Greinasafn

2017
 »aprÝl

 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2016
 »desember
 »nˇvember
 »oktˇber
 »september
 »ßg˙st
 »j˙lÝ
 »j˙nÝ
 »maÝ
 »aprÝl
 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990

Articles in English

14.9.2016
WHAT┤S WRONG WITH EUROPE ľ AND WHY DON┤T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

10.2.2016
äSOLIDARITY OF SMALL NATIONS: UTOPIAN DREAM OR PRACTICAL POLITICS?

Read more

All articles in English

1.8.2016

JAFNAđARSTEFNAN: FËRNARLAMB EIGIN ┴RANGURS? Vi­tal Ý tvennu lagi, sem birtist Ý ritinu "Social-democratas" Ý Litßen og var teki­ Ý tilefni af 120 ßra afmŠli flokks jafna­armanna ■ar Ý landi. Seinni hluti.

Vi­tal M÷rtu VidunaitÚ vi­ Jˇn Baldvin Hannibalsson. Vi­tali­ birtist Ý j˙nÝ Ý mßlgagni litßiska SˇsÝal-demˇkrataflokksins, Ý tilefni af 120 ßra afmŠli flokksins.

äS˙ var tÝ­, a­ sˇsÝal-demˇkratar Ý Evrˇpu ogônew-dealersô Ý BandarÝkjunum vissu, hva­ til ■eirra pˇlitÝska fri­ar heyr­i. Ůeir vissu, a­ til ■ess a­ si­vŠ­a kapitalismann ■urfti a­ skattleggja drj˙gan hluta af ar­i fjßrmagnseigenda til ■ess a­ fjßrmagna verkefni eins og sj˙krah˙s, skˇla, atvinnuleysistryggingar og ľ gleymum ■vÝ ekki ľ menninguna. Willy Brandt, Bruno Kreisky og Olof Palme vissu allir, a­ ■etta var ■eirra verkefni...... En ■egar fjßrmßlakerfi­ var leyst ˙r lŠ­ingi .... ß ßrunum upp ˙r 1980, breyttist allt. (Yanis Varoufakis, fv. fjßrmßlarß­herra Grikkja: Europe, Austerity and the Threat to Global Stability, 2016) .

Spurning: Ů˙ hefur lřst sjßlfum ■Úr sem afsprengi ■ri­ju kynslˇ­ar norrŠnna sˇsÝal-demˇkrata. NorrŠna mˇdeli­ hefur sta­i­ af sÚr ßrßs nřfrjßlshyggjunnar betur en flestir a­rir. Hver er galdurinn, sem skřrir ■ennan ßrangur?

Svar: Ůa­ sem greinir norrŠna mˇdeli­ frß ÷­rum, tˇk ß sig mynd Ý hinum har­vÝtugu ■jˇ­fÚlagsßt÷kum Ý heimskreppunni ß millistrÝ­sßrunum ß seinustu ÷ld. ═ Vestri blasti vi­ kerfisbrestur hins ˇbeisla­a kapÝtalisma Ý BandarÝkjunum, sem gat af sÚr heimskreppuna. ═ Austri fylgdumst vi­ me­ tilrauninni me­ SovÚt-komm˙nismann (afnßmi einkaeignarÚttar og ■jˇ­nřtingu ß framlei­slutŠkjunum); ■ar gat a­ lÝta mi­střr­an ߊtlunarb˙skap, sem umhverf­ist pˇlitÝskt Ý l÷greglurÝki, ■ar sem mannrÚttindum, lř­rŠ­i og rÚttarrÝkinu var rutt ˙r vegi.

