ingar kreppunnar, en hafa samt sloppi­ vi­ hrun af ■eirri stŠr­argrß­u, sem ═slendingar mßttu ■ola.

Samt njˇta stjˇrnarflokkarnir ekki sannmŠlis. A­ sumu leyti er ■a­ sjßlfskaparvÝti. Stjˇrnarflokkarnir hafa ekki sta­i­ vi­ gefin fyrirheit um ßsŠttanlegar lausnir ß skuldavanda heimilanna og um endurheimt au­lindanna ˙r klˇm sÚrhagsmunaaflanna. Ůa­ gerist ekki nema forrŠ­i ■jˇ­arinnar yfir au­lindum sÝnum ver­i ni­urnj÷rva­ Ý nřrri stjˇrnarskrß. Hvers vegna ekki a­ leggja ■a­ fyrir ■jˇ­ina Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu, samtÝmis al■ingiskosningum? Endurreisnarstarfinu er einfaldlega ekki loki­. Ůrj˙ ßr eru ekki nˇg. Ůa­ ■arf anna­ kj÷rtÝmabil til a­ lj˙ka verkinu. ═ ■eim skilningi, eins og svo oft Ý mannlÝfinu, st÷ndum vi­ frammi fyrir ■vÝ a­ velja skßrri kostinn af tveimur mi­ur gˇ­um; og hafna um lei­ ■eim versta ľ af ■vÝ a­ sß besti er einfaldlega ekki Ý bo­i.

EITT ER V═ST: ═ nŠstu kosningum sv÷rum vi­ ■eirri spurningu, hvort vi­ viljum leggja blessun okkar yfir ■a­, a­ ■jˇ­in ver­i endanlega rŠnd au­lindum sÝnum e­a ekki. Forystumenn SjßlfstŠ­isflokksins hafa sagt fullum fetum, a­ nßi ■eir v÷ldum, ver­i ■a­ ■eirra fyrsta verk a­ afnema au­lindagjaldi­ ß kvˇtakˇngana. Og Ý stjˇrnarskrßrmßlinu hefur SjßlfstŠ­isflokkurinn sagt ■jˇ­inni strÝ­ ß hendur. Hvort tveggja, forrŠ­i­ yfir au­lindunum og j÷fnun kosningarÚttar, er ■vÝ Ý h˙fi Ý nŠstu kosningum. Hvernig vŠri, a­ ■jˇ­in bryg­ist vi­ me­ ■vÝ a­ gefa sjßlfri sÚr ßramˇtaheit um a­ gefa Hrunverjum SjßlfstŠ­isflokksins og hjßlparkokkum ■eirra frÝ frß stjˇrnarßbyrg­, a­ minnsta kosti ˙t nŠsta kj÷rtÝmabil? Ůa­ Štti vonandi a­ duga til a­ endurreisa ■jˇ­fÚlagi­, sem ■eir l÷g­u Ý r˙st. Ătlum vi­ a­ kyssa ß v÷ndinn e­a standa ß rÚtti okkar eins og menn? Ůa­ er spurningin.

Jˇn Baldvin Hannibalsson

Deila ß Facebook

UmmŠli vi­ grein

13.1.2013 00:29:40
Gylfi ١r GÝslason
Komdu sŠll Jˇn Baldvin

Gˇ­ grein eins og ■Úr er lagi­. ╔g vona a­ ■jˇ­in gefi stjˇrnarflokkunum fj÷gur ßr Ý vi­bˇt. En ■vÝ mi­ur er Úg hrŠddur um a­ ■a­ ver­i erfitt. En stŠrsta mßli­ hjß okkur n˙na Ý Samfylkingunni er formannskosningar. Vi­ ■urfum a­ fß Gu­bjart Ý formanninn.

Skrifa ummŠli

Nafn
Netfang
Skilabo­
Skrß­u inn ■etta or­
Ý ■ennan reit