Greinasafn

2017
 »jśnķ

 »maķ
 »aprķl
 »mars
 »febrśar
 »janśar
2016
 »desember
 »nóvember
 »október
 »september
 »įgśst
 »jślķ
 »jśnķ
 »maķ
 »aprķl
 »mars
 »febrśar
 »janśar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990
1989

Articles in English

2.11.2016
JBH interview Scotland

Read more

14.9.2016
WHAT“S WRONG WITH EUROPE – AND WHY DON“T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

All articles in English

1.10.2016

ERINDISBRÉF HANDA JAFNAŠARMÖNNUM Į NŻRRI ÖLD

"Erindisbréf handa jafnašarmönnum į nżrri öld" var lokaerindiš ķ erindaflokki um sögu Alžżšuflokksins og framtķš jafnašarstefnu, ķ tilefni af 100 įra afmęli Alžżšuflokks og Alžżšusambands. Erindiš var flutt 1. okt. ķ Išnó.

Kapitalisminn og óvinir hans.

KAPITALISMINN – meš sinni forhertu skķrskotun til eigingirni mannsins og gróšafķknar – veršur seint kenndur viš sišabošskap kristninnar. Žaš er ekkert „sęlla-er-aš-gefa-en-žiggja“ į hans kokkabókum. Pólskur hįšfugl, sem var aš lżsa hlutskipti fólks ķ hinum hrįslagalega kapitalisma, sem tók viš žar ķ landi eftir fall kommśnismans – sjokk-žerapķa var žaš kallaš – en reyndist vera meira sjokk en žerapķa, komst aš žeirri nišurstöšu, aš svo frumstęšur kapķtalismi gęti ekki žrifist ķ himnarķki. Reyndar ętti hann ekkert erindi ķ helvķti heldur, žvķ aš hann vęri žar fyrir.

Žaš er leitun aš manni, sem lżst hefur ašdįun sinni į frumkapķtalisma išnbyltingarinnar af jafnmikilli ašdįun og Karl Marx. Hann fékk ekki duliš hrifningu sķna į žessari gróšakvörn, sem muldi mélinu smęrra alla fyrirstöšu og hįmaši ķ sig aušlindir jaršar į śtžensluskeiši nżlendustefnunnar. Samt komst hann aš žeirri nišurstöšu, aš vegna innri mótsagna mundi kapķtalisminn, aš lokum, tortķma sjįlfum sér. Ę tķšari offramleišslukreppur fjölgušu sķfellt ķ „varaher atvinnuleysingjanna“. Samžjöppun aušs į fįar hendur mitt ķ örbirgš fjöldans myndi aš lokum framkalla byltingu. Öreigar allra landa sameinist!

Var ekki Oxfam aš tilkynna um daginn, aš 64 ofurrķkustu einstaklingarnir réšu yfir meiri auši en helmingur mannkyns, ca. 3.6 milljaršar manna? Og fjöldaatvinnuleysi – allt aš annar hver mašur mešal ungs fólks ķ sumum löndum Evrópusambandsins – er oršiš innbyggt ķ kerfiš.

Byltingin kom aš vķsu, eins og Marx spįši – en žar sem hann įtti hennar sķst von: Ķ frumstęšu lénsveldi įnaušugra bęnda į Volgubökkum, en ekki ķ hinum žróušu išnrķkjum. Bylting Lenķns og Stalķns endaši ķ gślaginu og er nś husluš į öskuhaugum sögunnar. En hvers vegna ręttist ekki spį Marx um byltingu öreiganna ķ išnrķkjum Vesturlanda? Žaš var vegna žess aš viš, seinni tķma lęrisveinar Marx į Vesturlöndum, virkjušum afl lżšręšisins ķ žįgu fjöldans.

Fjöldahreyfingar vinnandi fólks, verkalżšshreyfingin og hinn pólitķski armur hennar, jafnašarmannaflokkarnir, virkjušu lżšręšiš til aš breyta žjóšfélaginu – beisla kapķtalismann. Koma į hann böndum. Hafa hann undir eftirliti. Setja honum lög og reglur ķ žįgu almannahagsmuna. Hvergi ķ heiminum hefur žetta tekist jafnvel og į Noršurlöndum, eins og ég vķk aš sķšar.

Žetta er okkar erindisbréf, jafnašarmanna; aš hemja kapķtalismann, en um leiš aš forša honum – og okkur – frį sjįlfstortķmingu.

Uppreisn nżfrjįlshyggjunnar gegn velferšarrķkinu.

Viš jafnašarmenn megum sķst allra gleyma žvķ, aš nżfrjįlshyggjutķmabiliš, sem nś er ķ andaslitrunum, byrjaši meš uppreisn gegn velferšarrķkinu į 8unda įratug sķšustu aldar – meš žvķ aš vekja upp aftur trśna į óskeikulleik markaša og skašsemi rķkisafskipta. Žeir skilgreindu okkur sem óvininn. Vandi okkar er aš verulegu leyti sį, aš okkur hefur lįšst aš gjalda lķku lķkt.

Hugtakiš nżfrjįlshyggja er reyndar afar villandi oršanotkun, nįnast orwellskt öfugmęli. Žetta fyrirbęri er nefnilega hvorki nżtt né į žaš nokkuš skylt viš frelsisbarįttu fjöldans. Žvert į móti. Žetta er uppvakningur śreltra laissez-faire hagfręšikenninga aftan śr 19du öld. Kjarni žeirra er bernsk trś į óskeikulleik markaša og ešlislęga getu žeirra til aš leišrétta sjįlfa sig. Bįšar žessar trśarsetningar hafa reynst rangar. Kerfisbrestur óbeislašs kapķtalisma ķ kreppunni miklu milli 1930 og 1940 į seinustu öld stašfesti skipbrot žessarar hugmyndafręši žį žegar. Sagan endurtók sig 2008 meš Hruninu. Og allt er žegar žrennt er: Vegna žess aš kerfiš var, žrįtt fyrir Hruniš, endurreist skv. sama módeli, teljast meiri lķkur en minni vera į žvķ, aš kerfiš hrynji yfir okkur einu sinni enn.

