Greinasafn

2017
 »oktˇber

 »september
 »ßg˙st
 »j˙lÝ
 »j˙nÝ
 »maÝ
 »aprÝl
 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2016
 »desember
 »nˇvember
 »oktˇber
 »september
 »ßg˙st
 »j˙lÝ
 »j˙nÝ
 »maÝ
 »aprÝl
 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990
1989

Articles in English

2.11.2016
JBH interview Scotland

Read more

14.9.2016
WHAT┤S WRONG WITH EUROPE ľ AND WHY DON┤T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

All articles in English

1.10.2016

ERINDISBR╔F HANDA JAFNAđARMÍNNUM ┴ NŢRRI ÍLD

"ErindisbrÚf handa jafna­arm÷nnum ß nřrri ÷ld" var lokaerindi­ Ý erindaflokki um s÷gu Al■ř­uflokksins og framtÝ­ jafna­arstefnu, Ý tilefni af 100 ßra afmŠli Al■ř­uflokks og Al■ř­usambands. Erindi­ var flutt 1. okt. Ý I­nˇ.

Kapitalisminn og ˇvinir hans.

KAPITALISMINN ľ me­ sinni forhertu skÝrskotun til eigingirni mannsins og grˇ­afÝknar ľ ver­ur seint kenndur vi­ si­abo­skap kristninnar. Ůa­ er ekkert äsŠlla-er-a­-gefa-en-■iggjaô ß hans kokkabˇkum. Pˇlskur hß­fugl, sem var a­ lřsa hlutskipti fˇlks Ý hinum hrßslagalega kapitalisma, sem tˇk vi­ ■ar Ý landi eftir fall komm˙nismans ľ sjokk-■erapÝa var ■a­ kalla­ ľ en reyndist vera meira sjokk en ■erapÝa, komst a­ ■eirri ni­urst÷­u, a­ svo frumstŠ­ur kapÝtalismi gŠti ekki ■rifist Ý himnarÝki. Reyndar Štti hann ekkert erindi Ý helvÝti heldur, ■vÝ a­ hann vŠri ■ar fyrir.

Ůa­ er leitun a­ manni, sem lřst hefur a­dßun sinni ß frumkapÝtalisma i­nbyltingarinnar af jafnmikilli a­dßun og Karl Marx. Hann fÚkk ekki duli­ hrifningu sÝna ß ■essari grˇ­akv÷rn, sem muldi mÚlinu smŠrra alla fyrirst÷­u og hßma­i Ý sig au­lindir jar­ar ß ˙t■ensluskei­i nřlendustefnunnar. Samt komst hann a­ ■eirri ni­urst÷­u, a­ vegna innri mˇtsagna mundi kapÝtalisminn, a­ lokum, tortÝma sjßlfum sÚr. Ă tÝ­ari offramlei­slukreppur fj÷lgu­u sÝfellt Ý ävaraher atvinnuleysingjannaô. Sam■j÷ppun au­s ß fßar hendur mitt Ý ÷rbirg­ fj÷ldans myndi a­ lokum framkalla byltingu. Íreigar allra landa sameinist!

Var ekki Oxfam a­ tilkynna um daginn, a­ 64 ofurrÝkustu einstaklingarnir rÚ­u yfir meiri au­i en helmingur mannkyns, ca. 3.6 milljar­ar manna? Og fj÷ldaatvinnuleysi ľ allt a­ annar hver ma­ur me­al ungs fˇlks Ý sumum l÷ndum Evrˇpusambandsins ľ er or­i­ innbyggt Ý kerfi­.

Byltingin kom a­ vÝsu, eins og Marx spß­i ľ en ■ar sem hann ßtti hennar sÝst von: ═ frumstŠ­u lÚnsveldi ßnau­ugra bŠnda ß Volgub÷kkum, en ekki Ý hinum ■rˇu­u i­nrÝkjum. Bylting LenÝns og StalÝns enda­i Ý g˙laginu og er n˙ huslu­ ß ÷skuhaugum s÷gunnar. En hvers vegna rŠttist ekki spß Marx um byltingu ÷reiganna Ý i­nrÝkjum Vesturlanda? Ůa­ var vegna ■ess a­ vi­, seinni tÝma lŠrisveinar Marx ß Vesturl÷ndum, virkju­um afl lř­rŠ­isins Ý ■ßgu fj÷ldans.

Fj÷ldahreyfingar vinnandi fˇlks, verkalř­shreyfingin og hinn pˇlitÝski armur hennar, jafna­armannaflokkarnir, virkju­u lř­rŠ­i­ til a­ breyta ■jˇ­fÚlaginu ľ beisla kapÝtalismann. Koma ß hann b÷ndum. Hafa hann undir eftirliti. Setja honum l÷g og reglur Ý ■ßgu almannahagsmuna. Hvergi Ý heiminum hefur ■etta tekist jafnvel og ß Nor­url÷ndum, eins og Úg vÝk a­ sÝ­ar.

Ůetta er okkar erindisbrÚf, jafna­armanna; a­ hemja kapÝtalismann, en um lei­ a­ for­a honum ľ og okkur ľ frß sjßlfstortÝmingu.

Uppreisn nřfrjßlshyggjunnar gegn velfer­arrÝkinu.

Vi­ jafna­armenn megum sÝst allra gleyma ■vÝ, a­ nřfrjßlshyggjutÝmabili­, sem n˙ er Ý andaslitrunum, byrja­i me­ uppreisn gegn velfer­arrÝkinu ß 8unda ßratug sÝ­ustu aldar ľ me­ ■vÝ a­ vekja upp aftur tr˙na ß ˇskeikulleik marka­a og ska­semi rÝkisafskipta. Ůeir skilgreindu okkur sem ˇvininn. Vandi okkar er a­ verulegu leyti sß, a­ okkur hefur lß­st a­ gjalda lÝku lÝkt.

Hugtaki­ nřfrjßlshyggja er reyndar afar villandi or­anotkun, nßnast orwellskt ÷fugmŠli. Ůetta fyrirbŠri er nefnilega hvorki nřtt nÚ ß ■a­ nokku­ skylt vi­ frelsisbarßttu fj÷ldans. Ůvert ß mˇti. Ůetta er uppvakningur ˙reltra laissez-faire hagfrŠ­ikenninga aftan ˙r 19du ÷ld. Kjarni ■eirra er bernsk tr˙ ß ˇskeikulleik marka­a og e­lislŠga getu ■eirra til a­ lei­rÚtta sjßlfa sig. Bß­ar ■essar tr˙arsetningar hafa reynst rangar. Kerfisbrestur ˇbeisla­s kapÝtalisma Ý kreppunni miklu milli 1930 og 1940 ß seinustu ÷ld sta­festi skipbrot ■essarar hugmyndafrŠ­i ■ß ■egar. Sagan endurtˇk sig 2008 me­ Hruninu. Og allt er ■egar ■rennt er: Vegna ■ess a­ kerfi­ var, ■rßtt fyrir Hruni­, endurreist skv. sama mˇdeli, teljast meiri lÝkur en minni vera ß ■vÝ, a­ kerfi­ hrynji yfir okkur einu sinni enn.