NorrŠnir sˇsÝal-demˇkratar h÷fnu­u bß­um ■essum kostum. Ůeir fˇru ä■ri­ju lei­inaô. Vi­ vi­urkenndum nytsemi samkeppni ß marka­i, ■ar sem h˙n ßtti vi­, fyrir hagkvŠma nřtingu framlei­slu■ßtta og au­sk÷pun. En vi­ l÷g­um marka­inn undir stjˇrn og eftirlit rÝkisins, til ■ess a­ koma Ý veg fyrir marka­sbrest (einokun, fßkeppni og sam■j÷ppun au­s) til a­ gŠta almannahagsmuna. Ůegar kom a­ menntun, heilsugŠslu og grunn■jˇnustu (orka, vatn, almanna■jˇnusta o.s.frv.), h÷fnu­um vi­ grˇ­asjˇnarmi­i einkareksturs og bu­um Ý sta­inn upp ß almanna■jˇnustu ß forrŠ­i rÝkis og sveitarfÚlaga. Vi­ nřttum lř­rŠ­islega fengi­ vald rÝkisins sem tŠki til a­ halda sÚrhagmunum Ý skefjum og til a­ tryggja meiri j÷fnu­ Ý eigna- og tekjuskiptingu en marka­urinn hef­i ella leitt til.

═ ˇbeislu­u marka­skerfi er vald eigenda framlei­slutŠkja og fjßrmagns grÝ­arlegt. Atvinnurekendavaldinu fylgir miki­ pˇlitÝskt vald. Fjßrmagnseigendur eru bakhjarlar hŠgri flokka, sem ■eir gera ˙t til a­ gŠta hagsmuna sinna. Ef ■eir nß hinu pˇlitÝska valdi undir sig lÝka, bř­ur ■a­ hŠttunni heim ß forrŠ­i sÚrhagsmuna (hegemonÝ). Ůa­ sem einkennir norrŠna mˇdeli­ er, a­ hŠgri flokkar (hagsmunagŠslua­ilar sÚrhagsmuna) hafa lengst af veri­ ■ar Ý minnihluta; og a­ hinn pˇlitÝski armur laun■egahreyfingarinnar ľ jafna­armannaflokkarnir ľ hafa veri­ Ý meirihluta ßratugum saman. Almannahagsmunir hafa ■vÝ veri­ rß­andi. Ůetta hefur hvergi gerst annars sta­ar. ١tt bandalag hŠgriflokka hafi einstaka sinnum komist til valda, hafa ■eir ekki noti­ stu­nings til a­ limlesta velfer­arkerfi fˇlksins. Jafna­arstefnan ľ sˇsÝal-demˇkratÝ ľ hefur veri­ rß­andi hugmyndafrŠ­i Ý ■essum ■jˇ­fÚl÷gum.

TŠkin sem vi­ notum eru n˙ or­i­ kunnugleg: almannatryggingar (sj˙kra-, slysa-, ÷rorku-, elli-, og atvinnuleysistryggingar), frjßls a­gangur a­ hßgŠ­a heilsugŠslu- og menntakerfi, sem greitt er fyrir me­ stighŠkkandi sk÷ttum; virk vinnumarka­sstefna til a­ upprŠta atvinnuleysi; og a­gangur a­ h˙snŠ­i ß vi­rß­anlegum kj÷rum fyrir alla. Mikil ßhersla er l÷g­ ß jafnrÚtti kynja og stu­ning vi­ barnafj÷lskyldur. Íll eru ■essi rÚttindi flokku­ sem mannrÚttindi ľ en ekki ÷lmusur.

Aflei­ingin er ■jˇ­fÚlag, ■ar sem j÷fnu­ur Ý eigna- og tekjuskiptingu er meiri en annars sta­ar. Frelsi einstaklingsins nřtur virks stu­nings Ý reynd. FÚlagslegur hreyfanleiki ľ getan til a­ vinna sig frß fßtŠkt til bjargßlna ľ er meiri en annars sta­ar. Ůjˇ­fÚlag jafna­arstefnunnar hefur ■vÝ Ý reynd leyst BandarÝkin af hˇlmi sem land tŠkifŠranna.

NorrŠna mˇdeli­ er eina ■jˇ­fÚlagsmˇdeli­, sem mˇta­ var ß ÷ldinni sem lei­, sem hefur sta­ist dˇm reynslunnar ß krefjandi tÝmum hnattvŠddrar samkeppni ß 21stu ÷ldinni. Komm˙nisminn er husla­ur ß ÷skuhaugum s÷gunnar, og ˇbeisla­ur kapÝtalismi skv. forskrift nřfrjßlshyggjunnar ľ hrekst ˙r einni kreppunni Ý a­ra. Hann er ekki bara manneskjufjandsamlegur ľ heldur beinlÝnis ˇgnun vi­ lÝfrÝki jar­ar.

