Greinasafn

2017
 »oktˇber

 »september
 »ßg˙st
 »j˙lÝ
 »j˙nÝ
 »maÝ
 »aprÝl
 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2016
 »desember
 »nˇvember
 »oktˇber
 »september
 »ßg˙st
 »j˙lÝ
 »j˙nÝ
 »maÝ
 »aprÝl
 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990
1989

Articles in English

2.11.2016
JBH interview Scotland

Read more

14.9.2016
WHAT┤S WRONG WITH EUROPE ľ AND WHY DON┤T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

All articles in English

8.3.2016

MANNR╔TTINDABAR┴TTA ═ 100 ┴R

Um aldamˇtin 1900 var ═sland eitt fßtŠkasta land Evrˇpu. Skv. hagt÷lum fyrir ßri­ 2015 eru ═slendingar n˙ Ý hˇpi tÝu au­ugustu ■jˇ­a heims. Sagan af ■vÝ, hvernig vi­ brutumst ˙r ÷rbirg­ til bjargßlna, er saga 20stu aldar.

Ůa­ var einkum ■rennt, sem ger­i ═slendingum kleift a­ varpa af sÚr ÷rbirg­arokinu og a­ brjˇtast inn Ý n˙tÝmann. ═ fyrsta lagi heimastjˇrn 1904 ľ a­ fß framkvŠmdavaldi­ inn Ý landi­. ═ ÷­ru lagi a­gangur a­ erlendu fjßrmagni ľ framkvŠmdafÚ ľ sem fÚkkst me­ stofnun dansks hlutafjßrbanka undir heitinu ═slandsbanki upp ˙r aldamˇtunum 1900. Og Ý ■ri­ja lagi tollfrjßls a­gangur a­ erlendum m÷rku­um ľ ekki sÝst fyrir saltfisk Ý Mi­jar­arhafsl÷ndum ľ ß­ur en vendartollar torveldu­u millirÝkjavi­skipti upp ˙r Fyrra strÝ­i og Ý kj÷lfar heimskreppunnar miklu, sem skall ß 1929.

Ůessar breytingar ger­u okkur kleift a­ taka innflutta tŠkni Ý okkar ■jˇnustu og a­ nřta sjßvarau­lindina ľ ekki bara Ý sjßlfs■urftarb˙skap ľ heldur til ˙tflutnings. S˙ sta­reynd, a­ ■jˇ­in var eiginlega aldrei svo aum Ý ÷rbirg­ sinni, a­ almenningur vŠri ekki a­ stˇrum hluta lŠs og skrifandi, ßtti stˇran ■ßtt Ý, hversu umskiptin gengu hratt fyrir sig.

TŠknibyltingin ľ vÚlvŠ­ing bßtaflotans ľ hˇfst ß ═safir­i ßri­ 1902. Fyrir upphaf fyrri heimsstyrjaldar ger­u ═slendingar ˙t meira en 20 togara, sem Bretar ger­u a­ hluta upptŠka Ý strÝ­srekstur sinn. Ůessi fyrsti ßfangi Ý byltingu atvinnuhßtta ß ═slandi, ß fyrsta hßlfum ÷­rum ßratug 20stu aldar, gekk hra­ar fyrir sig en vÝ­ast hvar annars sta­ar. Getum vi­ ■akka­ ■a­ smŠ­inni? ═ kj÷lfari­ tˇk ■jˇ­lÝfi­ allt stakkaskiptum. Sta­na­ landb˙na­arsamfÚlag Ý sjßlfs■urftarb˙skap breyttist eins og hendi vŠri veifa­ Ý sjßvar˙tvegssamfÚlag, sem lif­i ß ˙tflutningi; og flutti inn flest ■a­ sem ■urfti til a­ halda uppi lÝfskj÷rum frß orku(kolum) til byggingarefna (timbur) og samg÷ngutŠkja.

äFˇlk Ý fj÷trumô

═ kj÷lfari­ fylgdu ■jˇ­flutningar ˙r sveitum og frß hinum dreif­u bygg­um Ý ■orp og bŠi vi­ sjßvarsÝ­una. Ůetta fˇlk var a­ heita mßtti rÚttlaust utangar­sfˇlk Ý hinu nřja samfÚlagi. Ůa­ ßtti ekkert nema vinnuafli­ a­ selja, til a­ sjß fyrir sÚr og sÝnum. Vinnuveitandinn ßskildi sÚr rÚttinn til a­ ver­leggja vinnuafli­. VinnutÝminn var ˇtakmarka­ur. ŮrŠldˇmurinn var oft myrkranna ß milli, me­an vinnu var a­ fß.