Ůa­ tˇk heilan ßratug me­ Ýhlutun rÝkisins ľ äNew-Dealô Ý BandarÝkjunum og NorrŠna mˇdeli­ Ý SkandinavÝu ľ og reyndar heila heimsstyrj÷ld, sem kosta­i 50 milljˇnir mannslÝfa, a­ blßsa lÝfsanda Ý nasir skepnunni ß nř og koma ß hana b÷ndum. Aldarfjˇr­ungurinn eftir seinna strÝ­ reyndist vera gull÷ld hins sˇsÝal-demˇkratÝska velfer­arrÝkis. ┴rangur ■ess er ˇumdeilanlegur. Ůetta var tÝmabil ÷flugs hagvaxtar (miklu meiri en ß s.l. 3 ßratugum nřfrjßlshyggjunnar); Ůa­ einkenndist af vaxandi j÷fnu­i lÝfsgŠ­anna (÷fugt vi­ hra­vaxandi ˇj÷fnu­ ß tÝmabili nřfrjßlshyggjunnar). Ůetta var framfaratÝmabil, sem var laust vi­ kreppur (ˇlÝkt tÝmabili nřfrjßlshyggjunnar).

┴rangurinn bygg­ist ekki sÝst ß ■vÝ, a­ sjßlfum forsendum nřfrjßlshyggjunnar um alrŠ­i marka­a og b÷l rÝkisafskipta, var hafna­. Ůess Ý sta­ vi­urkenndu menn mikilvŠgt hlutverk lř­rŠ­islegs rÝkisvalds til a­ setja m÷rku­um skřrar leikreglur; og til a­ fyrirbyggja e­lislŠgar tilhneigingar ˇbeisla­s marka­skerfis til ˇvi­undandi misskiptingar au­s og tekna.

Gjald■rot Lehman┤s Brothers Ý september 2008 tßknar endalok ■essarar endurteknu nřfrjßlshyggju-tilraunar. Enn ß nř enda­i ■essi tilraun me­ ˇbeisla­an kapÝtalisma Ý Hruni. Ůa­ sem vi­ tˇk var stŠrsti bj÷rgunarlei­angur rÝkisins Ý s÷gunni til a­ for­a okkur frß nřrri heimskreppu. Ůessi reynsla hefur afhj˙pa­ nř-frjßlshyggjuna endanlega. Ůetta eru gervivÝsindi Ý ■jˇnustu hinna ofurrÝku. Ůa­ er margt lÝkt me­ nř-frjßlshyggjum÷nnum og komm˙nistum fyrri tÝ­ar. Bß­ir tr˙a ß äStˇra sannleikô.

Nřfrjßlshyggjan er Ý reynd Ý fullkominni andst÷­u vi­ frelsishugsjˇnina. Au­vald hinna fßu ■ř­ir helsi hinna m÷rgu. Og a­ svo miklu leyti, sem ■etta er hugmyndafrŠ­i Ý ■jˇnustu hinna ofurrÝku og hafnar hlutverki lř­rŠ­islegs rÝkisvalds, er kenningin andlř­rŠ­isleg. H˙n ß fßtt sameiginlegt me­ frjßlslyndisstefnu (liberalism) 19du aldar, sem studdi lř­rŠ­islegar umbˇtahreyfingar fyrir atbeina lř­rŠ­islegs rÝkisvalds, Ý nafni mann˙­artefnu.

Sj˙kt fjßrmßlakerfi ľ undirrˇt ˇjafna­ar.

Au­s÷fnun Ý h÷ndum fßrra fylgir grÝ­arlegt pˇlitÝskt vald. Ůetta forrÚttindavald hinna fßu er ■egar or­i­ ˇgnun vi­ lř­rŠ­i­. Hinir ofurrÝku ÷­last vald til a­ breyta helstu leikreglum samfÚlagsins sÚr Ý hag. Lř­rŠ­i­ ver­ur ■ß fˇrnarlamb au­rŠ­is. Marka­ir l˙ta ekki neinum nßtt˙rul÷gmßlum. Marka­ir eru ger­ir af manna h÷ndum. Ůeir geta veri­ gˇ­ir til sÝns br˙ks, ef ■eir l˙ta l÷gum og reglum Ý ■ßgu almannahagsmuna. Ůa­ rŠ­st allt af pˇlitÝk. Ef ■essar reglur eru hanna­ar Ý ■ßgu hinna ofurrÝku, eins og t.d. er ■egar or­inn hlutur Ý BandarÝkjunum (og um of innan Evrˇpusambandsins), er ■a­ ekki einungis ˇgnun vi­ lř­rŠ­i­, heldur lÝka grundvallarreglur rÚttarrÝkisins. Vi­ erum ekki lengur j÷fn fyrir l÷gunum. T÷kum nokkur dŠmi:

Sj˙kt fjßrmßlakerfi: ┴ tÝmabili frjßlshyggjunnar upp ˙r 1980 hefur fjßrmßlakerfi­ vaxi­ raunhagkerfinu gersamlega yfir h÷fu­. SÝvaxandi hluti hagna­ar hinna ofurrÝku ß uppruna sinn Ý kauphallar- og fasteignabraski, sem hvort tveggja stjˇrnast af skammtÝma grˇ­avon, fremur en af langtÝma fjßrfestingum Ý framlei­sluferlum, sem skapa atvinnu. Írfßir al■jˇ­legir risabankar eru marka­srß­andi, svo stˇrir, a­ ■eir teljast geta dregi­ hagkerfi heimsins me­ sÚr Ý fallinu, ef ß reynir.

Eldvarnarveggurinn milli venjulegra vi­skiptabanka, sem ■jˇna atvinnulÝfi og samfÚlagi, og ßhŠttusŠkinna äskuggabankaô, sem hafa fitna­ eins og p˙ki ß fjˇsbita, var reistur a­ fenginni reynslu Ý Kreppunni miklu, ■egar ■˙sundir banka hrundu. Ůessi varnarveggur var rifinn ni­ur fyrir seinustu aldamˇt. Ůar me­ var­ fjandinn laus. InnistŠ­utryggingar me­ stu­ningi rÝkisins, sem eru nau­synlegar til a­ tryggja venjulegan sparna­, voru lßtnar nß yfir glŠfralega ßhŠttusamt fjßrmßlabrask.

Ůar me­ er si­fer­ileg bj÷gun (ämoral hazardô), a­ taka blinda ßhŠttu me­ annarra fÚ, Ý von um ofsagrˇ­a ľ en Ý trausti ■ess, a­ a­rir beri ska­ann, ef illa fer, or­in kerfislŠg. Ůetta er ÷rhvikt ßhŠttufjßrmagn, sem leitar um allan hn÷ttinn a­ skammtÝmagrˇ­a, en fŠlist og flřr vi­ fyrstu vi­v÷runarmerki um vandrŠ­i. Ůegar ■a­ flřr, skilur ■a­ eftir sig svi­na j÷r­.

Aflei­ingarnar lřsa sÚr Ý hrundum gjaldmi­lum, gjald■rotum banka og ofurskuldsettum rÝkjum. A­eins Ýhlutun rÝkisstjˇrna, se­labanka og al■jˇ­astofnana, hafa hva­ eftir anna­ komi­ Ý veg fyrir hrun fj÷lda rÝkja ß tÝmabili nřfrjßlshyggjunnar. Ůa­ er or­in regla fremur en undantekning, a­ rÝki (skattgrei­endur) ver­i a­ koma fjßrmßlastofnunum til bjargar.