Eins og fyrr var sagt, byrja­i nřfrjßlshyggjan sem uppreisn gegn velfer­arrÝkinu. SamkvŠmt kenningum nřfrjßlshyggjunnar er velfer­arrÝki­, me­ sÝnum hßu sk÷ttum og ÷fluga rÝkisvaldi, ˇsjßlfbŠrt. Ůa­ ß a­ vera dŠmt til a­ dragast aftur ˙r Ý al■jˇ­legri samkeppni vegna lamandi Ýhlutunar rÝkisvaldsins gegn einkaframtaki og tŠkninřjungum. Kerfi­ er sagt vera Ý e­li sÝnu ˇsamkeppnishŠft. ═hlutun rÝkisins dragi ˙r hagkvŠmni marka­slausna og hamli vexti. Kerfi­ ey­i ÷llum hv÷tum til sjßlfsbjargarvi­leitni. ═ sta­inn fyrir hugarfar frumkv÷­ulsins ver­i hugarfar ■iggjandans alls rß­andi. Ůa­ vanti alla ädÝnamÝkô (sk÷punarkraft). Ůa­ hljˇti a­ enda Ý st÷­nun. Og m÷ppudřr kerfisins muni a­ lokum kŠfa frelsi einstaklingsins og enda Ý alrŠ­isrÝki (Hayek).

Gallinn vi­ ■essa dˇmadagsspß er sß, a­ reynslan hefur einfaldlega afsanna­ hana. Ůa­ er ekkert hŠft Ý ■essu. SovÚtrÝkin eru ekki lengur til. Ëbeisla­ur kapÝtalismi hrekst ˙r einni tilvistarkreppunni Ý a­ra. En norrŠna mˇdeli­ hefur sta­ist dˇm reynslunnar betur en bß­ir ■essir tr˙bo­ar Stˇrasannleiks. Sta­reyndirnar eru ˇhrekjandi. Ëteljandi skřrslur um frammist÷­u ■jˇ­rÝkja Ý har­ri samkeppni ß ÷ld al■jˇ­avŠ­ingar tala sÝnu mßli. Ůa­ er sama hva­a mŠlikvar­a vi­ notum: NorrŠnu rÝkin eru ˇbrig­ult Ý fremstu r÷­.

Ůetta ß ekki sÝ­ur vi­ um hagrŠna mŠlikvar­a en a­ra: Hagv÷xt, framlei­ni pr vinnustund, rannsˇknir og ■rˇun, tŠkninřjungar og ˙tbrei­slu ■eirra, sk÷pun starfa, ■ßttt÷ku ß vinnumarka­i (sÚrstaklega ■ßttt÷ku kvenna), jafnrŠ­i kynjanna, menntunarstig og starfs■jßlfun, fÚlagslegan hreyfanleika, heilbrig­i og langlÝfi, gŠ­i innvi­a, ˙trřmingu fßtŠktar, a­gang a­ ˇspilltri nßtt˙ru, almenn lÝfsgŠ­i. Og miklu minni ˇj÷fnu­ en vÝ­ast hvar annars sta­ar. Rˇtgrˇi­ og vakandi lř­rŠ­i. Hva­ viltu meir?

Hvers vegna hafa frjßlshyggjutr˙bo­arnir fari­ svona gersamlega villur vega? ═ grundvallaratri­um vegna ■ess a­ mannskilningur ■eirra, sˇttur Ý sˇsÝal-Darwinisma aftan ˙r 19du ÷ld, er vafasamt veganesti. Mannskepnan er vissulega sjßlfselsk og grß­ug. En h˙n er ekki gersneydd samhyg­ og getunni til samst÷­u. Menn ■rÝfast ekki Ý einangrun. Ůeir ■rÝfast bara Ý samfÚlagi. Vi­ ■urfum hvert ß ÷­ru a­ halda. Verkamenn eru f˙sari a­ sŠtta sig vi­ ˙reldingu starfa ■eirra vegna tŠkninřjunga, ef ■eir vita, a­ ■eir geta reitt sig ß atvinnuleysistryggingar og stu­ning vi­ starfs■jßlfun fyrir nř st÷rf; ef ■eir vita, a­ ■eir muni hvorki glata heilbrig­istryggingunni e­a Ýb˙­inni, hva­ ■ß heldur lÝfeyristryggingunni me­ gamla starfinu.