Žaš tók heilan įratug meš ķhlutun rķkisins – „New-Deal“ ķ Bandarķkjunum og Norręna módeliš ķ Skandinavķu – og reyndar heila heimsstyrjöld, sem kostaši 50 milljónir mannslķfa, aš blįsa lķfsanda ķ nasir skepnunni į nż og koma į hana böndum. Aldarfjóršungurinn eftir seinna strķš reyndist vera gullöld hins sósķal-demókratķska velferšarrķkis. Įrangur žess er óumdeilanlegur. Žetta var tķmabil öflugs hagvaxtar (miklu meiri en į s.l. 3 įratugum nżfrjįlshyggjunnar); Žaš einkenndist af vaxandi jöfnuši lķfsgęšanna (öfugt viš hrašvaxandi ójöfnuš į tķmabili nżfrjįlshyggjunnar). Žetta var framfaratķmabil, sem var laust viš kreppur (ólķkt tķmabili nżfrjįlshyggjunnar).

Įrangurinn byggšist ekki sķst į žvķ, aš sjįlfum forsendum nżfrjįlshyggjunnar um alręši markaša og böl rķkisafskipta, var hafnaš. Žess ķ staš višurkenndu menn mikilvęgt hlutverk lżšręšislegs rķkisvalds til aš setja mörkušum skżrar leikreglur; og til aš fyrirbyggja ešlislęgar tilhneigingar óbeislašs markašskerfis til óvišundandi misskiptingar aušs og tekna.

Gjaldžrot Lehman“s Brothers ķ september 2008 tįknar endalok žessarar endurteknu nżfrjįlshyggju-tilraunar. Enn į nż endaši žessi tilraun meš óbeislašan kapķtalisma ķ Hruni. Žaš sem viš tók var stęrsti björgunarleišangur rķkisins ķ sögunni til aš forša okkur frį nżrri heimskreppu. Žessi reynsla hefur afhjśpaš nż-frjįlshyggjuna endanlega. Žetta eru gervivķsindi ķ žjónustu hinna ofurrķku. Žaš er margt lķkt meš nż-frjįlshyggjumönnum og kommśnistum fyrri tķšar. Bįšir trśa į „Stóra sannleik“.

Nżfrjįlshyggjan er ķ reynd ķ fullkominni andstöšu viš frelsishugsjónina. Aušvald hinna fįu žżšir helsi hinna mörgu. Og aš svo miklu leyti, sem žetta er hugmyndafręši ķ žjónustu hinna ofurrķku og hafnar hlutverki lżšręšislegs rķkisvalds, er kenningin andlżšręšisleg. Hśn į fįtt sameiginlegt meš frjįlslyndisstefnu (liberalism) 19du aldar, sem studdi lżšręšislegar umbótahreyfingar fyrir atbeina lżšręšislegs rķkisvalds, ķ nafni mannśšartefnu.

Sjśkt fjįrmįlakerfi – undirrót ójafnašar.

Aušsöfnun ķ höndum fįrra fylgir grķšarlegt pólitķskt vald. Žetta forréttindavald hinna fįu er žegar oršiš ógnun viš lżšręšiš. Hinir ofurrķku öšlast vald til aš breyta helstu leikreglum samfélagsins sér ķ hag. Lżšręšiš veršur žį fórnarlamb aušręšis. Markašir lśta ekki neinum nįttśrulögmįlum. Markašir eru geršir af manna höndum. Žeir geta veriš góšir til sķns brśks, ef žeir lśta lögum og reglum ķ žįgu almannahagsmuna. Žaš ręšst allt af pólitķk. Ef žessar reglur eru hannašar ķ žįgu hinna ofurrķku, eins og t.d. er žegar oršinn hlutur ķ Bandarķkjunum (og um of innan Evrópusambandsins), er žaš ekki einungis ógnun viš lżšręšiš, heldur lķka grundvallarreglur réttarrķkisins. Viš erum ekki lengur jöfn fyrir lögunum. Tökum nokkur dęmi:

Sjśkt fjįrmįlakerfi: Į tķmabili frjįlshyggjunnar upp śr 1980 hefur fjįrmįlakerfiš vaxiš raunhagkerfinu gersamlega yfir höfuš. Sķvaxandi hluti hagnašar hinna ofurrķku į uppruna sinn ķ kauphallar- og fasteignabraski, sem hvort tveggja stjórnast af skammtķma gróšavon, fremur en af langtķma fjįrfestingum ķ framleišsluferlum, sem skapa atvinnu. Örfįir alžjóšlegir risabankar eru markašsrįšandi, svo stórir, aš žeir teljast geta dregiš hagkerfi heimsins meš sér ķ fallinu, ef į reynir.

Eldvarnarveggurinn milli venjulegra višskiptabanka, sem žjóna atvinnulķfi og samfélagi, og įhęttusękinna „skuggabanka“, sem hafa fitnaš eins og pśki į fjósbita, var reistur aš fenginni reynslu ķ Kreppunni miklu, žegar žśsundir banka hrundu. Žessi varnarveggur var rifinn nišur fyrir seinustu aldamót. Žar meš varš fjandinn laus. Innistęšutryggingar meš stušningi rķkisins, sem eru naušsynlegar til aš tryggja venjulegan sparnaš, voru lįtnar nį yfir glęfralega įhęttusamt fjįrmįlabrask.

Žar meš er sišferšileg bjögun („moral hazard“), aš taka blinda įhęttu meš annarra fé, ķ von um ofsagróša – en ķ trausti žess, aš ašrir beri skašann, ef illa fer, oršin kerfislęg. Žetta er örhvikt įhęttufjįrmagn, sem leitar um allan hnöttinn aš skammtķmagróša, en fęlist og flżr viš fyrstu višvörunarmerki um vandręši. Žegar žaš flżr, skilur žaš eftir sig svišna jörš.

Afleišingarnar lżsa sér ķ hrundum gjaldmišlum, gjaldžrotum banka og ofurskuldsettum rķkjum. Ašeins ķhlutun rķkisstjórna, sešlabanka og alžjóšastofnana, hafa hvaš eftir annaš komiš ķ veg fyrir hrun fjölda rķkja į tķmabili nżfrjįlshyggjunnar. Žaš er oršin regla fremur en undantekning, aš rķki (skattgreišendur) verši aš koma fjįrmįlastofnunum til bjargar.