Frelsi ßn ßbyrg­ar: Ein af kenningum frjßlshyggjunnar er s˙, a­ forstjˇrum fyrirtŠkja beri a­eins skylda til a­ hßmarka ver­ hlutabrÚfa og ßrsfjˇr­ungslegan hagna­ hluthafa. Engu skiptir, ■ˇtt hlutafÚ gangi kaupum og s÷lum frß degi til dags og eigendahˇpurinn sÚ ■ar me­ sÝbreytilegur. ═ krafti ■essarar kenningar eru forstjˇrar sag­ir ■urfa innbygg­a hvata til a­ hßmarka grˇ­a. Ůetta ß a­ rÚttlŠta forstjˇralaun me­ kaupaukum, sem or­in eru m÷rghundru­f÷ld ß vi­ me­allaun starfsmanna fyrirtŠkjanna. Engu breytir ■ˇtt ■essir s÷mu forstjˇrar keyri fyrir tŠkin Ý ■rot ľ ■eir hir­a samt umbunina. Kostuleg äßrangursstjˇrnunô ■a­, e­a hitt ■ˇ heldur.
Ůarna er a­ finna hluta skřringarinnar ß ■vÝ, hvers vegna tekjur og eignir safnast sÝfellt ß Š fŠrri hendur, ß sama tÝma og raunlaun standa Ý sta­. Ůetta skřrir lÝka, hvers vegna langtÝmafjßrfestingar eru vanrŠktar; hvers vegna ■a­ dregur ˙r sk÷pun nřrra starfa, langtÝmaatvinnuleysi festir sig Ý sessi, starfs÷ryggi laun■ega fer ■verrandi, og st÷­ugt er gengi­ ß fÚlagsleg rÚttindi ■eirra.

═ ■essari grˇ­amyndunarmaskÝnu eru innbygg­ir hvatar til a­ stunda marka­smisnotkun, innherjavi­skipti, bˇkhaldshagrŠ­ingu og a­ra fjßrmßlaglŠpi. Hin si­fer­ilega bj÷gun er innbygg­ Ý kerfi­. Kerfi­ er fßrsj˙kt.

═sland er gott dŠmi um ■etta: Nř-einkavŠddir bankar hlˇ­u upp skuldum Ý erlendum gjaldmi­lum, sem nßmu meira en tÝfaldri ■jˇ­arframlei­slu okkar, ß­ur en skuldafjalli­ hrundi. Rannsˇknarnefnd Al■ingis komst a­ ■eirri ni­urst÷­u, a­ margir af eigendum/stjˇrnendum bankanna hef­u gert sig seka um glŠpsamlega heg­un skv. mottˇinu: äBesta lei­in til a­ rŠna banka er a­ eiga bankaô. Nefndin komst lÝka a­ ■eirri ni­urst÷­u, a­ stjˇrnmßlaforystan og eftirlitsstofnanir vŠru uppvÝs a­ vanrŠkslu og hef­u brug­ist skyldum sÝnum. Al■ingi reyndist ˇfŠrt um a­ breg­ast vi­ ■essum ni­urst÷­um me­ ßbyrgum hŠtti, hva­ ■ß heldur a­ fylgja ■eim eftir me­ stjˇrnkerfisumbˇtum. Ůar me­ brast trausti­. Ni­ursta­an af frjßlshyggjuŠvintřrinu Ý hverju landinu ß fŠtur ÷­ru, er vÝ­ast hvar s˙ sama: Íllu er sn˙i­ ß haus: Hagna­urinn er einkavŠddur, en skuldirnar eru ■jˇ­nřttar. Hva­ segir ■etta okkur um jafnrŠ­i frammi fyrir l÷gunum og st÷­u rÚttarrÝkisins?

Skattaskjˇlin: Frumskylda lř­rŠ­islegra stjˇrnvalda er a­ tryggja jafnrŠ­i allra frammi fyrir l÷gunum. Hvernig mß ■a­ vera, a­ lř­rŠ­islegar rÝkisstjˇrnir, fulltr˙ar almannavaldsins, lßta bjˇ­a sÚr, a­ eigendur fjßrmagnsins, hinir ofurrÝku (■etta eina prˇsent, sem ß e­a rŠ­ur meirihluta jar­neskra gŠ­a), taki l÷gin Ý eigin hendur og undanskilji tekjur sÝnar og eignir frß skattlagningu Ý almanna■ßgu?

SÝvaxandi ˇj÷fnu­ur: Ůetta fßrsj˙ka og stjˇrnlausa fjßrmßlakerfi, sem hefur ■anist ˙t ß tÝmabili nřfrjßlshyggjunnar, hefur leitt af sÚr sÝvaxandi ˇj÷fnu­ au­s og tekna. Ůessi ˇj÷fnu­ur er n˙ or­inn meiri en hann var, ß­ur en ßhrifa velfer­arrÝkis jafna­armanna fˇr a­ gŠta eftir seinna strÝ­.

Eitt prˇsent hinna ofurrÝku eiga n˙ meiri en au­ en 99% mannkyns. ═ BandarÝkjunum ß 1/tÝundi af einu prˇsenti jafnmikinn au­ og 90% BandarÝkjamanna til samans. Meira en helmingur allra fjßrmagnstekna (ar­ur, vextir, leiga, o.s.fr.) rennur til innan vi­ 1% mannkyns. 58% nřrra tekna eftir hrun Ý BandarÝkjunum renna til 1% hinna ofurrÝku.

Hlutur launa Ý ■jˇ­artekjum heimsins Ý samanbur­i vi­ ar­ af fßrmagni hefur lŠkka­ svo nemur risav÷xnum upphŠ­um. Ein skřringin er s˙, a­ verkalř­shreyfingin er vÝ­ast hvar ß undanhaldi. Ůessar ■rˇunartilhneigingar eru innbyr­is tengdar. Sˇknin eftir skammtÝmagrˇ­a gegnum kauphallar- e­a fasteignabrask ■ř­ir minni langtÝmafjßrfestingu Ý innvi­um ■jˇ­fÚlagsins og Ý raunhagkerfinu og ■.a.l. vel borgandi st÷rf og meira atvinnuleysi. Gefum Bernie Sanders or­i­:

äThe global economy is not working for the majority of the people in our country and the world. This is an economic model developed by the economic elite to benefit the economic elite. We need real change.ô

NorrŠna mˇdeli­

Ůa­ sem greinir norŠna mˇdeli­ frß ÷­rum, tˇk ß sig mynd Ý hinum har­vÝtugu ■jˇ­fÚlagsßt÷kum Ý heimskreppunni ß millistrÝ­sßrunum ß seinustu ÷ld. ═ Vestri blasti vi­ kerfisbrestur hins ˇbeisla­a kapitalisma Ý BandarÝkjunum, sem gat af sÚr heimskreppuna. ═ Austri fylgdumst vi­ me­ tilrauninni me­ SovÚt-komm˙nismann (afnßm einkaeignarÚttar og ■jˇ­nřting ß framlei­slutŠkjunum). Mi­střr­ur ߊtlunarb˙skapur, sem umhverf­ist pˇlitÝskt Ý l÷greglurÝki, ■ar sem lř­rŠ­inu og rÚttarrÝkinu var rutt ˙r vegi. Tilraunin enda­i Ý g˙lagi StalÝns.