Frjßlshyggjutr˙bo­ar tr˙a ■vÝ allir, a­ kapÝtalistar ■urfi sÚrstakar skattaÝvilnanir til ■ess a­ leggja ■a­ ß sig a­ grŠ­a. Jafnframt tr˙a ■eir ■vÝ, a­ atvinnuleysistryggingar geri verkamenn lata. Ůeir hafa rangt fyrir sÚr. Ůßtttaka ß vinnumarka­num eru hvergi hŠrri en ß Nor­url÷ndum. Vi­ ■urfum ekki a­ borga forstjˇrum 400 sinnum hŠrri laun en laun■egum a­ me­altali til a­ fß ■ß til a­ mŠta Ý vinnuna. Reynslan sřnir, a­ ■essi ruslapoki, st˙tfullur af nřfrjßlshyggjukreddum, er samsafn af go­s÷gnum, hrŠ­slußrˇ­ri og heila■votti Ý ■jˇnustu hinna ofurrÝku, sem hversdagsleg reynsla okkar hefur ekki undan a­ afsanna.

Spurning: ═ ljˇsi ■ess, sem ■˙ hefur ■egar sagt um ßrangur jafna­armanna ß Nor­url÷ndum, hvernig ˙tskřrir ■˙ ■ß, a­ jafna­armannaflokkarnir Ý Evrˇpu ľ einnig ß Nor­url÷ndum ľ eru vÝ­ast hvar Ý tilvistarkreppu og stjˇrnarandst÷­u?

Svar: Ătli meginßstŠ­an sÚ ekki s˙, a­ jafna­armenn sÚu fˇrnarl÷mb eigin ßrangurs? Batnandi lÝfskj÷r, grei­ur a­gangur a­ menntun og bŠtt eignasta­a opnar fyrir fÚlagslegan hreyfanleika upp ß vi­. Fj÷ldinn allur af afkomendum verkafˇlks, sem verkalř­shreyfingin og flokkar jafna­armanna ruddu brautina fyrir , hafa klifra­ upp ■jˇ­fÚlagsstigann og tilheyra n˙ millistÚtt. Eigi­ h˙snŠ­i, einstaklingsbundnir starfssamningar og fj÷lgun sÚrfrŠ­inga af ÷llu tagi Ý ■jˇnustugeirum samfÚlagsins, allt řtir ■etta undir einhvers konar einstaklingshyggju. Ůetta dregur ˙r stÚttarvitund og fÚlagslegri samst÷­u. äŮa­ er ekkert til, sem heitir ■jˇ­fÚlag ľ bara einstaklingarô sag­i jßrn-fr˙in Maggie Thatcher.

Ůetta endurspeglar ■jˇ­fÚlagsbreytingar, sem vi­ h÷fum ÷­rum fremur beitt okkur fyrir.Hvernig eigum vi­ a­ breg­ast vi­? Sumar ßstŠ­ur ■ess arna eru sjßlfum okkur a­ kenna. Frjßlshyggjutr˙bo­i­ byrja­i sem uppreisn gegn velfer­arrÝkinu, sem er holdgerving okkar eigin hugmyndafrŠ­i. Hlutverk okkar er a­ verja hagsmuni vinnandi fˇlks gegn fjßrmagnseigendum, almannahagsmuni gegn rˇtgrˇnum sÚrhagsmunum, mannrÚttindi verkafˇlks gegn rß­ningarvaldi atvinnurekenda. Vi­ freistum ■ess a­ hagnřta l÷gmŠtt vald lř­rŠ­islegs rÝkisvalds gegn sjßlfgefnu valdi au­rŠ­isins. Ůetta er beinlÝnis pˇlitÝskt hlutverk okkar jafna­armanna. Vi­ brug­umst vi­ kerfisbresti bˇluhagkerfis hins ˇhefta kapÝtalisma, sem enda­i Ý heimskreppu, me­ ■vÝ a­ koma b÷ndum ß skepnuna; me­ ■vÝ a­ beisla ofurgrŠ­gi kapitalisma, sem lÚt ekki lengur a­ stjˇrn. Ůetta er ■a­, sem vi­ ■urfum a­ gera ß nř, eftir a­ nřfrjßlshyggjan hefur skori­ aftur ß b÷ndin og hleypt grŠ­gisskepnunni ß varnarlausan almenning, einu sinni enn.

