Greinasafn

2017
 »maí

 »apríl
 »mars
 »febrúar
 »janúar
2016
 »desember
 »nóvember
 »október
 »september
 »ágúst
 »júlí
 »júní
 »maí
 »apríl
 »mars
 »febrúar
 »janúar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990

Articles in English

14.9.2016
WHAT´S WRONG WITH EUROPE – AND WHY DON´T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

10.2.2016
„SOLIDARITY OF SMALL NATIONS: UTOPIAN DREAM OR PRACTICAL POLITICS?

Read more

All articles in English

18.3.2017

Jafnađarmenn: Fórnarlömb eigin árangurs?

Norrćna módeliđ er eina ţjóđfélagsmódeliđ, sem mótađ var á öldinni sem leiđ, sem stađist hefur dóm reynslunnar á tímum hnattvćddrar samkeppni á 21stu öldinni. Kommúnisminn er huslađur á öskuhaugum sögunnar. Óbeislađur kapítalismi skv. forskrift nýfrjálshyggjunnar hrekst úr einni kreppunni í ađra – en tórir enn í gjörgćslu ríkisins.

Hvernig má ţá vera í ljósi ţessa árangurs, ađ jafnađarmannaflokkarnir í Evrópu – m.a.s. líka á Norđurlöndum – eiga víđast hvar í vök ađ verjast? Er ţađ vegna ţess ađ velmegun velferđarríkisins „dregur eđlilega úr löngun okkar til ađ hugsa til breytinga á samfélaginu“, eins og Ţröstur Ólafsson orđađi ţađ í erindi í tilefni af aldarafmćli Alţýđuflokksins. Ţröstur sagđi ţađ skýra, ađ „pólitísk tómhyggja“ réđi ríkjum. „Viđ erum… hćtt ađ trúa ţví, ađ til sé hagskipan, sem virki betur en kapítalismi, „bragđbćttur međ nýfrjálshyggju“.

Ţarna er ég ósammála Ţresti. Norrćna módeliđ er svar jafnađarmanna viđ nýfrjálshyggjunni – og ţađ svínvirkar. Hitt er nćr lagi, ađ viđ séum fórnarlömb eigin árangurs í ţeim skilningi, ađ ef stéttaríkiđ sem slíkt tilheyrir nú liđinni tíđ, ekki síst fyrir okkar atbeina, „hvađa meining er ţá í ţví ađ berjast fyrir samfélagi án stéttamismunar?“, eins Ţröstur spyr. Svo er vofa kommúnismans ekki lengur ofar moldu til ađ brýna okkur kratana til dáđa. Má ekki í vissum skilningi segja, ađ viđ höfum ţar međ „misst glćpinn“?

En ćtli Ţröstur hafi ekki hitt naglann á höfuđiđ, ţegar hann talađi um mannréttindahreyfinguna í hundrađ ár, sem hefur nú týnt draumnum – útópíunni – hugsjóninni um framtíđarlandiđ, sem á ađ leysa af hólmi óbreytt ástand og hvetja fólk til baráttu fyrir bćttum heimi – breyttu ţjóđfélagi? Ţetta er nú einu sinni hreyfing, sem eitt sinn „ hafđi framtíđina ađ léni og mótađi samtíma sinn í spegilmynd hennar“, eins og Ţröstur lýsti ţví međ svo skáldlegum tilţrifum.

Erindisbréfiđ

Höfum viđ virkilega týnt erindisbréfinu? Ţöstur segir: „Hér verđur „misskipting, hvort heldur sem er tćkifćra, auđs eđa tekna, sífellt augljósari, alţjóđlega sem og hérlendis. Hér eflast eignastéttir og láta ć meira til sín taka, međan fátćkt er aftur orđin smánarblettur á Íslandi. Međ aukinni misskiptingu rýrnar einnig lýđrćđiđ. Enginn jafnađarmannaflokkur hefur komiđ međ marktćkt andsvar viđ ţessu. Ţví skrikar ţeim fótum. Tiltrúin sveipast ţoku“.

Fórnarlömb eigin árangurs? Eđa höfum viđ gleymt uppruna okkar? Fjöldinn allur af afkomendum verkafólks, sem verkalýđshreyfingin og flokkar jafnađarmanna ruddu brautina fyrir, hafa klifiđ menntaveginn og tilheyra nú millistétt. Eigiđ húsnćđi, einstaklingsbundnir starfssamningar, fjölgun sérfrćđinga af öllu tagi í ţjónustugeirum samfélagsins – allt ýtir ţetta undir einhvers konar einstaklingshyggju. Ţađ dregur úr stéttarvitund og félagslegri samstöđu. „Ţađ er ekkert til, sem heitir ţjóđfélag – bara einstaklingar“, sagđi járnfrúin Maggie Thatcher.

Einhvern tíma var sagt: „Forđađu mér frá vinum mínum – sjálfur get ég séđ um óvini mína“. Hafa ekki demókratar í Bandaríkjunum vingast um of viđ auđjöfrana á Wall Street? Ţađ fullyrđir Bernie Sanders. Hafa ekki Blairistarnir vingast um of viđ braskarana í The City of London? Ţađ segja ţeir, sem tóku viđ verkamannaflokknum af ţeim.