NorrŠnar sˇsÝal-demˇkratar h÷fnu­u bß­um ■essum kostum. Ůeir fˇru ä■ri­ju lei­inaô. Vi­ vi­urkenndum nytsemi samkeppni ß marka­i, ■ar sem h˙n ßtti vi­, fyrir hagkvŠma nřtingu framlei­slu■ßtta og au­sk÷pun. En vi­ l÷g­um marka­inn undir stjˇrn og eftirlit rÝkisins, til ■ess a­ koma Ý veg fyrir marka­sbrest (einokun, fßkeppni og sam■j÷ppun au­s), til a­ gŠta almannahagsmuna. Ůegar kom a­ menntun, heilsugŠslu og grunn■jˇnustu (orka, vatn, almanna■jˇnusta o.s.fr.), h÷fnu­um vi­ grˇ­asjˇnarmi­i einkareksturs og bu­um Ý sta­inn upp ß almanna■jˇnustu ß forrŠ­i rÝkis og sveitarfÚlaga. Vi­ nřttum lř­rŠ­islega fengi­ vald rÝkisins sem tŠki til a­ halda sÚrhagsmunum Ý skefjum og til a­ tryggja meiri j÷fnu­ Ý eigna- og tekjuskiptingu en marka­urinn hef­i ella leitt til.

═ ˇbeislu­u marka­askerfi er vald eigenda framlei­slutŠkja og fjßrmagns grÝ­arlegt. Atvinnurekendavaldinu fylgir miki­ pˇlitÝskt vald. Fjßrmagnseigendur eru bakhjarlar hŠgri flokka, sem ■eir gera ˙t til a­ gŠta hagsmuna sinna. Ef ■eir nß hinu pˇlitÝska valdi undir sig lÝka, bř­ur ■a­ hŠttunni heim ß forrŠ­i sÚrhagsmuna (äcrony capitalismô). Ůa­ sem einkennir norŠna mˇdeli­ er, a­ hŠgri flokkar (hagsmunagŠslua­ilar sÚrhagsmuna) hafa lengst af veri­ ■ar Ý minnihluta; og a­ hinn pˇlitÝski armur verkalř­shreyfingarinnar ľ jafna­armannaflokkarnir ľ hefur veri­ Ý meirihluta ßratugum saman.

Almannahagsmunir hafa ■vi veri­ rß­andi. Ůetta hefur hvergi gerst annars sta­ar. ١tt bandalag hŠgri flokka hafi einstaka sinnum komist til valda, hafa ■eir ekki noti­ stu­nings vi­ a­ limlesta velfer­arrÝki­. Jafna­arstefnan - sˇsÝal-demˇkratÝ ľ hefur veri­ rß­andi hugmyndafrŠ­i Ý ■essum ■jˇ­fÚl÷gum. Ůetta ß ■ˇ ekki vi­ um ═sland, eins og Ůr÷stur Ëlafsson ger­i rŠkilega grein fyrir Ý sÝnu frßbŠra erindi.

TŠkin sem vi­ notum eru n˙or­i­ kunnugleg: Almannatryggingar (sj˙kra-, slysa-, ÷rorku-, elli-, og atvinnuleysistryggingar), frjßls a­gangur a­ hßgŠ­a heilsugŠslu og menntakerfi, sem greitt er fyrir me­ stighŠkkandi sk÷ttum; virk vinnumarka­sstefna til a­ upprŠta atvinnuleysi; a­gangur a­ h˙snŠ­i ß vi­rß­anlegum kj÷rum fyrir alla. Mikil ßhersla er l÷g­ ß jafnrÚtti kynja og stu­ning vi­ barnafj÷lskyldur. Íll eru ■essi rÚttindi flokku­ sem mannrÚttindi ľ en ekki ÷lmusur handa ■urfalingum.

Aflei­ingin er ■jˇ­fÚlag, ■ar sem j÷fnu­ur Ý eigna- og tekjuskiptingu er meiri en annars sta­ar ß bygg­u bˇli. Frelsi einstaklingsins nřtur virks stu­nings Ý reynd. FÚlagslegur hreyfanleiki ľ getan til a­ vinna sig frß fßtŠkt til bjargßlna ľ er meiri en annars sta­ar. BandarÝkin voru einu sinni k÷llu­ land tŠkifŠranna. Ekki lengur. Ůar rÝkir n˙ har­svÝra­ri stÚttaskipting en jafnvel Ý g÷mlu Evrˇpu. NorrŠna mˇdeli­ er ß okkar d÷gum Ý fremstu r÷­ sem land tŠkifŠranna.

NorrŠna mˇdeli­ er eina ■jˇ­fÚlagsmˇdeli­, sem mˇta­ var ß ÷ldinni sem lei­, sem sta­ist hefur dˇm reynslunnar ß tÝmum hnattvŠddrar samkeppni ß 21stu ÷ldinni. Komm˙nisminn er husla­ur ß ÷skuhaugum s÷gunnar. Ëbeisla­ur kapÝtalismi skv. forskrift nřfrjßlfshyggjunnar, hrekst ˙r einni kreppunni Ý a­ra, en tˇrir enn Ý gj÷rgŠslu rÝkisins.

Eins og fyrr var sagt, byrja­i nřfrjßlshyggjan sem uppreisn gegn velfer­arrÝkinu. SamkvŠmt kenningum nřfrjßlshyggjunnar ß velfer­arrÝki­, me­ sÝnum hßu sk÷ttum og ÷fluga rÝkisvaldi, a­ vera ˇsamkeppnishŠft. Ůa­ dŠmist ■vÝ til a­ dragast aftur ˙r Ý al■jˇ­legri samkeppni vegna hßrra skatta og lamandi Ýhlutunar rÝkisvaldsins, sem spillir hagkvŠmni marka­slausna. Kerfi­ er sagt ey­a ÷llum hv÷tum til sjßlfsbjargarvi­leitni. ═ sta­inn fyrir hugarfar frumkv÷­ulsins ver­i hugarfar ■iggjandans allsrß­andi. Ůa­ vanti allan sk÷punarkraft ľ ädÝnamikô ľ Ý kerfi­. Ůa­ hljˇti a­ enda Ý st÷­nun. Og a­ m÷ppudřr kerfisins muni a­ lokum kŠfa frelsi einstaklingsins og enda Ý alrŠ­isrÝki (Hayek: The Road to Serfdom).

Gallinn vi­ ■essa dˇmadagsspß, a­ sß, a­ reynslan hefur einfaldlega afsanna­ hana. Ůa­ er ekkert hŠft Ý ■essu. SovÚtrÝkin eru ekki lengur til. Ëbeisla­ur kapÝtalismi hrekst ˙r einni tilvistarkreppunni Ý a­ra. En norrŠna mˇdeli­ hefur sta­ist dˇm reynslunnar betur en bß­ir ■essir tr˙bo­ar Stˇra sannleiks. Sta­reyndirnar tala sÝnu mßli. Ëteljandi skřrslur um frammist÷­u ■jˇ­rÝkja Ý har­ri samkeppni ß ÷ld al■jˇ­avŠ­ingar tala sÝnu mßli. Ůa­ er sama hva­a mŠlikvar­a vi­ notum: NorrŠnu rÝkin eru ˇbrig­ult Ý fremstu r÷­.