ReykjavÝk, hinn rÝsandi h÷fu­sta­ur, haf­i veri­ a­setur embŠttismanna Ý ■jˇnustu d÷nsku nřlendustjˇrnarinnar, ßsamt fßeinum ni­ursetningum og ßhangendum. Ůetta li­ haf­i ekki einu sinni ■ß fyrirhyggju a­ byggja h÷fn fyrir ■essa rÝsandi verlsunarmi­st÷­ ■jˇ­arinnar. Til eru ljˇsmyndir, sem sřna konur vi­ kola- og saltbur­. Ůessi ■ungavara var ferju­ ß ßrabßtum frß skipshli­ upp Ý fj÷ru, ■ar sem konurnar tˇku vi­. Me­an karlmennirnir ■rŠlu­u nˇtt sem nřtan dag um bor­ Ý togurunum, ÷nnu­ust konurnar fiskverkunina Ý landi, einatt vi­ vosb˙­ og kulda.

H˙sakynnin voru saggakjallarar, berklagildrur e­a gisnir hanabjßlkar vi­ okurleigu. Kannist ■i­ vi­ ■etta ˙r frÚttum? Botnlaus ■rŠldˇmur, heilsuspillandi h˙snŠ­i og rÚttleysi ß ÷llum svi­um. ŮrŠlsˇttinn var ristur Ý andlitsdrŠtti margra og undirgefnin leyndist ekki Ý g÷ngulaginu. Bi­ra­ir atvinnuleysingjanna, sem hÝmdu undir h˙sgafli verkstjˇrans, og bi­u ■ess nß­arsamlegast a­ fß vinnu, voru daglegt brau­ margra. Endurminningar Tryggva Emilssonar< b>äFßtŠkt fˇlkô, lřsir kj÷rum sveitarˇmagans; og ÷ndvegisrit Gylfa Gr÷ndal, äFˇlk Ý fj÷trumô, lřsir hlutskipti äGrimsbylř­sinsô ß m÷linni.

Ůa­ er upp ˙r ■essum jar­vegi, sem verkalř­shreyfingin og flokkurinn, sem kenndi sig vi­ al■ř­u ľ flokkur Ýslenskra jafna­armanna ľ er sprottinn. Ůetta var mannrÚttindahreyfing fßtŠks fˇlks. Ůetta var fyrsta aldarfjˇr­unginn ein og sama hreyfingin, svo sem vera bar. Verkalř­sfÚl÷gin ■urftu fyrst a­ berjast fyrir sjßlfum tilverurÚtti sÝnum. Kr÷fu ■eirra um rÚttinn til a­ semja um ver­lagningu vinnuaflsins var har­lega neita­. Ůa­ kosta­i verkf÷ll og aftur verkf÷ll. SamningsrÚtturinn ľ og rÚtturinn til a­ beita verkfallsvopninu Ý kjarabarßttu ľ var ekki l÷ghelga­ur fyrr en r˙mum tveimur ßratugum eftir stofnun AS═. Og ekkert af helstu mannrÚttindum ■essa fßtŠka fˇlks fÚkkst barßttulaust.

Umbˇtamßlin

Hver voru stˇru mßlin? SamingsrÚtturinn. VinnutÝminn. A­b˙na­ur og ÷ryggi ß vinnust÷­um. MannsŠmandi h˙snŠ­i ß vi­rß­anlegum kj÷rum ľ verkamannab˙sta­ir. Almannatryggingar: sj˙kra-, slysa- og ÷rorkutryggingar. EllilÝfeyrir. Atvinnuleysistryggingar. J÷fn laun karla og kvenna fyrir s÷mu vinnu. LÝfeyrissjˇ­ir. Jafn kosningarÚttur ľ hvort heldur var Ý ■Úttbřli e­a dreifbřli.

Ůetta sÝ­asttalda, sem telst vera grundvallarregla lř­rŠ­is, hefur reyndar ekki ßunnist enn Ý dag. HÚr til hli­ar eru birtar ästiklur ˙r s÷gu Al■ř­uflokksinsô Ý 100 ßr. Me­ ■vÝ a­ renna augum yfir stiklurnar, skynjum vi­ samhengi­ Ý mannrÚttindabarßttu fˇlks Ý heila ÷ld. Saga ■Ýn er saga vor. Íll stˇru umbˇtamßlin, sem hafa breytt ■jˇ­fÚlaginu til hins betra, hafa nß­st fram fyrir barßttu ■essarar mannrÚttindahreyfingar.