Frelsi įn įbyrgšar: Ein af kenningum frjįlshyggjunnar er sś, aš forstjórum fyrirtękja beri ašeins skylda til aš hįmarka verš hlutabréfa og įrsfjóršungslegan hagnaš hluthafa. Engu skiptir, žótt hlutafé gangi kaupum og sölum frį degi til dags og eigendahópurinn sé žar meš sķbreytilegur. Ķ krafti žessarar kenningar eru forstjórar sagšir žurfa innbyggša hvata til aš hįmarka gróša. Žetta į aš réttlęta forstjóralaun meš kaupaukum, sem oršin eru mörghundrušföld į viš mešallaun starfsmanna fyrirtękjanna. Engu breytir žótt žessir sömu forstjórar keyri fyrir tękin ķ žrot – žeir hirša samt umbunina. Kostuleg „įrangursstjórnun“ žaš, eša hitt žó heldur.
Žarna er aš finna hluta skżringarinnar į žvķ, hvers vegna tekjur og eignir safnast sķfellt į ę fęrri hendur, į sama tķma og raunlaun standa ķ staš. Žetta skżrir lķka, hvers vegna langtķmafjįrfestingar eru vanręktar; hvers vegna žaš dregur śr sköpun nżrra starfa, langtķmaatvinnuleysi festir sig ķ sessi, starfsöryggi launžega fer žverrandi, og stöšugt er gengiš į félagsleg réttindi žeirra.

Ķ žessari gróšamyndunarmaskķnu eru innbyggšir hvatar til aš stunda markašsmisnotkun, innherjavišskipti, bókhaldshagręšingu og ašra fjįrmįlaglępi. Hin sišferšilega bjögun er innbyggš ķ kerfiš. Kerfiš er fįrsjśkt.

Ķsland er gott dęmi um žetta: Nż-einkavęddir bankar hlóšu upp skuldum ķ erlendum gjaldmišlum, sem nįmu meira en tķfaldri žjóšarframleišslu okkar, įšur en skuldafjalliš hrundi. Rannsóknarnefnd Alžingis komst aš žeirri nišurstöšu, aš margir af eigendum/stjórnendum bankanna hefšu gert sig seka um glępsamlega hegšun skv. mottóinu: „Besta leišin til aš ręna banka er aš eiga banka“. Nefndin komst lķka aš žeirri nišurstöšu, aš stjórnmįlaforystan og eftirlitsstofnanir vęru uppvķs aš vanrękslu og hefšu brugšist skyldum sķnum. Alžingi reyndist ófęrt um aš bregšast viš žessum nišurstöšum meš įbyrgum hętti, hvaš žį heldur aš fylgja žeim eftir meš stjórnkerfisumbótum. Žar meš brast traustiš. Nišurstašan af frjįlshyggjuęvintżrinu ķ hverju landinu į fętur öšru, er vķšast hvar sś sama: Öllu er snśiš į haus: Hagnašurinn er einkavęddur, en skuldirnar eru žjóšnżttar. Hvaš segir žetta okkur um jafnręši frammi fyrir lögunum og stöšu réttarrķkisins?

Skattaskjólin: Frumskylda lżšręšislegra stjórnvalda er aš tryggja jafnręši allra frammi fyrir lögunum. Hvernig mį žaš vera, aš lżšręšislegar rķkisstjórnir, fulltrśar almannavaldsins, lįta bjóša sér, aš eigendur fjįrmagnsins, hinir ofurrķku (žetta eina prósent, sem į eša ręšur meirihluta jaršneskra gęša), taki lögin ķ eigin hendur og undanskilji tekjur sķnar og eignir frį skattlagningu ķ almannažįgu?

Sķvaxandi ójöfnušur: Žetta fįrsjśka og stjórnlausa fjįrmįlakerfi, sem hefur žanist śt į tķmabili nżfrjįlshyggjunnar, hefur leitt af sér sķvaxandi ójöfnuš aušs og tekna. Žessi ójöfnušur er nś oršinn meiri en hann var, įšur en įhrifa velferšarrķkis jafnašarmanna fór aš gęta eftir seinna strķš.

Eitt prósent hinna ofurrķku eiga nś meiri en auš en 99% mannkyns. Ķ Bandarķkjunum į 1/tķundi af einu prósenti jafnmikinn auš og 90% Bandarķkjamanna til samans. Meira en helmingur allra fjįrmagnstekna (aršur, vextir, leiga, o.s.fr.) rennur til innan viš 1% mannkyns. 58% nżrra tekna eftir hrun ķ Bandarķkjunum renna til 1% hinna ofurrķku.

Hlutur launa ķ žjóšartekjum heimsins ķ samanburši viš arš af fįrmagni hefur lękkaš svo nemur risavöxnum upphęšum. Ein skżringin er sś, aš verkalżšshreyfingin er vķšast hvar į undanhaldi. Žessar žróunartilhneigingar eru innbyršis tengdar. Sóknin eftir skammtķmagróša gegnum kauphallar- eša fasteignabrask žżšir minni langtķmafjįrfestingu ķ innvišum žjóšfélagsins og ķ raunhagkerfinu og ž.a.l. vel borgandi störf og meira atvinnuleysi. Gefum Bernie Sanders oršiš:

„The global economy is not working for the majority of the people in our country and the world. This is an economic model developed by the economic elite to benefit the economic elite. We need real change.“

Norręna módeliš

Žaš sem greinir noręna módeliš frį öšrum, tók į sig mynd ķ hinum haršvķtugu žjóšfélagsįtökum ķ heimskreppunni į millistrķšsįrunum į seinustu öld. Ķ Vestri blasti viš kerfisbrestur hins óbeislaša kapitalisma ķ Bandarķkjunum, sem gat af sér heimskreppuna. Ķ Austri fylgdumst viš meš tilrauninni meš Sovét-kommśnismann (afnįm einkaeignaréttar og žjóšnżting į framleišslutękjunum). Mišstżršur įętlunarbśskapur, sem umhverfšist pólitķskt ķ lögreglurķki, žar sem lżšręšinu og réttarrķkinu var rutt śr vegi. Tilraunin endaši ķ gślagi Stalķns.