Ůetta ß ekki sÝ­ur vi­ um hagrŠna mŠlikvar­a en a­ra: Hagv÷xt, framlei­ni pr vinnustund, rannsˇknir og ■rˇun, tŠkninřjungar og ˙tbrei­slu ■eirra, sk÷pun starfa, ■ßttt÷ku ß vinnumarka­i (sÚrstaklega ■ßttt÷ku kvenna), jafnrŠ­i kynjanna, menntunarstig og starfs■jßlfun, fÚlagslegan hreyfanleika, heilbrig­i og langlÝfi, gŠ­i innvi­a, ˙trřmingu fßtŠktar, a­gang a­ ˇspilltri nßtt˙ru, almenn lÝfsgŠ­i. Og miklu minni ˇj÷fnu­ en vÝ­ast hvar annars sta­ar. Rˇtgrˇi­ og vakandi lř­rŠ­i. Hvar er fyrirhafnarminnst a­ stofna fyrirtŠki? ═ BandarÝkjunum? Nei, ■au eru nr. 38 ß ■eim lista. Danm÷rk er nr. eitt! Hva­ viltu meir?

Kratar Ý kreppu: Fˇrnarl÷mb eigin ßrangurs?

Hvernig mß ■ß vera, Ý ljˇsi ■essa ßrangurs, a­ jafna­armannaflokkarnir Ý Evrˇpu ľ m.a.s. lÝka ß Nor­url÷ndum ľ eiga vÝ­ast hvar Ý v÷k a­ verjast? Er ■a­ vegna ■ess a­ velmegun velfer­arrÝkisins ädregur e­lilega ˙r l÷ngun okkar til a­ hugsa til breytinga ß samfÚlaginuô, eins og Ůr÷stur Ëlafsson sag­i Ý sÝnu erindi. Hann taldi ■a­ skřra, a­ äpˇlitÝsk tˇmhyggjaô rÚ­i rÝkjum. äVi­ erum... hŠtt a­ tr˙a ■vÝ, a­ til sÚ hagskipan, sem virki betur en kapÝtalismi, brag­bŠttur me­ nřfrjßlshyggjuô, sag­i Ůr÷stur.

Ůarna er Úg ˇsammßla Ůresti. NorrŠna mˇdeli­ er svar okkar vi­ nřfrjßlshyggjunni ľ og ■a­ svÝnvirkar. Hitt er nŠr lagi, a­ vi­ sÚum fˇrnarl÷mb eigin ßrangurs Ý ■eim skilningi, a­ ef stÚttarrÝki­ sem slÝkt tilheyrir n˙ li­inni tÝ­, ekki sÝst fyrir okkar atbeina, ähva­a meining er ■ß Ý ■vÝ a­ berjast fyrir samfÚlagi ßn stÚttamismunar?ô , eins Ůr÷stur spyr. Svo er vofa komm˙nismans ekki lengur ofar moldu til a brřna okkur kratana til dß­a. Mß ekki Ý vissum skilningi segja, a­ vi­ h÷fum ■ar me­ ämisst glŠpinnô?

En Štli Ůr÷stur hafi ekki hitt naglann ß h÷fu­i­, ■egar hann tala­i um mannrÚttindahreyfinguna Ý hundra­ ßr, sem hefur n˙ třnt draumnum ľ ˙tˇpÝunni ľ hugsjˇninni um framtÝ­arlandi­, sem ß a­ leysa af hˇlmi ˇbreytt ßstand og hvetja fˇlk til barßttu fyrir bŠttum heimi ľ breyttu ■jˇ­fÚlagi? Ůetta er n˙ einu sinni hreyfing, sem eitt sinn ä haf­i framtÝ­ina a­ lÚni og mˇta­i samtÝma sinn Ý spegilmynd hennarô, eins og Ůr÷stur sag­i me­ svo skßldlegum til■rifum.

H÷fum vi­ virkilega třnt erindisbrÚfinu? Ů÷stur segir: äHÚr ver­ur ämisskipting, hvort heldur sem er tŠkifŠra, au­s e­a tekna, sÝfellt augljˇsari, al■jˇ­lega sem og hÚrlendis. HÚr eflast eignastÚttir og lßta Š meira til sÝn taka, me­an fßtŠkt er aftur or­in smßnarblettur ß ═slandi. Me­ aukinni misskiptingu rřrnar einnig lř­rŠ­i­. Enginn jafna­armannaflokkur hefur komi­ me­ marktŠkt andsvar vi­ ■essu. ŮvÝ skrikar ■eim fˇtum. Tiltr˙in sveipast ■okuô.

Fˇrnarl÷mb eigin ßrangurs? E­a h÷fum vi­ gleymt uppruna okkar? Fj÷ldinn allur af afkomendum verkafˇlks, sem verkalř­shreyfingin og flokkar jafna­armanna ruddu brautina fyrir, hafa klifi­ menntaveginn og tilheyra n˙ millistÚtt. Eigi­ h˙snŠ­i, einstaklingsbundnir starfssamningar, fj÷lgun sÚrfrŠ­inga af ÷llu tagi Ý ■jˇnustugeirum samfÚlagsins ľ allt řtir ■etta undir einhvers konar einstaklingshyggju. Ůa­ dregur ˙r stÚttarvitund og fÚlagslegri samst÷­u. äŮa­ er ekkert til, sem heitir ■jˇ­fÚlag ľ bara einstaklingarô, sag­i jßrnfr˙in Maggie Thatcher.

Einhvern tÝma var sagt: äFor­a­u mÚr frß vinum mÝnum ľ sjßlfur get Úg sÚ­ um ˇvini mÝnaô. Hafa ekki demˇkratar Ý BandarÝkjunum vingast um of vi­ au­j÷frana ß Wall Street? Ůa­ fullyr­ir Bernie Sanders. Hafa ekki Blairistarnir vingast um of vi­ braskarana Ý The City of London? Ůa­ segja ■eir, sem tˇku vi­ verkamannaflokknum af ■eim. H÷fum vi­ kannski brug­ist Ý ■vÝ a­ sjß sjßlfir vi­ ˇvinum okkar?

Frjßlshyggjutr˙bo­i­ byrja­i eins og vi­ vitum sem uppreisn gegn velfer­arrÝkinu. Velfer­arrÝki­ er holdgerving okkar eigin hugmyndafrŠ­i. PˇlitÝskt erindisbrÚf okkar hljˇ­ar upp ß a­ verja hagsmuni vinnandi fˇlks gegn fjßrmagnseigendum; a­ verja almannahagsmuni gegn rˇtgrˇnum sÚrhagsmunum; a­ verja mannrÚttindi verkafˇlks gegn rß­ningarvaldi atvinnurekenda. Okkar verkefni er a­ beita l÷gmŠtu valdi lř­rŠ­islegs rÝkisvalds gegn sjßlfteknu valdi au­rŠ­isins. Ůetta er okkar hlutverk. Um ■etta snřst okkar pˇlitÝska erindisbrÚf.

Sjßlft norrŠna mˇdeli­ ß rŠtur a­ rekja til ■ess, a­ vi­ brug­umst vi­ kerfisbresti hins ˇhefta kapÝtalisma me­ ■vÝ a­ koma b÷ndum ß skepnuna; me­ ■vÝ a­ beisla grŠ­gi spilavÝtiskapitalisma, sem lÚt ekki lengur a­ stjˇrn. N˙ hefur nřfrjßlshyggjan skori­ ß b÷ndin og hleypt grŠ­gisskepnunni ß varnarlausan almenning enn ß nř. Og vi­ lÚtum ■etta lÝ­ast. Svßfum ß ver­inum. Sjßlfir fˇrnarl÷mb eigin ßrangurs?

