Greinasafn

2017
 »oktˇber

 »september
 »ßg˙st
 »j˙lÝ
 »j˙nÝ
 »maÝ
 »aprÝl
 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2016
 »desember
 »nˇvember
 »oktˇber
 »september
 »ßg˙st
 »j˙lÝ
 »j˙nÝ
 »maÝ
 »aprÝl
 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990
1989

Articles in English

2.11.2016
JBH interview Scotland

Read more

14.9.2016
WHAT┤S WRONG WITH EUROPE ľ AND WHY DON┤T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

All articles in English

14.10.2015

Kemur fiskur Ý sta­inn fyrir äforeign policyô ß ═slandi? MakrÝll Ý sta­inn fyrir mannrÚttindi? Hagsmunir Ý sta­inn fyrir hugsjˇnir ľ prinsip, grundvallarsjˇnarmi­?

Ůetta var me­al ■eirra spurninga, sem EirÝkur Ý VÝ­sjß, (R┌V) reifa­i mi­vikudaginn 23. sept. s.l.. Allt saman ■ř­ingarmiklar spurningar ľ og tilefni til a­ leita svara Šrin: lÝfshßski ┌kraÝnu- og PalestÝnumanna frammi fyrir yfir■yrmandi hervaldi; sjßlfsßkv÷r­unarrÚttur ■jˇ­a frammi fyrir herna­arofbeldi; mannrÚttindi hinna varnarlausu frammi fyrir drßpsmaskÝnum styrjalda. Kemur ■etta okkur vi­?

EirÝkur fÚkk Gu­na Th. ľ annßla­an sagnfrŠ­ing og virtan ßlitsgjafa ľ til a­ ganga til spurninga. Er lÝfi­ saltfiskur, var spurt ľ og svar sagnfrŠ­ingsins var jß. Ůora ═slendingar a­ sty­ja l÷g og rÚtt Ý samskiptum ■jˇ­a? E­a l˙ffa ■eir alltaf, ■egar ß reynir, ef komi­ er vi­ pyngjuna? Ef fiskmarka­ir eru Ý hŠttu? Svar sagnfrŠ­ingsins var: LÝfi­ er saltfiskur ľ ═slendingar l˙ffa alltaf, ■egar ß reynir.

SagnfrŠ­ingurinn tˇk t.d. dŠmi af Hitler og Mussolini ľ Gy­ingaofsˇknum og herna­arofbeldi nřlenduvelda. Svo barst tali­ a­ sjßflstŠ­isbarßttu Eystrasalts■jˇ­a og meintum stu­ningi ═slands vi­ hana frammi fyrir herna­arofbeldi SovÚtrÝkjanna sßlugu. Ůa­ var sama sagan, sag­i sagnfrŠ­ingurinn. Ůegar SovÚtstjˇrnin hˇta­i ═slendingum, a­ ■eir skyldu hafa verra af, ärunnu tvŠr grÝmur ß okkar mennô. Ůetta ver­ur ekki skili­ ß annan veg en ■ann, a­ ■ß hafi Ýslensk stjˇrnv÷ld lßti­ sÚr segjast. L˙ffa­ eins og venjulega ľ enda fiskmarka­ur Ý SovÚtrÝkjunum Ý h˙fi, og olÝa og bensÝn Ý sta­inn ľ sjßlft lÝfsblˇ­ hagkerfisins.

En er ■etta satt? ┴ nŠsta ßri er aldarfjˇr­ungur li­inn frß ■vÝ a­ ■essar ■rjßr smß■jˇ­ir vi­ Eystrasalt s÷g­u endanlega skili­ vi­ SovÚtrÝkin og fengu endurreist sjßlfstŠ­i sitt vi­urkennt a­ l÷gum og Ý reynd. ┴ ßrunum 1987-91 hß­u ■essar ■jˇ­ir tvÝsřna sjßlfstŠ­isbarßttu gegn ofurefli. Ůetta voru hernumdar ■jˇ­ir (eins og PalestÝna) og ßttu vi­ ofurefli a­ etja (eins og ┌kraÝnumenn). Stu­ningur lei­toga vestrŠnna lř­rŠ­isrÝkja lÚt ß sÚr standa vegna meiri hagsmuna af samningum vi­ lei­toga SˇvÚtrÝkjanna um gagnkvŠma afvopnun og endalok Kalda strÝ­sins.