Og ■a­ er nßkvŠmlega Ý ■essum punkti, sem jafna­armannahreyfingin Ý Evrˇpu hefur brug­ist Ý kj÷lfar fjßrmßlakreppunnar 2008. Vi­ h÷fum lßti­ ■a­ lÝ­ast, a­ grundvallarreglur ■jˇ­fÚlagssßttmßlans hafi veri­ rofnar. Grˇ­inn var allur einkavŠddur, en skuldirnar hafa veri­ ■jˇ­nřttar. Skattgrei­endur hafa veri­ ■vinga­ir til a­ bjarga b÷nkunum ľ eigendum fjßrmagnsins ľ me­ ■vÝ a­ grei­a hŠrri skatta og ■ola har­neskjulegan ni­urskur­ Ý fÚlagslegum ˙tgj÷ldum og sÝvaxandi atvinnuleysi. Ni­urskur­arpˇlitÝkinni ľ äausterityô ľ lŠkning, sem er verri en sj˙kdˇmurinn, sem h˙n ß a­ lŠkna ľ hefur veri­ ■r÷ngva­ upp ß almenning, me­ h÷rmulegum aflei­ingum.

═ m÷rgum l÷ndum ľ ■.ß.m. ═slandi ľ brßst jafna­armannaflokkunum bogalistin vi­ a­ sjß fyrir kreppuna, ■rßtt fyrir sřnilegar vi­varanir. Ůegar ß reyndi, brug­ust ■eir skyldum sÝnum a­ standa me­ fˇlkinu gegn fjarmagninu vi­ a­ taka ß aflei­ingum kreppunnar. Au­vita­ eru fleiri ßstŠ­ur, sem taka ■arf tillit til. Sumar ■eirra mß rekja til ■jˇ­fÚlagsbreytinga (hnattvŠ­ingin) sem vi­ rß­um ekki vi­. Sambland tŠkninřjunga og hnattvŠ­ingar hefur valdi­ ■vÝ, a­ okkar hef­bundni kjˇsendahˇpur hefur skroppi­ saman. ┴ tÝmaskei­i i­nvŠ­ingarinnar voru jafna­armannaflokkarnir hinn pˇlitÝski armur verkalř­shreyfingar, sem ■ß var tr˙ver­ug mannrÚttindahreyfing fßtŠks fˇlks. Flestir verkamenn st÷rfu­u Ý verksmi­jum, ■ar sem ■eir stˇ­u hli­ vi­ hli­ vi­ fŠrib÷ndin. FÚlagsleg samsta­a var sjßlfsprottin og e­lislŠg.

Ůetta var ß ■eim tÝma, ■egar fj÷ldaframlei­sla i­nvarnings var megin uppspretta starfa Ý hinum i­nvŠdda hluta heimsins. Ůa­ er ekki lengur svo. Fj÷ldaframlei­slan hefur flutt ˙r landi, til ■rˇunarlanda. Uppgangur KÝna, Indlands og annarra ■rˇunarrÝkja ■ř­ir, a­ hundru­ milljˇna ˇfaglŠr­ra verkamanna hafa haldi­ innrei­ sÝna Ý al■jˇ­ahagkerfi­. Ëtaldar milljˇnir starfa hafa flust til KÝna, Su­-Austur AsÝu, MexÝkˇ o.s. frv. ľ burt frß hinum hef­bundnu i­nrÝkjum. KÝna er or­i­ a­ äverksmi­ju heimsinsô, eins og Bretlandi var einu sinni lřst. Ůetta hefur veikt samningsst÷­u hef­bundins verkafˇlks Ý Evrˇpu og AmerÝku.