Hvers vegna var­ ■essi mannrÚttindahreyfing ľ Al■ř­uflokkur/Al■ř­usamband ľ aldrei rß­andi fj÷ldaflokkur ß vinstrivŠng Ýslenskra stjˇrnmßla eins og annars sta­ar ß Nor­url÷ndum? ┴ ■vÝ eru řmsar skřringar. Ůessi hreyfing var 20-30 ßrum yngri en systurhreyfingarnar ß Nor­url÷ndum. Vi­ h÷f­um ekki fyrr stofna­ AS═/Al■ř­uflokk en r˙ssneska byltingin braust ˙t 1917. Hreyfingin haf­i ■vÝ ekki fest sig Ý sessi nÚ mˇta­ sÚr traustan hugmyndagrundv÷ll, ■egar taka ■urfti afst÷­u til grundvallarspurninga: HŠgfara umbŠtur ľ skref fyrir skref ľ ß grundvelli lř­rŠ­is? E­a stˇra st÷kki­ me­ byltingu inn Ý draumalendur framtÝ­arinnar?

Margir ľ einkum menntamenn ľ lÚtu glepjast af draumsřn framtÝ­arlandsins. Ůeir klufu hreyfinguna fyrst me­ ■vÝ a­ stofna Komm˙nistaflokk (deild ˙r Al■jˇ­asambandi komm˙nista - KOMINTERN) 1930 og sÝ­ar SˇsÝalistaflokkinn 1938. Ůar me­ var eining verkalř­shreyfingarinnar rofin. ═haldi­ sß sÚr leik ß bor­i a­ deila og drottna. Fyrst studdi ■a­ komm˙nista til valda Ý verkalř­shreyfingunni. Seinna hraktist Al■ř­uflokkurinn, veikla­ur og rˇtarslitinn, til samstarfs vi­ flokk atvinnurekenda Ý verkalř­shreyfingunni. ┴n er ills gengis, nema heiman hafi.

Ínnur ßstŠ­a er s˙, a­ hinir uppflosnu­u sveitamenn ľ Grimsbylř­urinn ß m÷linni, eins og Jˇnas frß Hriflu uppnefndi ÷reigana Ý sjßvarplßssunum einhvern tÝma Ý ergelsi ľ hefur aldrei noti­ atkvŠ­isrÚttar til jafns vi­ ■ß, sem eftir sßtu Ý sveitinni og studdu řmist Framsˇknar- e­a SjßlfstŠ­isflokkinn. Ůegar verst gegndi, var misvŠgi atkvŠ­isrÚttar einn ß mˇti fimm, sveitunum Ý hag. Ůetta skřrir lykilst÷­u Framsˇknarflokksins Ý Ýslenska valdakerfinu.

Enn ein skřringin er s˙, sem hendir gjarnan umbˇtahreyfingar, a­ ■Šr ver­a fˇrnarl÷mb eigin ßrangurs. Gott dŠmi um ■etta er, a­ me­ Al■ř­utryggingunum 1936 tˇkst a­ afnema illrŠmd fßtŠkral÷g. SamkvŠmt ■eim ■urfti fˇlk sem haf­i ä■egi­ af sveitô a­ sŠta hreppaflutningum og var svipt mannrÚttindum, eins og t.d. kosningarÚtti. ┴ri seinna, Ý sveitarstjˇrnarkosningum 1937, vann SjßlfstŠ­isflokkurinnn stˇrsigur. Til eru frßsagnir af ■vÝ, ■egar fßtŠkt fˇlk Ý äPˇlunumô (sl÷mm Ý ReykjavÝk), ■ar sem margir voru ß framfŠri ReykjavÝkurborgar, kom pr˙­b˙i­ ß kj÷rsta­, smala­ Ý bÝla atvinnurekenda ľ og kaus Ýhaldi­.

Mist÷kin?

Ůegar Al■ř­uflokkurinn fagna­i 70 ßra afmŠli sÝnu 1986, ger­i BryndÝs heimildamynd me­ vi­t÷lum vi­ marga brautry­jendur, ■.ß. m. Gu­mund Jˇnsson, skˇsmi­ ß Selfossi, sem ■ß var einn eftirlifandi ■eirra, sem sßtu stofnfund Al■ř­uflokks/ Al■ř­usambands Ý Bßrub˙­ vi­ tj÷rnina Ý ReykjavÝk 1916. A­spur­ur, hvers vegna Al■ř­uflokkurinn hef­i aldrei nß­ ■vÝ a­ ver­a rß­andi fj÷ldaflokkur jafna­armanna eins og annars sta­ar ß Nor­url÷ndum, svara­i hann: äVeistu ■a­ ekki, vŠna mÝn? Ůa­ er af ■vÝ a­ vi­ ger­um ■au mist÷k a­ kenna hreyfinguna vi­ al■ř­una. ═slendingar eru svo snobba­ir, a­ um lei­ og ■eir hafa komist Ý ßlnir, eignast eitthva­, vilja ■eir gleyma uppruna sÝnum. Ůeir vilja ekki tilheyra al■ř­unni. Ůeir lÝta stŠrra ß sig en svo!