Hva­ kom ═slendingum ■etta vi­? ┴ttu ■eir a­ sřna samst÷­u me­ smß■jˇ­um Ý lÝfs- og sßlarhßska? E­a ßttu ■eir a­ l˙ffa eins og venjulega ľ halda kjafti og selja sinn fisk? Svar sagnrŠ­ingsins var, a­ ■egar ß reyndi, hef­u ═slendingar l˙ffa­ eins og venjulega. Ůetta er Ý samrŠmi vi­ kenningar, sem kenndar eru Ý hßskˇlum Ý nafni stjˇrnvÝsinda og al■jˇ­atengsla, a­ smß■jˇ­ir eigi ekki erindi upp ß dekk Ý al■jˇ­amßlum; ■Šr sitji yfirleitt og standi, eins og ■eim er skipa­ a­ gera af stˇrveldum.

En er ■etta satt? Hvers vegna nefna ■ß Eistlendingar torgi­ fyrir fram utanrÝkisrß­uneyti sitt (sem ß­ur hřsti a­alst÷­var Komm˙nistaflokksins) ═slandstorg? Hvers vegna skřr­u Lithßar g÷tu Ý grennd vi­ ■ingh˙si­ sitt ═slandsg÷tu? Hvers vegna reistu Lettar minnismerki vi­ T˙ng÷tuna Ý ReykjavÝk ľ Ý kallfŠri vi­ r˙ssneska sendirß­i­ ľ Ý ■akklŠtisskyni vi­ Ýslensku ■jˇ­ina? Fyrir hva­?

Lßtum sta­reyndirnar tala sÝnu mßli:

═ jan˙ar 1991 ßkvß­u Kremlverjar a­ binda endi ß sjßlfstŠ­isbr÷lt ■essara ■jˇ­a Ý eitt skipti fyrir ÷ll ľ me­ hervaldi. Lř­rŠ­islega kj÷rnar rÝkisstjˇrnir ■essara ■jˇ­a sendu frß sÚr ney­arkall me­ bei­ni um stu­ning. UtanrÝkisrß­herra ═slands var sß eini, sem hlřddi kallinu. Hann mŠtti ß vettvang, lřsti yfir pˇlitÝskum og si­fer­ilegum stu­ningi og ger­i sitt besta til a­ skřra mßlsta­ ■eirra fyrir al■jˇ­asamfÚlaginu.

RÝkisstjˇrn ═slands, undir forsŠti SteingrÝms Hermannssonar, skora­i ß Íryggisrß­ Sameinu­u ■jˇ­anna a­ lßta mßli­ til sÝn taka, st÷­va blˇ­s˙thellingar og beita sÚr fyrir fri­samlegri lausn deilumßla.

SovÚtstjˇrnin mˇtmŠlti ■essu framfer­i Ýslenskra stjˇrnvalda har­lega sem äÝhlutun um innri mßlefni SovÚtrÝkjannaô. ═slenski sendiherrann Ý Moskvu var kalla­ur ß teppi­ og sß sovÚski Ý ReykjavÝk kvaddur heim. Ůetta er nŠsti bŠr vi­ a­ slÝta stjˇrnmßlasambandi. Hˇtun um a­ rifta vi­skiptasamningum fylgdi Ý kj÷lfari­.

Og ■ß er komi­ a­ kjarna mßlsins: Hver voru vi­br÷g­ Ýslenskra stjˇrnvalda? L˙ffu­u ■au ľ e­a hÚldu ■au stefnu sinni til streitu? UtanrÝkisrß­herrann brßst vi­ me­ ■vÝ a­ setja saman l÷gmannateymi (fÚkk m.a. lÚ­an atbeina ■jˇ­rÚttarfrŠ­ings frß Eistlandi, sem var sovÚskum hn˙tum kunnugur) til a­ svara mˇtmŠlaor­sendingu SovÚtstjˇrnarinnar mßlefnalega. ═ ■essu skjali voru fŠr­ fyrir ■vÝ ■jˇ­rÚttarleg r÷k, a­ ═slendingar hef­u ekki gert sig seka um Ýhlutun um innanlandsmßl SovÚtrÝkjanna af ■eirri einf÷ldu ßstŠ­u, a­ hernßm og innlimun Eystrasalts■jˇ­a Ý SovÚtrÝkin hef­i veri­ ˇl÷glegt. Ůjˇ­fulltr˙arß­ SovÚtrÝkjanna (Congress of Peoples┤Deputies) hef­i vi­urkennt ■etta me­ ■vÝ a­ lřsa Molotov-Ribbentrop samninginn, sem var upphaf Seinni heimsstyrjaldarinnar og seldi Eystrasalts■jˇ­ir ľ ■.m.t. Finnland ľ undir ˇgnarstjˇrn StalÝns, ˇl÷glegan.