Ůetta er hluti af skřringunni ß ■vÝ, hvers vegna grunnlaun hafa sta­na­; hvers vegna hlutur launa Ý ■jˇ­artekjum heimsins Ý samanbur­i vi­ hlut fjßrmagnsins, hefur snarminnka­; hvers vegna atvinnuleysi hefur fari­ vaxandi; hvers vegna atvinnurekendur hafa styrkt st÷­u sÝna gagnvart verkafˇlki, sem hefur or­i­ a­ sŠtta sig vi­ versnandi kj÷r. Hvers vegna styrkur mˇtvŠgisafla (äcounterveiling powersô, me­ or­um Johns Kenneth Galbraith), hefur veikst, og ■a­ ß bŠ­i vi­ um verkalř­shreyfinguna og flokka hennar, vÝ­ast hvar.

Ůetta er a­ hluta til vegna ■ess, a­ fjßrmagni­ er hnattvŠtt ľ ■a­ fer hindrunarlaust fram og til baka yfir landamŠri ľ en pˇlitÝkin Ý hverju ■jˇ­rÝki er sta­bundin, innikrˇu­ (lokal) af landamŠrum ■jˇ­rÝkja. Vi­ ■urfum al■jˇ­legt samstarf ■jˇ­rÝkja til ■ess a­ loka skattaskjˇlunum; til ■ess a­ st÷­va samkeppni ■jˇ­rÝkjanna um äskattalŠkkanir ni­ur ß vi­ô; og til ■ess a­ koma ß äTobin-skattinumô, skattlagningu ß fjßrmßlagj÷rninga yfir landamŠri, bŠ­i sem stjˇrntŠki var­andi fjßrmagnshreyfingar yfir landamŠri og til tekju÷flunar. Ůetta er ein meginßstŠ­an fyrir ■vÝ, a­ sˇsÝal-demˇkratar ver­a a­ taka h÷ndum saman innan Evrˇpusambandsins. Ůeir ■urfa a­ taka h÷ndum saman um a­ losa Evrˇpusambandi­ undan ßhrifum nřfrjßlshyggjunnar og taka til ÷flugra varna fyrir almannahagsmuni gegn ofurvaldi hinna ofurrÝku. Ůetta er eina lei­in til a­ bjarga Evrˇpusambandinu undan sÝvaxandi sundurvirkni ■jˇ­ernissinna og nřfasista.

Spurning: Hvernig sÚr­u fyrir ■Úr sˇknarfŠri sˇsÝaldemˇkrata vi­ rÝkjandi a­stŠ­ur Ý Evrˇpu og heiminum?

Svar: Huglei­um ■a­ sem er a­ gerast Ý forsetakosningunum Ý BandarÝkjunum ■etta misseri­. Aldurhniginn herrama­ur, Bernie Sanders, brřst fram ß sjˇnarsvi­i­ me­ sÝgildan sˇsÝal-demˇkratÝskan bo­skap. Honum er teki­ nŠrri ■vÝ eins og mannkynsfrelsara, sem lengi hefur veri­ be­i­ eftir. Unga kynslˇ­in Ý BandarÝkjunum var vi­ ■a­ a­ glata allri tr˙ ß getu bandarÝsks lř­rŠ­is til a­ fŠra v÷ldin aftur frß au­klÝkunni til fˇlksins. Jafnvel ■ˇtt hann hafi ekki nß­ ■vÝ a­ ver­a forsetaframbjˇ­andi demˇkrata, hefur hann breytt hinu pˇlitÝska landslagi Ý ■essari hßborg nřfrjßlshyggjunnar. Og uppreisnin gegn au­klÝkunni, sem ÷llu rŠ­ur, er or­in svo m÷gnu­, a­ rep˙blikana-flokkurinn, sem hinga­ til hefur veri­ helsta valdatŠki au­klÝkunnar, frß Reagan til Bush, er n˙ genginn ■eim ˙r greipum. Ůar fer n˙ fremstur Ý flokki ■jˇ­ernissinna­ur populisti, sem reynir a­ virkja rei­i og vonbrig­i almennings gegn elÝtunni.