═ kapÝtalÝsku marka­shagkerfi hefur veri­ ˇskrß­ur en vi­urkenndur ■jˇ­fÚlagssßttmßli, sem ver­ur a­ halda Ý hei­ri, ef vi­ eigum a­ gera okkur vonir um a­ vi­halda fÚlagslegri samheldni og trausti almennings ß stofnunum ■jˇ­fÚlagsins. Ein grundvallarreglan er ■essi: Ů˙ ert frjßls a­ ■vÝ a­ keppa eftir hßmarksar­i og uppskera rÝkulegan ßvinning, svo lengi sem ■˙ tekur ßhŠttu me­ eigi­ fÚ og spilar samkvŠmt settum leikreglum. Svo lengi sem ■˙ sam■ykkir, a­ ■˙ berir tapi­ sjßlfur, ef illa fer. Hagna­ur og tap eru tvŠr hli­ar ß s÷mu mynt. Og svo lengi sem ■˙ grei­ir skatta og skyldur til samfÚlagsins, sem ger­i ■ig rÝkan. Ljßum eyra Warren Buffet, sem er einn af rÝkustu m÷nnum heims, og sag­i um st÷­u sÝna sem margmilljar­amŠrings: äHva­ Štli hef­i or­i­ ˙r mÚr, hef­i Úg veri­ fŠddur Ý Bangladesh?ô

Ůa­ er ß grundvelli ■essa ˇskrß­a ■jˇ­fÚlagssßttmßla, sem flestir sam■ykkja ˇj÷fnu­ upp a­ vissu marki, sem rÚttmŠta umbun fyrir frumkvŠ­i, dugna­, sk÷punarkraft - og vilja til a­ taka ßhŠttu. En ef ■essum grundvallarreglum er ÷llum sn˙i­ ß haus; ef ofurar­ur bˇluhagkerfisins er allur einkavŠddur (og jafnvel skattsvikinn) en tapi­ Ý ni­ursveiflunni er ■jˇ­nřtt ľ ■ß er ■essi ˇskrß­i ■jˇ­fÚlagssßttmßli ■ar me­ rofinn. Ůß erum vi­ ekki bara a­ fßst vi­ aflei­ingar fjßrmßlakreppu. Fjßrmßlakreppan er ■ß a­ grafa undan bur­arsto­um hins kapÝtalÝska marka­skerfis sjßlfs. Ůß erum vi­ st÷dd Ý mi­ri ■jˇ­fÚlagskreppu.

Ůegar hinir ofurrÝku ľ ■etta svokalla­a 1% - bÝta h÷fu­i­ af sk÷mminni me­ ■vÝ a­ fela uppsafna­an au­ sinn Ý svok÷llu­u skattaparadÝsum, til ■ess a­ for­ast a­ leggja sitt af m÷rkum til samfÚlagsins, ■ß hafa ■eir teki­ l÷gin Ý eigin hendur ľ sagt sig ˙r l÷gum vi­ samfÚlagi­. Hinn skattskyldi hluti einn og sÚr af ■eim au­i, sem falinn hefur veri­ Ý skattaskjˇlum, utan vi­ l÷g og rÚtt, mundi duga til a­ leysa skuldakreppuna, sem n˙ hrjßir ■jˇ­rÝkin eftir hruni­ 2008.

LÝtill hluti ■essara f÷ldu fjßrsjˇ­a hinna fßu mundi duga til a­ endurreisa velfer­arrÝkin, sem sum eru a­ hruni komin. Veruleikinn er hins vegar sß, a­ skattgrei­endur Ý ■eim l÷ndum, sem har­ast hafa or­i­ ˙ti Ý fjßrmßlakreppunni, eru n˙ neyddir til a­ grei­a hŠrri skatta og ■ola harkalegan ni­urskur­ ß samfÚlagslegri ■jˇnustu (Ý heilbrig­is- og menntamßlum) ľ Ý ■vÝ skyni a­ bjarga fjßrmßlakerfi hinna ofurrÝku. Ůetta er harkalegasta ˇgnin vi­ lř­rŠ­islegt stjˇrnarfar, allt frß ■vÝ a­ fasistar nß­u v÷ldum Ý Evrˇpu ß millistrÝ­sßrunum.

Ůa­ var getuleysi lř­rŠ­islegra rÝkisstjˇrna til a­ fßst vi­ aflei­ingar heimskreppunnar milli 1930-40, sem skapa­i frjˇan jar­veg fyrir fasismann, sem sÝ­an leiddi af sÚr seinni heimsstyrj÷ldina. Ůekkjum vi­ ekki sj˙kdˇmseinkennin? Erum vi­ dŠmd til a­ endurtaka ÷ll ■essi mist÷k enn og aftur? HvenŠr Štlum vi­ a­ lŠra af reynslunni?

Evrˇpusambandi­ Ý gÝslingu nřfrjßlshyggjunnar

Evrˇpuhugsjˇnin snerist frß upphafi um a­ var­veita fri­ ß hinu strÝ­shrjß­a meginlandi ľ a­ koma Ý veg fyrir strÝ­. Stofnun og stŠkkun Evrˇpusambandsins er ■a­ besta, sem gerst hefur Ý Evrˇpu eftir seinni heimsstyrj÷ld. A­fer­afrŠ­in snřst um a­ gera rÝki Evrˇpu svo hß­ hvert ÷­ru, a­ freistingin a­ leysa ßgreiningsmßl milli rÝkja me­ valdi vŠri ˇhugsandi. ┴rangurinn er ˇtvÝrŠ­ur. Fri­ur og framfarir Ý 70 ßr.

En fjßrmßlakreppan hefur leiki­ Evrˇpusambandi­ grßtt. Kreppan er svo dj˙pstŠ­, a­ řkjulaust mß tala um tilvistarkreppu. Brexit er ß■reifanleg s÷nnun ■ess, sem ß­ur ■ˇtti ˇhugsandi: a­ sjßlft Evrˇpusambandi­ leystist aftur upp Ý frumeindir sÝnar. Hva­ er a­? Seinustu misserin eru bˇkahillurnar farnar a­ svigna undan bˇkum, sem greina Evrˇpukreppuna, orsakir hennar og aflei­ingar, og hina efnahagslegu uppdrßttarsřki (austerity), sem er bein aflei­ing hennar. Me­al ■eirra v÷ndu­ustu er ■essi: äThe Euro: How a Common Currency Threatens the Future of Europeô, eftir Nobels-ver­launahagfrŠ­inginn, Joseph Stiglitz. Heyrum, hva­ hann hefur a­ segja:

äEvrusamstarfi­ hˇfst fyrir sautjßn ßrum undir ■eim formerkjum a­ styrkja samhyg­ og samstarf me­al ■jˇ­a Evrˇpu; tilgangurinn var a­ yfirstÝga landamŠri og fˇstra samstarfsanda me­al ■jˇ­a, sem ß­ur h÷f­u borist ß banaspjˇt. Reynslan er ■ver÷fug ß vi­ ■a­, sem Štla­ var. Evrusamstarfi­ hefur endurvaki­ ßrekstra, skapa­ nř umkv÷rtunarefni, řtt undir vantraust og gagnkvŠma ˇvild. Evrusamstarfi­, Ý ˇbreyttu formi, er hreint ˙t sagt h÷rmuleg mist÷k. Ůa­ hefur kynt undir vaxandi ˇj÷fnu­i og klofi­ Evrˇpu Ý tvŠr fjandsamlegar fylkingar: lßnadrottna og skuldunautaô. Stiglitz kemst a­ eftirfarandi ni­urst÷­u:

äFjßrmßlakerfi­ hefur maka­ krˇkinn ˙t ß lßnstraust rÝkisstjˇrna og ni­urgrei­slur skattgrei­enda, ßn ■ess a­ gegna ■eim samfÚlagslegu skyldum, sem hef­bundnum b÷nkum er Štla­ a­ sinna. Ůetta ofvaxna fjßrmßlakerfi hefur reynst vera ein helsta undirrˇt ˇjafna­ar Ý Evrˇpu, sem og heiminum ÷llum.ô

Meginr÷kin eru ■essi: Hagkerfi hafa einkum ■renns konar tŠki til a­ laga sig a­ ytri ßf÷llum e­a innra ˇjafnvŠgi: Vaxtastig, gengisskrßningu og rÝkisfjßrmßlaa­ger­ir: a­ hŠkka e­a lŠkka skatta e­a rÝkis˙tgj÷ld Ý ■vÝ skyni a­ halda aftur af e­a ÷rva hagv÷xt. EvrusvŠ­i­ hefur ekkert af ■essum ˇmissandi stillitŠkjum e­a h÷ggdeyfum ß sÝnu valdi. Og ■a­ sem verra er: Evrˇpski se­labankinn (ECB) hefur ekki einu sinni umbo­ til a­ vera lßnveitandi a­ildarÝkja til ■rautavara, ef Ý nau­ir rekur. Ůar a­ auki setur Maastricht-sßttmßlinn a­ildarrÝkjum, sem lenda ß samdrßttarskei­i, svo har­a kosti Ý rÝkisfjßrmßlum, a­ rÝkisstjˇrnir eru sviptar ÷llum tŠkjum til a­ reka hagvaxtarpˇlitÝk til a­ draga ˙r atvinnuleysi.Ůessar ■jˇ­ir eru lŠstar Ý spennitreyju samdrßttar og skulda■j÷kunar.

═ sta­ ■ess a­ lagfŠra augljˇsa h÷nnunargalla peningamßlasamstarfsins hafa lei­togar Evrˇpu gert illt verra me­ ■vÝ a­ ■r÷ngva rÝkisstjˇrnum skuldugu ■jˇ­anna til a­ reka skattahŠkkunar/ni­urskur­ar-polÝtÝk, sem lei­ir til meiri samdrßttar og hŠrri skuldabyr­i. Allt er ■etta gert, samkvŠmt Stiglitz, Ý nafni äl÷ngu ˙reltrar hagfrŠ­ikreddu, sem bo­ar, a­ ef rÝkisstjˇrnir einbeiti sÚr a­ nß fram j÷fnu­i Ý rÝkisfjßrmßlum og lßgri ver­bˇlgu, megi treysta ■vÝ, a­ marka­irnir skili hagvextiô. Hoover reyndi ■etta eftir hruni­ Ý BandarÝkjunum eftir 1929. Ůa­ enda­i Ý heimskreppu, sem stˇ­ Ý ßratug. Ůetta er nřfrjßlshyggjukredda, sem ß sÚr enga sto­ Ý veruleikanum.

Hvort sem vi­ erum sammßla greiningu Stiglitz e­a ekki, tala sta­reyndirnar sÝnu mßli: ┴tta ßrum eftir hrun fjßrmßlakerfisins er Evrˇpa enn ß samdrßttarskei­i. Senn er a­ baki glata­ur ßratugur. Hagstjˇrnin er vÝ­s fjarri ■vÝ a­ hafa skila­ tilŠtlu­um ßrangri. Ůvert ß forspß er hlutfall skulda af ■jˇ­arframlei­slu miklu hŠrra en fyrir hrun. ═ m÷rgum tilfellum eru ■essar skuldir ˇsjßlfbŠrar. Ůjˇ­arframlei­sla ■eirra landa, sem har­ast hafa veri­ leikin, hefur ekki nß­ raungildi ■jˇ­arframlei­slu fyrir kreppu. Ůegar allt er lagt saman, mß meta tapa­a ■jˇ­arframlei­slu ß 200 trilljˇnir evra og t÷pu­ st÷rf Ý tugum milljˇna. LangtÝmatjˇn ■essarar stefnu er ˇmetanlegt. Atvinnuleysi­, sÚrstaklega me­al Šskufˇlks, er innbyggt Ý kerfi­. Ůessi sˇlund ß mannau­i er ˇbŠtanleg.

Ëj÷fnu­urinn fer hra­vaxandi. Hinir rÝku ver­a rÝkari, og hinir fßtŠku fßtŠkari. Ůa­ er sˇtt a­ millistÚttinni ß tvennum vÝgst÷­um. Mi­jan er vi­ ■a­ a­ halda ekki lengur. Grundvallarreglur hins ˇskrß­a ■jˇ­fÚlagssßttmßla lř­rŠ­islegs marka­s■jˇ­fÚlags eru ekki haldnar: Grˇ­inn er einkavŠddur, en skuldirnar ■jˇ­nřttar. ═ pˇlitÝkinni er dj˙p undiralda vonbrig­a og vantrausts gagnvart pˇlitÝskri forystu, sem vir­ist getu- og ˙rrŠ­alaus til a­ fßst vi­ efnahagsleg og fÚlagsleg vandamßl af ■essari stŠr­argrß­u. Brexit er bara vi­v÷run. Ef ekki ver­ur gripi­ til rˇttŠkra umbˇtaa­ger­a Ý tŠka tÝ­, getur samheldni Evrˇpusambandsins sjßlfs ľ og ekki sÝst peningamßlasamstarfsins ľ veri­ Ý hŠttu.

Undirrˇt allra ■essara vandrŠ­a er sj˙kt og ˇsjßlfbŠrt fjßrmßlakerfi, sem er sjßlft farvegur fyrir tilfŠrslu au­s og tekna frß framlei­slugeirum ■jˇ­fÚlagsins til fjßrmßlakerfisins: Frß 99% til 1%. Hlutur launa Ý ■jˇ­arframlei­slu heimsins hefur minnka­ um hundru­ milljar­a evra ß ßri ß undanf÷rnum ßrum; ß sama tÝma hefur hlutur fjßrmagnsins aukist samsvarandi.

Ůetta fjßrmßlakerfi ■jˇnar hvorki langtÝmahagsmunum samfÚlagsins nÚ atvinnulÝfsins. Smß- og me­alstˇr fyrirtŠki skapa 67% nřrra starfa innan Evrˇpusamstarfsins, en fß Ý sinn hlut bara brotabrot af ˙tlßnum banka. Eftirsˇkn fjßrmßlastofnana eftir skammtÝmagrˇ­a beinir lßnsfjßrmagninu fyrst og fremst a­ kauphallarbraski og fasteignavi­skiptum, sem hŠkkar nafnver­ ■eirra eigna, sem fyrir eru ľ og b˙a til fasteigna- og skuldabˇlur Ý lei­inni.