Ůetta er klassisk skřring. H˙n er partur af bßgbornu gengi jafna­armannaflokka Ý Evrˇpu ß tÝmabili nř-frjßlshyggjunnar s.l. tvo ßratugi. StÚttastjˇrnmßlin tilheyra fortÝ­inni, a­ s÷gn. Einstaklingshyggjan hefur or­i­ alls rß­andi. äŮa­ er ekkert til sem heitir ■jˇ­fÚlag ľ bara einstaklingarô, sag­i Jßrnlaf­in Thatcher. Og lřsir vel sřn nř-frjßlshyggjunnar ß mann og ■jˇ­fÚlag. Samsta­a ■eirra, sem eiga undir h÷gg a­ sŠkja, er ekki lengur s˙ sem h˙n var.

En ß ■ß jafna­arstefnan ekkert erindi lengur vi­ ■a­ fˇlk, sem leitar ekki framar stu­nings af afli samst÷­unnar ľ ■ar sem hver er sjßlfum sÚr nŠstur? Hafa ekki grunngildi jafna­arstefnunnar um frelsi, jafnrÚtti og brŠ­ralag (samst÷­u) sigra­? H÷fum vi­ kannski ■egar ˙trřmt fßtŠkt og ˇj÷fnu­i? SÚr ekki velfer­arrÝki­ fyrir ■÷rfum ■eirra, sem minna mega sÝn og ß ■urfa a­ halda?

Ef vi­ svipumst um Ý heiminum og Ý okkar eigin samfÚlagi, er fßtt sem bendir til ■ess , a­ vi­ getum me­ gˇ­ri samvisku svara­ ■essum spurningum jßtandi. Ëj÷fnu­urinn milli rÝkra og fßtŠkra innan hinna ■rˇu­u ■jˇ­fÚlaga ß Vesturl÷ndum hefur ekki veri­ meiri frß ■vÝ ß­ur en ßhrifa jafna­arstefnu og verkalř­shreyfingar fˇr a­ gŠta snemma ß seinustu ÷ld. SamkvŠmt nřlegri skřrslu frß Al■jˇ­abankanum er n˙ svo komi­, a­ r˙mlega 60 au­j÷frar rß­a yfir meiri eignum en fßtŠkari helmingur mannkyns, ■rÝr og hßlfur milljar­ur manna.

Ëjafna­ar■jˇ­fÚlagi­

═ forysturÝki lř­rŠ­isins, BandarÝkjunum, er svo komi­, a­ erfingjar einnar fyrirtŠkjasamsteypu munu fß Ý arf meiri eignir en 40% hinna efnaminni landa ■eirra. Helmingur af ÷llum fjßrmagnstekjum kemur Ý hlut 1% Ýb˙anna. BandarÝkin ľ helsta tilraunast÷­ nř-frjßlshyggjunnar ľ er or­i­ mesta ˇjafna­arrÝki­ Ý hinum ■rˇa­a heimshluta. Og eftir h÷f­inu dansa limirnir.

┴ tÝmum bˇluhagkerfisins fyrir Hrun upplif­u ═slendingar ■a­, a­ ÷rfßmennur hˇpur, sem rÚ­i yfir nřeinkavŠddum b÷nkum og fjßrmßlastofnunum, gat stofna­ til skulda, sem nßmu tÝfaldri ■jˇ­arframlei­slu ═slendinga. Ůegar kom a­ skuldad÷gum eftir Hrun, bßru ■eir enga ßbyrg­. Grˇ­inn haf­i veri­ einkavŠddur, en skuldirnar ßtti a­ ■jˇ­nřta. Skattgrei­endur bßru ska­ann.