Hva­ er a­ gerast Ý BandarÝkjunum? Ůa­ sem einu sinni hÚt äland tŠkifŠrannaô er n˙, eftir ■riggja ßratuga stjˇrnarfar Ý anda nřfrjßlshyggju or­i­ a­ mesta ˇjafna­ar■jˇ­fÚlagi me­al ■rˇa­ra rÝkja. StÚttaskiptingin er or­in svo har­svÝru­, a­ ■a­ tekur jafnvel fram g÷mlu evrˇpsku nřlenduveldunum. Ůetta er ■jˇ­fÚlagi­, ■ar sem hinir ofurrÝku b˙a Ý vÝggirtum villuhverfum undir hervernd, vÝ­sfjarri afganginum af ■jˇ­fÚlaginu. Hinir snau­u lifa Ý vanrŠktum og ni­urnÝddum sl÷mmum, ■ar sem gŠ­i skˇlastarfs eru slÝk, a­ vonin um a­ vinna sig upp er gleymd og grafin.

Ůa­ eru margar vÝsbendingar um, a­ bandarÝskt lř­rŠ­i rÝsi ekki lengur undir vŠntingum almennings. Ůegar meira en 60% kosningabŠrra manna telja ■a­ ekki ˇmaksins vert a­ mŠta ß kj÷rsta­ (og upp undir 80% Ý yngsta aldurshˇpnum), bendir margt til ■ess, a­ BandarÝkjamenn hafi glata­ tr˙nni ß lř­rŠ­i­. Hverjir eru ■a­ sem rß­a rÝkjum Ý Washington D.C.? Fßein hundru­ ■ingmanna, sem eiga pˇlitÝskt framhaldslÝf sitt undir framl÷gum hinna ofurrÝku, e­a nŠstum 40 ■˙sund älobbyistarô helstu au­hringanna, sem hafa vanist ■vÝ a­ eiga sÝ­asta or­i­ um l÷g landsins? SamkvŠmt Ýtreku­um sko­anak÷nnunum undanfarinna ßra fer ■vÝ vÝ­s fjarri, a­ BandarÝkja■ing endurspegli meirihlutavilja kjˇsenda. Hva­ segir ■a­ okkur um heilsufar lř­rŠ­isins?

Hver er bo­skapur hins lř­rŠ­islega sˇsÝalista, Bernie Sanders? Hann hefur skori­ upp her÷r gegn Wall Street. Hann hefur vaki­ vonir fˇlks, sem var vi­ a­ ■a­ gefa upp vonina, um a­ enn sÚ hŠgt a­ endurvekja amerÝskt lř­rŠ­i; endurheimta ■a­ ˙r klˇm eina prˇsentsins, sem ÷llu rŠ­ur. Skattleggja hina ofurrÝku. Loka skattaskjˇlunum. Frjßlsan a­gang a­ heilsugŠslu ßn tillits til efnahags. Frjßlsan a­gang a­ skˇlum. Lßgmarkslaun, sem duga til framfŠrslu fj÷lskyldu. LangtÝmafjßrfestingar Ý innvi­um samfÚlagsins. SÝgild sˇsÝal-demokratisk stefnuskrß. ╔g legg til, a­ evrˇpskir sˇsÝal-demˇkratar pikki nokkrar bla­sÝ­ur ˙t ˙r stefnuskrß Sanders:

Breg­umst vi­ ßheiti hans heilagleika pßfans um a­ koma b÷ndum ß sj˙kt fjßrmßlakerfi. Virkjum lř­rŠ­i­ Ý ■ßgu almannahagsmuna. Lřsum ˇbrig­ulli samst÷­u me­ Šskulř­ Evrˇpu, sem hefur veri­ skilinn eftir utangar­s Ý bi­r÷­um atvinnuleysingja, fyrsta kynslˇ­in eftir strÝ­, sem tr˙lega mun b˙a vi­ verri lÝfskj÷r en foreldrarnir. Og t÷kum upp innblßsna barßttu fyrir verndun nßtt˙runnar og sameiginlegri framtÝ­ okkar ß ■essari plßnetu. Vi­ h÷fum enga a­ra, ef vi­ fordj÷rfum ■essa.