Norręnar sósķal-demókratar höfnušu bįšum žessum kostum. Žeir fóru „žrišju leišina“. Viš višurkenndum nytsemi samkeppni į markaši, žar sem hśn įtti viš, fyrir hagkvęma nżtingu framleišslužįtta og aušsköpun. En viš lögšum markašinn undir stjórn og eftirlit rķkisins, til žess aš koma ķ veg fyrir markašsbrest (einokun, fįkeppni og samžjöppun aušs), til aš gęta almannahagsmuna. Žegar kom aš menntun, heilsugęslu og grunnžjónustu (orka, vatn, almannažjónusta o.s.fr.), höfnušum viš gróšasjónarmiši einkareksturs og bušum ķ stašinn upp į almannažjónustu į forręši rķkis og sveitarfélaga. Viš nżttum lżšręšislega fengiš vald rķkisins sem tęki til aš halda sérhagsmunum ķ skefjum og til aš tryggja meiri jöfnuš ķ eigna- og tekjuskiptingu en markašurinn hefši ella leitt til.

Ķ óbeislušu markašaskerfi er vald eigenda framleišslutękja og fjįrmagns grķšarlegt. Atvinnurekendavaldinu fylgir mikiš pólitķskt vald. Fjįrmagnseigendur eru bakhjarlar hęgri flokka, sem žeir gera śt til aš gęta hagsmuna sinna. Ef žeir nį hinu pólitķska valdi undir sig lķka, bżšur žaš hęttunni heim į forręši sérhagsmuna („crony capitalism“). Žaš sem einkennir noręna módeliš er, aš hęgri flokkar (hagsmunagęsluašilar sérhagsmuna) hafa lengst af veriš žar ķ minnihluta; og aš hinn pólitķski armur verkalżšshreyfingarinnar – jafnašarmannaflokkarnir – hefur veriš ķ meirihluta įratugum saman.

Almannahagsmunir hafa žvi veriš rįšandi. Žetta hefur hvergi gerst annars stašar. Žótt bandalag hęgri flokka hafi einstaka sinnum komist til valda, hafa žeir ekki notiš stušnings viš aš limlesta velferšarrķkiš. Jafnašarstefnan - sósķal-demókratķ – hefur veriš rįšandi hugmyndafręši ķ žessum žjóšfélögum. Žetta į žó ekki viš um Ķsland, eins og Žröstur Ólafsson gerši rękilega grein fyrir ķ sķnu frįbęra erindi.

Tękin sem viš notum eru nśoršiš kunnugleg: Almannatryggingar (sjśkra-, slysa-, örorku-, elli-, og atvinnuleysistryggingar), frjįls ašgangur aš hįgęša heilsugęslu og menntakerfi, sem greitt er fyrir meš stighękkandi sköttum; virk vinnumarkašsstefna til aš uppręta atvinnuleysi; ašgangur aš hśsnęši į višrįšanlegum kjörum fyrir alla. Mikil įhersla er lögš į jafnrétti kynja og stušning viš barnafjölskyldur. Öll eru žessi réttindi flokkuš sem mannréttindi – en ekki ölmusur handa žurfalingum.

Afleišingin er žjóšfélag, žar sem jöfnušur ķ eigna- og tekjuskiptingu er meiri en annars stašar į byggšu bóli. Frelsi einstaklingsins nżtur virks stušnings ķ reynd. Félagslegur hreyfanleiki – getan til aš vinna sig frį fįtękt til bjargįlna – er meiri en annars stašar. Bandarķkin voru einu sinni kölluš land tękifęranna. Ekki lengur. Žar rķkir nś haršsvķrašri stéttaskipting en jafnvel ķ gömlu Evrópu. Norręna módeliš er į okkar dögum ķ fremstu röš sem land tękifęranna.

Norręna módeliš er eina žjóšfélagsmódeliš, sem mótaš var į öldinni sem leiš, sem stašist hefur dóm reynslunnar į tķmum hnattvęddrar samkeppni į 21stu öldinni. Kommśnisminn er huslašur į öskuhaugum sögunnar. Óbeislašur kapķtalismi skv. forskrift nżfrjįlfshyggjunnar, hrekst śr einni kreppunni ķ ašra, en tórir enn ķ gjörgęslu rķkisins.

Eins og fyrr var sagt, byrjaši nżfrjįlshyggjan sem uppreisn gegn velferšarrķkinu. Samkvęmt kenningum nżfrjįlshyggjunnar į velferšarrķkiš, meš sķnum hįu sköttum og öfluga rķkisvaldi, aš vera ósamkeppnishęft. Žaš dęmist žvķ til aš dragast aftur śr ķ alžjóšlegri samkeppni vegna hįrra skatta og lamandi ķhlutunar rķkisvaldsins, sem spillir hagkvęmni markašslausna. Kerfiš er sagt eyša öllum hvötum til sjįlfsbjargarvišleitni. Ķ stašinn fyrir hugarfar frumkvöšulsins verši hugarfar žiggjandans allsrįšandi. Žaš vanti allan sköpunarkraft – „dķnamik“ – ķ kerfiš. Žaš hljóti aš enda ķ stöšnun. Og aš möppudżr kerfisins muni aš lokum kęfa frelsi einstaklingsins og enda ķ alręšisrķki (Hayek: The Road to Serfdom).

Gallinn viš žessa dómadagsspį, aš sį, aš reynslan hefur einfaldlega afsannaš hana. Žaš er ekkert hęft ķ žessu. Sovétrķkin eru ekki lengur til. Óbeislašur kapķtalismi hrekst śr einni tilvistarkreppunni ķ ašra. En norręna módeliš hefur stašist dóm reynslunnar betur en bįšir žessir trśbošar Stóra sannleiks. Stašreyndirnar tala sķnu mįli. Óteljandi skżrslur um frammistöšu žjóšrķkja ķ haršri samkeppni į öld alžjóšavęšingar tala sķnu mįli. Žaš er sama hvaša męlikvarša viš notum: Norręnu rķkin eru óbrigšult ķ fremstu röš.