Ůa­ er vegna ■essa sem ˇj÷fnu­urinn fer svo vaxandi. Ůa­ er vegna ■essa sem atvinnulaeysi­ lŠtur ekki undan sÝga. Ůa­ er vegna ■essa sem fßtŠktin mitt Ý allsnŠgtunum fer vaxandi. Ůa­ er vegna ■essa sem fÚlagsleg samheldni fer ■verrandi, en rei­i og vantraust fˇrnarlamba kerfisins fer vaxandi. Svo lengi sem lei­togar Evrˇpu bjˇ­a ekki fram neinar sannfŠrandi lausnir, munu tilfinningar me­al almennings, sem lřsa vonbrig­um, rei­i og vantrausti, fara vaxandi. Sjßlft lř­rŠ­i­ er Ý umsßtri fjßrmßlaelitunnar.

Haldi menn, a­ ■essi greining lřsi hŠttulega rˇttŠkum hugmyndum, Šttu menn a­ hlusta ß, hva­ Merwin King, fyrrverandi se­labankastjˇri Englandsbanka, haf­i a­ segja um efni­ Ý yfirheyrslum frammi fyrir ■ingnefnd Ý The House of Commons. Hann sag­i: äOf all the the potential ways of organizing an effective financial system to serve our society the one we have is the worst imaginableô ľ Hann Štti a­ vita ■a­.

Vonandi hef Úg sagt nˇg til a­ sřna fram ß nau­syn rˇttŠkra umbˇta. Ůa­ dugar ekki lengur a­ hjakka ßfram Ý sama farinu me­ vi­brag­apˇlitÝk ľ of lÝti­ og of seint. Sem betur fer skortir ekki vanda­a greiningu og vel r÷kstuddar till÷gur um umbŠtur. Markmi­i­ er a­ endurskipuleggja fjßrmßlakerfi­ fyrir 21stu ÷ldina, sem ■jˇnar samfÚlagi og atvinnulÝfi fremur en fyrst og fremst sÚrhagsmunum fjßrmßlaelÝtunnar.

┴n rˇttŠkra umbˇta mun Evrˇpusambandi­ reynast ˇfŠrt um a­ gegna jßkvŠ­u hlutverki Ý al■jˇ­akerfinu, sem markast m.a. af upprisu KÝna, hnignun BandarÝkjanna, hefndarpˇlitÝk R˙sslands, tr˙arbrag­a- og borgarastyrj÷ldum Mi­-Austurlanda, st÷­nun k˙gunarkerfis Arabaheimsins og vaxandi hry­juverkahŠttu. Evrˇpa mun ■ß ekki heldur standa a­ skynsamlegum lausnum ß flˇttamannavandanum ľ sem mun fara vaxandi ß nŠstu ßrum ľ undir formerkjum mann˙­arstefnu.

A­ sn˙a v÷rn Ý sˇkn

╔g lřk ■essu spjalli me­ ■vÝ a­ minna ß ■rj˙ meginverkefni, sem kalla eftir lausnum Ý samtÝ­ og nßinni framtÝ­:

Fyrsta verkefni er a­ koma b÷ndum ß sj˙kt og stjˇrnlaust fjßrmßlakerfi; og a­ koma ■vÝ aftur undir stjˇrn og eftirlit lř­rŠ­islegs rÝkisvalds. ╔g hef sett fram fimmtßn till÷gur um rˇttŠkar umbŠtur ß fjßrmßlakerfinu ß sÚrst÷kum minnisbl÷­um, sem fylgja ■essu erindi ľ en hlÝfi ykkur vi­ upptalningunni, nema eftir ver­i leita­.

Anna­ verkefni kallar ß langtÝma opinberar fjßrfestingar Ý hreinni og endurnřjanlegri orku, sem komi Ý sta­ jar­efnaeldsneytis sem drifkraftur hagkerfis framtÝ­arinnar. Ůetta, ßsamt al■jˇ­legu ßtaki um hreinsun hafsins, er brřnasta verkefni okkar til ■ess a­ draga ˙r fyrirsjßanlegum h÷rmulegum aflei­ingum loftslagsbreytinga af mannav÷ldum. Um ■etta eiga jafna­armenn og umhverfisverndarsinnar a­ sameinast.

Ůri­ja verkefni­ er a­ undirb˙a n˙ ■egar, hvernig vi­ Štlum a­ taka ß aflei­ingum ■eirrar tŠknibyltingar, sem er ß fullu allt Ý kringum okkur (upplřsingabyltingin, stafrŠna byltingin og sjßlfvirknin), sem mun ß nŠstu ßrum og ßratugum breyta me­ byltingarkenndum hŠtti sjßlfu e­li vinnunnar Ý mannlegu samfÚlagi.

═ nßinni framtÝ­ eru allar horfur ß, a­ vi­ st÷ndum frammi fyrir grÝ­arlegu og kerfislŠgu atvinnuleysi sem aflei­ingu ■essarar tŠknibyltingar. Ůetta kallar ß rˇttŠka hugsun um tekjuskiptinguna og um hlutverk lř­rŠ­islegs rÝkisvalds vi­ a­ skipuleggja ■jˇ­fÚlagsleg vi­br÷g­. RˇttŠkar hugmyndir um ägrunntekjurô fyrir alla, e­a lßgmarks erf­afÚ fyrir alla vi­ upphaf starfsferils, eiga a­ vera ■egar ß dagskrß. Reyndar eru flestar ■essara hugmynda ekki eins rˇttŠkar og ■Šr hljˇma vi­ fyrstu kynni. Sem dŠmi mß nefna, a­ hugmyndin um neikvŠ­an tekjuskatt ľ lßgmarkstryggingu til vi­bˇtar launum, er fyrir l÷ngu komin til framkvŠmda og naut meira a­ segja stu­nings Miltons Freedman, helsta spßmanns nřfrjßlshyggjunnar.

Ůessi ■rj˙ vandamßl og lausnir ß ■eim, eru ÷ll innbyr­is tengd. Lausninrnar kalla ß vandlega hanna­ar lausnir Ý anda jafna­arstefnu, sem og pˇlitÝska a­fer­afrŠ­i vi­ a­ vinna ■eim fylgi. PˇlitÝskar fosendur fyrir ßrangri eru a­ nß mßlefnalegri samst÷­u verkalř­shreyfingar, jafna­armannaflokka, umverfisverndarsinna og rˇttŠkra vinstrisinna Ý Evrˇpu, sem eru fulltr˙ar ungrar kynslˇ­ar, sem hefur veri­ skilin eftir utangar­s.

VegvÝsarnir eru ■egar ■arna. Munum vÝsdˇmsor­ Erlanders: ôMarka­urinn er ■arfur ■jˇnn, en ˇ■olandi h˙sbˇndiô. Hinn andlegi lei­togi ka■ˇlsku kirkjunnar er sammßla og bŠtir vi­: äPeningarnir eiga a­ ■jˇna manninum, ekki a­ stjˇrna honumô.

Afgangurinn er bara framkvŠmdaatri­i. Ůekkingin er til sta­ar.

Vilji er allt sem ■arf.

Jˇn Baldvin Hannibalsson

Deila ß Facebook

Skrifa ummŠli

Nafn
Netfang
Skilabo­
Skrß­u inn ■etta or­
Ý ■ennan reit