Okkar bÝ­a ■rj˙ meginverkefni Ý samtÝ­ og nßinni framtÝ­:

Fyrsta verkefni er a­ koma b÷ndum ß sj˙kt og stjˇrnlaust fjßrmßlakerfi; og a­ koma ■vÝ aftur undir stjˇrn og eftirlit lř­rŠ­islegs rÝkisvalds.

Anna­ verkefni kallar ß langtÝma opinberar fjßrfestingar Ý hreinni og endurnřjanlegri orku, sem komi Ý sta­ jar­efnaeldsneytis sem drifkraftur hagkerfis framtÝ­arinnar. Ůetta, ßsamt al■jo­legu ßtaki um hreinsun hafsins, er brřnasta verkefni okkar til ■ess a­ draga ˙r fyrirsjßanlegum h÷rmulegum aflei­ingum loftslagsbreytinga af mannav÷ldum. Um ■etta eiga jafna­armenn og umhverfisverndarsinnar a­ sameinast.

Ůri­ja verkefni er a­ undirb˙a n˙ ■egar, hvernig vi­ Štlum a­ taka ß aflei­ingum ■eirrar tŠknibyltingar, sem er ß fullu allt Ý kringum okkur (upplřsingabyltingin, stafrŠna byltingin og sjßlfvirknin), sem mun ß nŠstu ßrum og ßratugum breyta me­ byltingarkenndum hŠtti e­li vinnunnar Ý mannlegu samfÚlagi.

═ nßinni framtÝ­ eru allar horfur ß, a­ vi­ st÷ndum frammi fyrir grÝ­arlegu og kerfislŠgu atvinnuleysi sem aflei­ingu ■essarar tŠknibyltingar. Ůetta kallar ß rˇttŠka hugsun um tekjuskiptinguna og um hlutverk lř­rŠ­islegs rÝkisvalds vi­ a­ skipuleggja ■jˇ­fÚlagsleg vi­br÷g­. RˇttŠkar hugmyndir um ägrunntekjurô fyrir alla, e­a lßgmarks erf­afÚ fyrir alla vi­ upphaf starfsferils, eiga a­ vera ■egar ß dagskrß. Reyndar eru flestar ■essara hugmynda ekki eins rˇttŠkar og ■Šr hljˇma vi­ fyrstu kynni. Sem dŠmi mß nefna, a­ hugmyndin um neikvŠ­an tekjuskatt ľ lßgmarkstryggingu til vi­bˇtar launum, er fyrir l÷ngu komin til framkvŠmda og naut meira a­ segja stu­nings Miltons Freedman, helsta spßmanns nřfrjßlshyggjunnar.

Ůessi ■rj˙ vandamßl og lausnir ß ■eim, eru ÷ll innbyr­is tengd. Lausninrnar kalla ß vandlega hanna­ar lausnir Ý anda jafna­arstefnu, sem og pˇlitÝska a­fer­afrŠ­i vi­ a­ vinna ■eim fylgi. PˇlitÝskar fosendur fyrir ßrangri eru a­ nß mßlefnalegri samst÷­u verkalř­shreyfingar, jafna­armannaflokka, umverfisverndarsinna og rˇttŠkra vinstrisinna Ý Evrˇpu, sem eru fulltr˙ar ungrar kynslˇ­ar, sem hefur veri­ skilin eftir utangar­s.

VegvÝsarnir eru ■egar ■arna. Munum vÝsdˇmsor­ Erlanders, sem vitna­ var til Ý upphafi ■essa vi­tals: ôMarka­urinn er ■arfur ■jˇnn, en ˇ■olandi h˙sbˇndiô. Hinn andlegi lei­togi ka■ˇlsku kirkjunnar er sammßla og bŠtir vi­: äPeningarnir eiga a­ ■jˇna manninum, ekki a­ stjˇrna honumô.

Afgangurinn er bara framkvŠmdaatri­i. Ůekkingin er til sta­ar.

Vilji er allt sem ■arf.

Stiklur me­ seinni hluta vi­tals vi­ JBH:

Deila ß Facebook

Skrifa ummŠli

Nafn
Netfang
Skilabo­
Skrß­u inn ■etta or­
Ý ■ennan reit