Ţjóđfélagssáttmálinn

Frjálshyggjutrúbođiđ byrjađi sem uppreisn gegn velferđarríkinu. Velferđarríkiđ er holdgerving hugmyndafrćđi okkar jafnađarmanna. Pólitískt erindisbréf okkar hljóđar upp á ađ verja hagsmuni vinnandi fólks gegn fjármagnseigendum; ađ verja almannahagsmuni gegn rótgrónum sérhagsmunum; ađ verja mannréttindi vinnandi fólks gegn ráđningarvaldi atvinnurekenda. Okkar verkefni er ađ beita lögmćtu valdi lýđrćđislegs ríkisvalds gegn sjálfteknu valdi auđrćđisins. Ţetta er okkar hlutverk. Um ţetta snýst okkar pólitíska erindisbréf.

Sjálft norrćna módeliđ á rćtur ađ rekja til ţess, ađ jafnađarmenn brugđust viđ kerfisbresti hins óhefta kapítalisma međ ţví ađ koma böndum á skepnuna; međ ţví ađ beisla grćđgi spilavítiskapitalisma, sem lét ekki lengur ađ stjórn. Nú hefur nýfrjálshyggjan skoriđ á böndin og hleypt grćđgisskepnunni á varnarlausan almenning enn á ný. Og jafnađarmenn létu ţetta líđast, víđast hvar. Ţeir sváfu á verđinum. Fórnarlömb eigin árangurs?

Í kapítalísku markađshagkerfi hefur veriđ óskráđur en viđurkenndur ţjóđfélagssáttmáli, sem verđur ađ halda í heiđri, ef viđ eigum ađ gera okkur vonir um ađ viđhalda félagslegri samheldni og trausti almennings á stofnunum ţjóđfélagsins. Ein grundvallarreglan er ţessi: Ţú ert frjáls ađ ţví ađ keppa eftir hámarksarđi og uppskera ríkulegan ávinning, svo lengi sem ţú tekur áhćttu međ eigiđ fé og spilar samkvćmt settum leikreglum. Svo lengi sem ţú samţykkir, ađ ţú berir tapiđ sjálfur, ef illa fer. Hagnađur og tap eru tvćr hliđar á sömu mynt. Og svo lengi sem ţú greiđir skatta og skyldur til samfélagsins, sem gerđi ţig ríkan. Ljáum eyra Warren Buffet, sem er einn af ríkustu mönnum heims, og sagđi um stöđu sína sem margmilljarđamćrings: „Hvađ ćtli hefđi orđiđ úr mér, hefđi ég veriđ fćddur í Bangladesh?“

Ţađ er á grundvelli ţessa óskráđa ţjóđfélagssáttmála, sem flestir samţykkja ójöfnuđ upp ađ vissu marki, sem réttmćta umbun fyrir frumkvćđi, dugnađ, sköpunarkraft – og vilja til ađ taka áhćttu. En ef ţessum grundvallarreglum er öllum snúiđ á haus; ef ofurarđur bóluhagkerfisins er allur einkavćddur (og jafnvel skattsvikinn) en tapiđ í niđursveiflunni er ţjóđnýtt – ţá er ţessi óskráđi ţjóđfélagssáttmáli ţar međ rofinn. Ţá erum viđ ekki bara ađ fást viđ afleiđingar fjármálakreppu. Fjármálakreppan er ţá ađ grafa undan burđarstođum hins kapítalíska markađskerfis sjálfs. Ţá erum viđ stödd í miđri ţjóđfélagskreppu.

Sjúkt fjármálakerfi

Ţegar hinir ofurríku – ţetta svokallađa 1% – bíta höfuđiđ af skömminni međ ţví ađ fela uppsafnađan auđ sinn í svokölluđu skattaparadísum, til ađ forđast ađ leggja sitt af mörkum til samfélagsins, ţá hafa ţeir tekiđ lögin í eigin hendur – sagt sig úr lögum viđ samfélagiđ. Hinn skattskyldi hluti einn og sér af ţeim auđi, sem falinn hefur veriđ í skattaskjólum, utan viđ lög og rétt, mundi duga til ađ leysa skuldakreppuna, sem nú hrjáir ţjóđríkin eftir hruniđ 2008.

Lítill hluti ţessara földu fjársjóđa hinna fáu mundi duga til ađ endurreisa velferđarríkin, sem sum eru ađ hruni komin. Veruleikinn er hins vegar sá, ađ skattgreiđendur í ţeim löndum, sem harđast hafa orđiđ úti í fjármálakreppunni, eru nú neyddir til ađ greiđa hćrri skatta og ţola harkalegan niđurskurđ á samfélagslegri ţjónustu (í heilbrigđis- og menntamálum) – í ţví skyni ađ bjarga fjármálakerfi hinna ofurríku. Ţetta er harkalegasta ógnin viđ lýđrćđislegt stjórnarfar, allt frá ţví ađ fasistar náđu völdum í Evrópu á millistríđsárunum.

Ţađ var getuleysi lýđrćđislegra ríkisstjórna til ađ fást viđ afleiđingar heimskreppunnar milli 1930-40, sem skapađi frjóan jarđveg fyrir fasismann, sem síđan leiddi af sér seinni heimsstyrjöldina. Ţekkjum viđ ekki sjúkdómseinkennin? Erum viđ dćmd til ađ endurtaka öll ţessi mistök enn og aftur? Hvenćr ćtlum viđ ađ lćra af reynslunni?

Jón Baldvin Hannibalsson var formađur Alţýđuflokksins 1984-96

Deila á Facebook

Skrifa ummćli

Nafn
Netfang
Skilabođ
Skráđu inn ţetta orđ
í ţennan reit