Ůessi afsta­a var studd Ýtarlegum, ■jˇ­rÚttarlegum r÷kum um skuldbindingar SovÚtstjˇrnarinnar skv. al■jˇ­asßttmßlum og samningum um a­ vir­a l÷g og rÚtt Ý samskiptum ■jˇ­a ľ einkum ■ˇ Helsinki-sßttmßlann frß 1975. Landsbergis, lei­togi sjßlfstŠ­ishreyfingar Lithßa, sag­i undirritu­um sÝ­ar, a­ ■arna birtist besta greining ß ■jˇ­rÚttarlegri st÷­u Eystrasalts■jˇ­a, sem hann hef­i sÚ­. H˙n hef­i komi­ a­ gˇ­um notum sÝ­ar, Ý samningum vi­ SovÚtmenn um heimkva­ningu hernßmsli­a. (Ůa­ vŠri kannski rß­ a­ falast eftir a­gangi a­ ■essari skřrslu vi­ utanrÝkisrß­uneyti­?)

Var ■ß ekkert hugsa­ um fisk og olÝu fyrir fiskiskipaflotann? J˙, a­ sjßlfs÷g­u ľ enda vŠri ■a­ fullkomi­ ßbyrg­ar- og fyrirhyggjuleysi a­ gŠta ekki vi­skiptahagsmuna ■jˇ­arinnar. Ůa­ tilheyrir n˙ bara hinu daglega uppvaski. Vi­skiptahagsmuna ■jˇ­arinnar er svo best gŠtt me­ ■vÝ a­ leita marka­a, ■ar sem bjˇ­ast hŠst ver­ fyrir mest gŠ­i v÷ru e­a ■jˇnustu. Ůß marka­i var ekki a­ finna Ý SovÚtrÝkjunum, sem voru bŠ­i Ý efnahagslegri og pˇlitÝskri upplausn ß ■essum ßrum. Ů÷rfum ■jˇ­arb˙sins fyrir olÝu og bensÝn var au­velt a­ fullnŠgja fyrirvaralÝti­ ß ÷­rum m÷rku­um. Ůetta var a­ sjßlfs÷g­u kanna­.

Au­vita­ hef­u einst÷k fyrirtŠki, sem voru or­in v÷n fyrirhafnarlausri tilveru ß SovÚtmarka­num Ý skjˇli millirÝkjasamninga, or­i­ fyrir tÝmabundnum skakkaf÷llum. Ůarna ■urfti ■vÝ a­ ßkve­a, hvort Štti a­ rß­a: SÚrhagsmunir einstakra fyrirtŠkja e­a ■jˇ­arhagsmunir ═slendinga. Ůjˇ­arhagsmunir smß■jˇ­a eru Švinlega a­ sty­ja vi­ l÷g og rÚtt og fri­samlegar lausnir Ý deilumßlum ■jˇ­a. Ůa­ var­ar bŠ­i sjßlfan tilverugrundv÷ll ■eirra og or­stÝr.

Allan tÝmann hÚlt Ýslenski utanrÝkisrß­herrann ßfram a­ tala mßli ■essara ■jˇ­a ß vettvangi al■jˇ­astofnana ľ svo sem Sameinu­u ■jˇ­anna, NATO og Íryggis- og samvinnustofnunar Evrˇpu ľ ■ar sem r÷dd ■eirra sjßlfra heyr­ist ekki. Ůa­ var reyndar Ý ˇ■÷kk - ekki bara SovÚtstjˇrnarinnar ľ heldur lÝka helstu lei­toga Vesturveldanna, sem t÷ldu sig eiga of miki­ Ý h˙fi Ý samningum vi­ Kremlverja.