Žetta į ekki sķšur viš um hagręna męlikvarša en ašra: Hagvöxt, framleišni pr vinnustund, rannsóknir og žróun, tękninżjungar og śtbreišslu žeirra, sköpun starfa, žįtttöku į vinnumarkaši (sérstaklega žįtttöku kvenna), jafnręši kynjanna, menntunarstig og starfsžjįlfun, félagslegan hreyfanleika, heilbrigši og langlķfi, gęši innviša, śtrżmingu fįtęktar, ašgang aš óspilltri nįttśru, almenn lķfsgęši. Og miklu minni ójöfnuš en vķšast hvar annars stašar. Rótgróiš og vakandi lżšręši. Hvar er fyrirhafnarminnst aš stofna fyrirtęki? Ķ Bandarķkjunum? Nei, žau eru nr. 38 į žeim lista. Danmörk er nr. eitt! Hvaš viltu meir?

Kratar ķ kreppu: Fórnarlömb eigin įrangurs?

Hvernig mį žį vera, ķ ljósi žessa įrangurs, aš jafnašarmannaflokkarnir ķ Evrópu – m.a.s. lķka į Noršurlöndum – eiga vķšast hvar ķ vök aš verjast? Er žaš vegna žess aš velmegun velferšarrķkisins „dregur ešlilega śr löngun okkar til aš hugsa til breytinga į samfélaginu“, eins og Žröstur Ólafsson sagši ķ sķnu erindi. Hann taldi žaš skżra, aš „pólitķsk tómhyggja“ réši rķkjum. „Viš erum... hętt aš trśa žvķ, aš til sé hagskipan, sem virki betur en kapķtalismi, bragšbęttur meš nżfrjįlshyggju“, sagši Žröstur.

Žarna er ég ósammįla Žresti. Norręna módeliš er svar okkar viš nżfrjįlshyggjunni – og žaš svķnvirkar. Hitt er nęr lagi, aš viš séum fórnarlömb eigin įrangurs ķ žeim skilningi, aš ef stéttarrķkiš sem slķkt tilheyrir nś lišinni tķš, ekki sķst fyrir okkar atbeina, „hvaša meining er žį ķ žvķ aš berjast fyrir samfélagi įn stéttamismunar?“ , eins Žröstur spyr. Svo er vofa kommśnismans ekki lengur ofar moldu til a brżna okkur kratana til dįša. Mį ekki ķ vissum skilningi segja, aš viš höfum žar meš „misst glępinn“?

En ętli Žröstur hafi ekki hitt naglann į höfušiš, žegar hann talaši um mannréttindahreyfinguna ķ hundraš įr, sem hefur nś tżnt draumnum – śtópķunni – hugsjóninni um framtķšarlandiš, sem į aš leysa af hólmi óbreytt įstand og hvetja fólk til barįttu fyrir bęttum heimi – breyttu žjóšfélagi? Žetta er nś einu sinni hreyfing, sem eitt sinn „ hafši framtķšina aš léni og mótaši samtķma sinn ķ spegilmynd hennar“, eins og Žröstur sagši meš svo skįldlegum tilžrifum.

Höfum viš virkilega tżnt erindisbréfinu? Žöstur segir: „Hér veršur „misskipting, hvort heldur sem er tękifęra, aušs eša tekna, sķfellt augljósari, alžjóšlega sem og hérlendis. Hér eflast eignastéttir og lįta ę meira til sķn taka, mešan fįtękt er aftur oršin smįnarblettur į Ķslandi. Meš aukinni misskiptingu rżrnar einnig lżšręšiš. Enginn jafnašarmannaflokkur hefur komiš meš marktękt andsvar viš žessu. Žvķ skrikar žeim fótum. Tiltrśin sveipast žoku“.

Fórnarlömb eigin įrangurs? Eša höfum viš gleymt uppruna okkar? Fjöldinn allur af afkomendum verkafólks, sem verkalżšshreyfingin og flokkar jafnašarmanna ruddu brautina fyrir, hafa klifiš menntaveginn og tilheyra nś millistétt. Eigiš hśsnęši, einstaklingsbundnir starfssamningar, fjölgun sérfręšinga af öllu tagi ķ žjónustugeirum samfélagsins – allt żtir žetta undir einhvers konar einstaklingshyggju. Žaš dregur śr stéttarvitund og félagslegri samstöšu. „Žaš er ekkert til, sem heitir žjóšfélag – bara einstaklingar“, sagši jįrnfrśin Maggie Thatcher.

Einhvern tķma var sagt: „Foršašu mér frį vinum mķnum – sjįlfur get ég séš um óvini mķna“. Hafa ekki demókratar ķ Bandarķkjunum vingast um of viš aušjöfrana į Wall Street? Žaš fullyršir Bernie Sanders. Hafa ekki Blairistarnir vingast um of viš braskarana ķ The City of London? Žaš segja žeir, sem tóku viš verkamannaflokknum af žeim. Höfum viš kannski brugšist ķ žvķ aš sjį sjįlfir viš óvinum okkar?

Frjįlshyggjutrśbošiš byrjaši eins og viš vitum sem uppreisn gegn velferšarrķkinu. Velferšarrķkiš er holdgerving okkar eigin hugmyndafręši. Pólitķskt erindisbréf okkar hljóšar upp į aš verja hagsmuni vinnandi fólks gegn fjįrmagnseigendum; aš verja almannahagsmuni gegn rótgrónum sérhagsmunum; aš verja mannréttindi verkafólks gegn rįšningarvaldi atvinnurekenda. Okkar verkefni er aš beita lögmętu valdi lżšręšislegs rķkisvalds gegn sjįlfteknu valdi aušręšisins. Žetta er okkar hlutverk. Um žetta snżst okkar pólitķska erindisbréf.

Sjįlft norręna módeliš į rętur aš rekja til žess, aš viš brugšumst viš kerfisbresti hins óhefta kapķtalisma meš žvķ aš koma böndum į skepnuna; meš žvķ aš beisla gręšgi spilavķtiskapitalisma, sem lét ekki lengur aš stjórn. Nś hefur nżfrjįlshyggjan skoriš į böndin og hleypt gręšgisskepnunni į varnarlausan almenning enn į nż. Og viš létum žetta lķšast. Svįfum į veršinum. Sjįlfir fórnarlömb eigin įrangurs?