Ůar me­ hefur sjßlfur ■jˇ­fÚlagssßttmßlinn, sem ß a­ heita a­ gildi um marka­skerfi Ý lř­rŠ­is■jˇ­fÚlagi, veri­ rofinn. Sß ˇor­a­i sßttmßli felst Ý ■vÝ, a­ hverjum og einum er frjßlst a­ au­gast af eigin rammleik fyrir eigi­ fÚ, a­ ■vÝ tilskyldu, a­ vi­komandi grei­i skatta og skyldur til ■ess samfÚlags, sem skapar ver­mŠtin. Vi­ hvorugt hefur veri­ sta­i­. Ůjˇ­in bar ska­ann. Og n˙, ■egar vi­ erum a­ byrja a­ jafna okkur eftir ßfalli­, m.a. vegna hagstŠ­ra ytri a­stŠ­na, bendir flest til, a­ ■a­ eigi a­ endurtaka sama leikinn.

Hˇpur vildarvina fŠr a­ kaupa hlutabrÚf ß sÚrkj÷rum Ý SÝmanum, sem var einu sinni ■jˇ­areign. Allt bak vi­ byrg­a glugga. Grei­slukortafyrirtŠki, sem er sÚrst÷k au­suppspretta Ý rafrŠnu bankakerfi, er selt ß gjafvir­i hˇpi fjßrfesta, ■ar sem f÷­urbrˇ­ir fjßrmßlarß­herrans fer fremstur Ý flokki. TryggingarfÚl÷g, sem hafa ofteki­ i­gj÷ld af vi­skiptavinum, grei­a ÷rfßmennum hˇpi eigenda ar­, sem er sˇttur Ý tjˇnasjˇ­inn og nemur hŠrri upphŠ­um en hagna­ur fyrirtŠkjanna ß ßri. Ůetta eru bara nřjustu tÝ­indin af vettvangi dagsins. L÷glegt en si­laust var einu sinni sagt. En Ý virku lř­rŠ­is■jˇ­fÚlagi, ■ar sem l÷ggjafarsamkoman ß a­ gŠta almannahagsmuna, vŠri l÷ggjafarvaldinu beitt til a­ upprŠta si­leysi­.

Lausnir

ŮvÝ hugarßstandi, sem n˙ rÝkir me­al ■orra almennings, er best lřst me­ einu or­i: VANTRAUSTI. Sjßlft Al■ingi er r˙i­ trausti, stjˇrnmßlaflokkar, stjˇrnmßlamenn, forystumenn Ý atvinnulÝfi, jafnvel v÷rslumenn lÝfeyrissjˇ­a, fj÷lmi­lar ľ flestir eru ■essir a­ilar r˙nir trausti eftir Hrun. Hva­ er til rß­a? Ůa­ er ßr til kosninga. Ůa­ gŠtu or­i­ ■ř­ingarmestu kosningar Ý s÷gu lř­veldisins. Allir vita, a­ n˙ ■arf a­ nß samst÷­u um stˇru umbˇtamßlin ľ kerfisbreytingu til framb˙­ar.

Vi­ vitum ÷ll, hver stˇru mßlin eru: Nř stjˇrnarskrß, sem tryggir ■jˇ­inni virkt lř­rŠ­i. MßlskotsrÚttinn til ■jˇ­arinnar um a­ leggja stˇrmßl undir Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu, ■egar stjˇrnmßlaforystan ß A■ingi bregst. Jafn atkvŠ­isrÚttur, einn ma­ur ľ eitt atkvŠ­i. Sameign ■jˇ­arinnar ß au­lindum innsiglu­ Ý stjˇrnarskrß, sem og krafan um, a­ ■jˇ­in fßi rÚttmŠtan ar­ af au­lindum sÝnum. H˙snŠ­i ß vi­rß­anlegum kj÷rum handa nřrri kynslˇ­, sem hefur veri­ ˙thřst. Ůetta eru nŠg verkefni til a­ sameinast um ß nřju kj÷rtÝmabili.

Renni­i yfir stiklurnar um stˇru mßlin, sem Al■ř­uflokkurinn, me­ atbeina verkalř­shreyfingarinnar, nß­i fram almenningi til hagsbˇta ß s.l. hundra­ ßrum. Hvernig fˇrum vi­ a­ ■vÝ? Me­ ■vÝ a­ beita afli samst÷­unnar ľ ■rßtt fyrir allt sundurlyndi­. Me­ ■vÝ a­ beita lř­rŠ­inu gegn au­rŠ­inu. Vi­ ■urfum a­ gera ■a­ aftur. Vi­ getum ■a­. Vilji er allt sem ■arf.

Jˇn Baldvin Hannibalsson H÷fundur er ═safjar­arkrati og fyrrverandi forma­ur Al■ř­uflokksins.

Deila ß Facebook

Skrifa ummŠli

Nafn
Netfang
Skilabo­
Skrß­u inn ■etta or­
Ý ■ennan reit