Bush eldri vildi t.d. tryggja, a­ SovÚtmenn snerust ekki gegn innrßs hans Ý ═rak Ý jan˙ar 1991 ľ e­a lÚtu hana a.m.k. afskiptalausa. ═ augum Kohls, kanslara Ůřskalands, mßtti ekkert segja nÚ gera, sem gŠti spillt fri­samlegri endursameiningu Ůřskalands, sem Ůjˇ­verjar h÷f­u ■egar greitt fyrir. Allt var ■a­, a­ hans mati, undir ■vÝ komi­, a­ Gorbachev hÚldi v÷ldum.

┌tganga Eystrasalts■jˇ­a ˙r ■jˇ­afangelsi SovÚtrÝkjanna mundi vafalÝti­ lei­a til ■ess, a­ Gorbachev yr­i steypt af stˇli, og a­ har­lÝnumenn kŠmust aftur til valda Ý Kreml. Ůa­ var ■vÝ miki­ Ý h˙fi. Enda skrifu­u Kohl og Mitterand, Frakklandsforseti, Landsbergis sameiginlegt brÚf, ■ar sem ■eir sßrbŠndu hann a­ fresta framkvŠmd sjßlfstŠ­isyfirlřsingar Lithßa. ═ sta­inn Štti hann a­ ganga til samninga vi­ Kremlverja, ßn fyrirfram skilyr­a, um aukna heimastjˇrn.

Ůessi stefna lei­toga Vesturveldanna hrundi eins og spilaborg me­ falli Gorbachevs og valdat÷ku JeltsÝns. ═slendingar reyndust einfaldlega hafa raunsŠrra mat ß innanlandsßstandinu Ý SovÚtrÝkjunum og ■rˇun mßla ■ar en leyni■jˇnustur stˇrveldanna til samans.

Ůegar valdarßnstilraun har­lÝnumanna Ý Kreml var a­ renna ˙t Ý sandinn Ý lok ßg˙st 1991, tˇku ═slendingar frumkvŠ­i­. Me­an upplausnarßstand rÝkti Ý Moskvu, bu­um vi­ utanrÝkisrß­herrum EystrasaltsrÝkjanna ■riggja til fundar Ý H÷f­a Ý ReykjavÝk, ■ar sem vi­urkenning ═slands ß endurreistu sjßlfstŠ­i ■essara ■jˇ­a var formlega sta­fest.

Ůar me­ var endir bundinn ß ˇvissußstand og hrundi­ af sta­ ferli, svo a­ ekki var­ aftur sn˙i­. Ůa­ mat okkar, a­ a­rar ■jˇ­ir myndu breyta afst÷­u sinni og fylgja Ý kj÷lfar ═slendinga, reyndist rÚtt. Eftirminnilegt er, a­ sŠnski utanrÝkisrß­herrann haf­i lřst stefnu hins Ýslenska starfsbrˇ­ur sÝns sem dŠmi um äˇßbyrga Švintřramennskuô. Fßum d÷gum sÝ­ar slˇst hann Ý hˇp hinna äˇßbyrguô Švintřramanna. BandarÝkin ur­u n˙mer fimmtÝu ľ og - eitthva­ til a­ endurtaka ■a­, sem ger­ist Ý ReykjavÝk ľ einum degi ß undan SovÚtrÝkjunum. Nokkrum vikum seinna voru SovÚtrÝkin ekki lengur til.

L˙ffu­u Ýslensk stjˇrnv÷ld? Um ■a­ getur hver og einn dŠmt fyrir sig af rßs vi­bur­anna. En ■a­ mun reynast sn˙i­ a­ telja lei­togum Eystrasalts■jˇ­a tr˙ um ■a­, ■egar ■eir minnast atbur­anna Ý jan˙ar 1991 ß nŠsta ßri og fagna ■vÝ, a­ aldarfjˇr­ungur er li­inn frß ■vÝ a­ ■eir endurheimtu frelsi sitt ľ a­ ═slendingar hafi l˙ffa­.

Jˇn Baldvin Hannibalsson H÷f. var utanrÝkisrß­herra ═slands 1988-95

Deila ß Facebook

Skrifa ummŠli

Nafn
Netfang
Skilabo­
Skrß­u inn ■etta or­
Ý ■ennan reit