Ķ kapķtalķsku markašshagkerfi hefur veriš óskrįšur en višurkenndur žjóšfélagssįttmįli, sem veršur aš halda ķ heišri, ef viš eigum aš gera okkur vonir um aš višhalda félagslegri samheldni og trausti almennings į stofnunum žjóšfélagsins. Ein grundvallarreglan er žessi: Žś ert frjįls aš žvķ aš keppa eftir hįmarksarši og uppskera rķkulegan įvinning, svo lengi sem žś tekur įhęttu meš eigiš fé og spilar samkvęmt settum leikreglum. Svo lengi sem žś samžykkir, aš žś berir tapiš sjįlfur, ef illa fer. Hagnašur og tap eru tvęr hlišar į sömu mynt. Og svo lengi sem žś greišir skatta og skyldur til samfélagsins, sem gerši žig rķkan. Ljįum eyra Warren Buffet, sem er einn af rķkustu mönnum heims, og sagši um stöšu sķna sem margmilljaršamęrings: „Hvaš ętli hefši oršiš śr mér, hefši ég veriš fęddur ķ Bangladesh?“

Žaš er į grundvelli žessa óskrįša žjóšfélagssįttmįla, sem flestir samžykkja ójöfnuš upp aš vissu marki, sem réttmęta umbun fyrir frumkvęši, dugnaš, sköpunarkraft - og vilja til aš taka įhęttu. En ef žessum grundvallarreglum er öllum snśiš į haus; ef ofuraršur bóluhagkerfisins er allur einkavęddur (og jafnvel skattsvikinn) en tapiš ķ nišursveiflunni er žjóšnżtt – žį er žessi óskrįši žjóšfélagssįttmįli žar meš rofinn. Žį erum viš ekki bara aš fįst viš afleišingar fjįrmįlakreppu. Fjįrmįlakreppan er žį aš grafa undan buršarstošum hins kapķtalķska markašskerfis sjįlfs. Žį erum viš stödd ķ mišri žjóšfélagskreppu.

Žegar hinir ofurrķku – žetta svokallaša 1% - bķta höfušiš af skömminni meš žvķ aš fela uppsafnašan auš sinn ķ svoköllušu skattaparadķsum, til žess aš foršast aš leggja sitt af mörkum til samfélagsins, žį hafa žeir tekiš lögin ķ eigin hendur – sagt sig śr lögum viš samfélagiš. Hinn skattskyldi hluti einn og sér af žeim auši, sem falinn hefur veriš ķ skattaskjólum, utan viš lög og rétt, mundi duga til aš leysa skuldakreppuna, sem nś hrjįir žjóšrķkin eftir hruniš 2008.

Lķtill hluti žessara földu fjįrsjóša hinna fįu mundi duga til aš endurreisa velferšarrķkin, sem sum eru aš hruni komin. Veruleikinn er hins vegar sį, aš skattgreišendur ķ žeim löndum, sem haršast hafa oršiš śti ķ fjįrmįlakreppunni, eru nś neyddir til aš greiša hęrri skatta og žola harkalegan nišurskurš į samfélagslegri žjónustu (ķ heilbrigšis- og menntamįlum) – ķ žvķ skyni aš bjarga fjįrmįlakerfi hinna ofurrķku. Žetta er harkalegasta ógnin viš lżšręšislegt stjórnarfar, allt frį žvķ aš fasistar nįšu völdum ķ Evrópu į millistrķšsįrunum.

Žaš var getuleysi lżšręšislegra rķkisstjórna til aš fįst viš afleišingar heimskreppunnar milli 1930-40, sem skapaši frjóan jaršveg fyrir fasismann, sem sķšan leiddi af sér seinni heimsstyrjöldina. Žekkjum viš ekki sjśkdómseinkennin? Erum viš dęmd til aš endurtaka öll žessi mistök enn og aftur? Hvenęr ętlum viš aš lęra af reynslunni?

Evrópusambandiš ķ gķslingu nżfrjįlshyggjunnar

Evrópuhugsjónin snerist frį upphafi um aš varšveita friš į hinu strķšshrjįša meginlandi – aš koma ķ veg fyrir strķš. Stofnun og stękkun Evrópusambandsins er žaš besta, sem gerst hefur ķ Evrópu eftir seinni heimsstyrjöld. Ašferšafręšin snżst um aš gera rķki Evrópu svo hįš hvert öšru, aš freistingin aš leysa įgreiningsmįl milli rķkja meš valdi vęri óhugsandi. Įrangurinn er ótvķręšur. Frišur og framfarir ķ 70 įr.

En fjįrmįlakreppan hefur leikiš Evrópusambandiš grįtt. Kreppan er svo djśpstęš, aš żkjulaust mį tala um tilvistarkreppu. Brexit er įžreifanleg sönnun žess, sem įšur žótti óhugsandi: aš sjįlft Evrópusambandiš leystist aftur upp ķ frumeindir sķnar. Hvaš er aš? Seinustu misserin eru bókahillurnar farnar aš svigna undan bókum, sem greina Evrópukreppuna, orsakir hennar og afleišingar, og hina efnahagslegu uppdrįttarsżki (austerity), sem er bein afleišing hennar. Mešal žeirra vöndušustu er žessi: „The Euro: How a Common Currency Threatens the Future of Europe“, eftir Nobels-veršlaunahagfręšinginn, Joseph Stiglitz. Heyrum, hvaš hann hefur aš segja:

„Evrusamstarfiš hófst fyrir sautjįn įrum undir žeim formerkjum aš styrkja samhygš og samstarf mešal žjóša Evrópu; tilgangurinn var aš yfirstķga landamęri og fóstra samstarfsanda mešal žjóša, sem įšur höfšu borist į banaspjót. Reynslan er žveröfug į viš žaš, sem ętlaš var. Evrusamstarfiš hefur endurvakiš įrekstra, skapaš nż umkvörtunarefni, żtt undir vantraust og gagnkvęma óvild. Evrusamstarfiš, ķ óbreyttu formi, er hreint śt sagt hörmuleg mistök. Žaš hefur kynt undir vaxandi ójöfnuši og klofiš Evrópu ķ tvęr fjandsamlegar fylkingar: lįnadrottna og skuldunauta“. Stiglitz kemst aš eftirfarandi nišurstöšu:

„Fjįrmįlakerfiš hefur makaš krókinn śt į lįnstraust rķkisstjórna og nišurgreišslur skattgreišenda, įn žess aš gegna žeim samfélagslegu skyldum, sem hefšbundnum bönkum er ętlaš aš sinna. Žetta ofvaxna fjįrmįlakerfi hefur reynst vera ein helsta undirrót ójafnašar ķ Evrópu, sem og heiminum öllum.“

Meginrökin eru žessi: Hagkerfi hafa einkum žrenns konar tęki til aš laga sig aš ytri įföllum eša innra ójafnvęgi: Vaxtastig, gengisskrįningu og rķkisfjįrmįlaašgeršir: aš hękka eša lękka skatta eša rķkisśtgjöld ķ žvķ skyni aš halda aftur af eša örva hagvöxt. Evrusvęšiš hefur ekkert af žessum ómissandi stillitękjum eša höggdeyfum į sķnu valdi. Og žaš sem verra er: Evrópski sešlabankinn (ECB) hefur ekki einu sinni umboš til aš vera lįnveitandi ašildarķkja til žrautavara, ef ķ naušir rekur. Žar aš auki setur Maastricht-sįttmįlinn ašildarrķkjum, sem lenda į samdrįttarskeiši, svo harša kosti ķ rķkisfjįrmįlum, aš rķkisstjórnir eru sviptar öllum tękjum til aš reka hagvaxtarpólitķk til aš draga śr atvinnuleysi.Žessar žjóšir eru lęstar ķ spennitreyju samdrįttar og skuldažjökunar.

Ķ staš žess aš lagfęra augljósa hönnunargalla peningamįlasamstarfsins hafa leištogar Evrópu gert illt verra meš žvķ aš žröngva rķkisstjórnum skuldugu žjóšanna til aš reka skattahękkunar/nišurskuršar-polķtķk, sem leišir til meiri samdrįttar og hęrri skuldabyrši. Allt er žetta gert, samkvęmt Stiglitz, ķ nafni „löngu śreltrar hagfręšikreddu, sem bošar, aš ef rķkisstjórnir einbeiti sér aš nį fram jöfnuši ķ rķkisfjįrmįlum og lįgri veršbólgu, megi treysta žvķ, aš markaširnir skili hagvexti“. Hoover reyndi žetta eftir hruniš ķ Bandarķkjunum eftir 1929. Žaš endaši ķ heimskreppu, sem stóš ķ įratug. Žetta er nżfrjįlshyggjukredda, sem į sér enga stoš ķ veruleikanum.

Hvort sem viš erum sammįla greiningu Stiglitz eša ekki, tala stašreyndirnar sķnu mįli: Įtta įrum eftir hrun fjįrmįlakerfisins er Evrópa enn į samdrįttarskeiši. Senn er aš baki glatašur įratugur. Hagstjórnin er vķšs fjarri žvķ aš hafa skilaš tilętlušum įrangri. Žvert į forspį er hlutfall skulda af žjóšarframleišslu miklu hęrra en fyrir hrun. Ķ mörgum tilfellum eru žessar skuldir ósjįlfbęrar. Žjóšarframleišsla žeirra landa, sem haršast hafa veriš leikin, hefur ekki nįš raungildi žjóšarframleišslu fyrir kreppu. Žegar allt er lagt saman, mį meta tapaša žjóšarframleišslu į 200 trilljónir evra og töpuš störf ķ tugum milljóna. Langtķmatjón žessarar stefnu er ómetanlegt. Atvinnuleysiš, sérstaklega mešal ęskufólks, er innbyggt ķ kerfiš. Žessi sólund į mannauši er óbętanleg.

Ójöfnušurinn fer hrašvaxandi. Hinir rķku verša rķkari, og hinir fįtęku fįtękari. Žaš er sótt aš millistéttinni į tvennum vķgstöšum. Mišjan er viš žaš aš halda ekki lengur. Grundvallarreglur hins óskrįša žjóšfélagssįttmįla lżšręšislegs markašsžjóšfélags eru ekki haldnar: Gróšinn er einkavęddur, en skuldirnar žjóšnżttar. Ķ pólitķkinni er djśp undiralda vonbrigša og vantrausts gagnvart pólitķskri forystu, sem viršist getu- og śrręšalaus til aš fįst viš efnahagsleg og félagsleg vandamįl af žessari stęršargrįšu. Brexit er bara višvörun. Ef ekki veršur gripiš til róttękra umbótaašgerša ķ tęka tķš, getur samheldni Evrópusambandsins sjįlfs – og ekki sķst peningamįlasamstarfsins – veriš ķ hęttu.

Undirrót allra žessara vandręša er sjśkt og ósjįlfbęrt fjįrmįlakerfi, sem er sjįlft farvegur fyrir tilfęrslu aušs og tekna frį framleišslugeirum žjóšfélagsins til fjįrmįlakerfisins: Frį 99% til 1%. Hlutur launa ķ žjóšarframleišslu heimsins hefur minnkaš um hundruš milljarša evra į įri į undanförnum įrum; į sama tķma hefur hlutur fjįrmagnsins aukist samsvarandi.

Žetta fjįrmįlakerfi žjónar hvorki langtķmahagsmunum samfélagsins né atvinnulķfsins. Smį- og mešalstór fyrirtęki skapa 67% nżrra starfa innan Evrópusamstarfsins, en fį ķ sinn hlut bara brotabrot af śtlįnum banka. Eftirsókn fjįrmįlastofnana eftir skammtķmagróša beinir lįnsfjįrmagninu fyrst og fremst aš kauphallarbraski og fasteignavišskiptum, sem hękkar nafnverš žeirra eigna, sem fyrir eru – og bśa til fasteigna- og skuldabólur ķ leišinni.

Žaš er vegna žessa sem ójöfnušurinn fer svo vaxandi. Žaš er vegna žessa sem atvinnulaeysiš lętur ekki undan sķga. Žaš er vegna žessa sem fįtęktin mitt ķ allsnęgtunum fer vaxandi. Žaš er vegna žessa sem félagsleg samheldni fer žverrandi, en reiši og vantraust fórnarlamba kerfisins fer vaxandi. Svo lengi sem leištogar Evrópu bjóša ekki fram neinar sannfęrandi lausnir, munu tilfinningar mešal almennings, sem lżsa vonbrigšum, reiši og vantrausti, fara vaxandi. Sjįlft lżšręšiš er ķ umsįtri fjįrmįlaelitunnar.

Haldi menn, aš žessi greining lżsi hęttulega róttękum hugmyndum, ęttu menn aš hlusta į, hvaš Merwin King, fyrrverandi sešlabankastjóri Englandsbanka, hafši aš segja um efniš ķ yfirheyrslum frammi fyrir žingnefnd ķ The House of Commons. Hann sagši: „Of all the the potential ways of organizing an effective financial system to serve our society the one we have is the worst imaginable“ – Hann ętti aš vita žaš.

Vonandi hef ég sagt nóg til aš sżna fram į naušsyn róttękra umbóta. Žaš dugar ekki lengur aš hjakka įfram ķ sama farinu meš višbragšapólitķk – of lķtiš og of seint. Sem betur fer skortir ekki vandaša greiningu og vel rökstuddar tillögur um umbętur. Markmišiš er aš endurskipuleggja fjįrmįlakerfiš fyrir 21stu öldina, sem žjónar samfélagi og atvinnulķfi fremur en fyrst og fremst sérhagsmunum fjįrmįlaelķtunnar.

Įn róttękra umbóta mun Evrópusambandiš reynast ófęrt um aš gegna jįkvęšu hlutverki ķ alžjóšakerfinu, sem markast m.a. af upprisu Kķna, hnignun Bandarķkjanna, hefndarpólitķk Rśsslands, trśarbragša- og borgarastyrjöldum Miš-Austurlanda, stöšnun kśgunarkerfis Arabaheimsins og vaxandi hryšjuverkahęttu. Evrópa mun žį ekki heldur standa aš skynsamlegum lausnum į flóttamannavandanum – sem mun fara vaxandi į nęstu įrum – undir formerkjum mannśšarstefnu.

Aš snśa vörn ķ sókn

Ég lżk žessu spjalli meš žvķ aš minna į žrjś meginverkefni, sem kalla eftir lausnum ķ samtķš og nįinni framtķš:

Fyrsta verkefni er aš koma böndum į sjśkt og stjórnlaust fjįrmįlakerfi; og aš koma žvķ aftur undir stjórn og eftirlit lżšręšislegs rķkisvalds. Ég hef sett fram fimmtįn tillögur um róttękar umbętur į fjįrmįlakerfinu į sérstökum minnisblöšum, sem fylgja žessu erindi – en hlķfi ykkur viš upptalningunni, nema eftir verši leitaš.

Annaš verkefni kallar į langtķma opinberar fjįrfestingar ķ hreinni og endurnżjanlegri orku, sem komi ķ staš jaršefnaeldsneytis sem drifkraftur hagkerfis framtķšarinnar. Žetta, įsamt alžjóšlegu įtaki um hreinsun hafsins, er brżnasta verkefni okkar til žess aš draga śr fyrirsjįanlegum hörmulegum afleišingum loftslagsbreytinga af mannavöldum. Um žetta eiga jafnašarmenn og umhverfisverndarsinnar aš sameinast.

Žrišja verkefniš er aš undirbśa nś žegar, hvernig viš ętlum aš taka į afleišingum žeirrar tęknibyltingar, sem er į fullu allt ķ kringum okkur (upplżsingabyltingin, stafręna byltingin og sjįlfvirknin), sem mun į nęstu įrum og įratugum breyta meš byltingarkenndum hętti sjįlfu ešli vinnunnar ķ mannlegu samfélagi.

Ķ nįinni framtķš eru allar horfur į, aš viš stöndum frammi fyrir grķšarlegu og kerfislęgu atvinnuleysi sem afleišingu žessarar tęknibyltingar. Žetta kallar į róttęka hugsun um tekjuskiptinguna og um hlutverk lżšręšislegs rķkisvalds viš aš skipuleggja žjóšfélagsleg višbrögš. Róttękar hugmyndir um „grunntekjur“ fyrir alla, eša lįgmarks erfšafé fyrir alla viš upphaf starfsferils, eiga aš vera žegar į dagskrį. Reyndar eru flestar žessara hugmynda ekki eins róttękar og žęr hljóma viš fyrstu kynni. Sem dęmi mį nefna, aš hugmyndin um neikvęšan tekjuskatt – lįgmarkstryggingu til višbótar launum, er fyrir löngu komin til framkvęmda og naut meira aš segja stušnings Miltons Freedman, helsta spįmanns nżfrjįlshyggjunnar.

Žessi žrjś vandamįl og lausnir į žeim, eru öll innbyršis tengd. Lausninrnar kalla į vandlega hannašar lausnir ķ anda jafnašarstefnu, sem og pólitķska ašferšafręši viš aš vinna žeim fylgi. Pólitķskar fosendur fyrir įrangri eru aš nį mįlefnalegri samstöšu verkalżšshreyfingar, jafnašarmannaflokka, umverfisverndarsinna og róttękra vinstrisinna ķ Evrópu, sem eru fulltrśar ungrar kynslóšar, sem hefur veriš skilin eftir utangaršs.

Vegvķsarnir eru žegar žarna. Munum vķsdómsorš Erlanders: “Markašurinn er žarfur žjónn, en óžolandi hśsbóndi“. Hinn andlegi leištogi kažólsku kirkjunnar er sammįla og bętir viš: „Peningarnir eiga aš žjóna manninum, ekki aš stjórna honum“.

Afgangurinn er bara framkvęmdaatriši. Žekkingin er til stašar.

Vilji er allt sem žarf.

Jón Baldvin Hannibalsson

Deila į Facebook

Skrifa ummęli

Nafn
Netfang
Skilaboš
Skrįšu inn žetta orš
ķ žennan reit