Greinasafn

2017
 »j˙nÝ

 »maÝ
 »aprÝl
 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2016
 »desember
 »nˇvember
 »oktˇber
 »september
 »ßg˙st
 »j˙lÝ
 »j˙nÝ
 »maÝ
 »aprÝl
 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990
1989

Articles in English

2.11.2016
JBH interview Scotland

Read more

14.9.2016
WHAT┤S WRONG WITH EUROPE ľ AND WHY DON┤T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

All articles in English

19.9.2014

ENDATAFL KALDA STR═đSINS ľ HLUTUR ═SLANDS : M┴ EITTHVAđ AF ŮESSU LĂRA?

Vi­ erum st÷dd Ý Kaupmannah÷fn ß ■jˇ­hßtÝ­ardegi Dana, 6. J˙nÝ ßri­ 1990 ľ fyrir nŠstum aldarfjˇr­ungi sÝ­an. UtanrÝkisrß­herrar EvrˇpurÝkja, sem og BandarÝkjanna og Kanada, eru hÚr samankomnir. Fundurinn var einn af m÷rgum, sem snerust um a­ binda endi ß Kalda strÝ­i­. ┴ dagskrß ■essara funda voru samningar um afvopnun og samdrßtt Ý herafla; um fri­samlega samb˙­ fyrrverandi fjandmanna; um vir­ingu fyrir almennum mannrÚttindum og sjßlfsßkv÷r­unarrÚtti ■jˇ­a.

1.

PˇlitÝska landslagi­ Ý Evrˇpu haf­i teki­ st÷kkbreytingum. ═ nˇvember, ßri­ ß­ur, haf­i BerlÝnarm˙rinn veri­ rifinn ni­ur. Ůjˇ­ir Mi­- og Austur Evrˇpu voru Ý ˇ­a ÷nn a­ losna undan oki SovÚtrÝkjanna. ═ Pˇllandi rÚ­i Solidarnosc; ═ Prag var ■a­ flauelsbyltingin. Fri­samleg endursameining Ůřskalands var a­ ver­a a­ veruleika. äGlasnostô (opnunin) og äPerestroikaô (kerfisbreyting), hin pˇlitÝsku v÷rumerki Gorbachevs, v÷ktu m÷rgum vonir um lř­rŠ­islegar umbŠtur innan SovÚtrÝkjanna. Loksins var veri­ a­ binda endi ß seinni heimstyrj÷ldina Ý Mi­- og Austur Evrˇpu.

Kaupmannahafnarfundurinn var haldinn tŠpum ■remur mßnu­um eftir a­ Lithßar h÷f­u lřst yfir endurheimt sjßlfstŠ­is. ═ Eistlandi og Lettlandi h÷f­u einnig fari­ fram lř­rŠ­islegar kosningar til ■jˇ­■inga og ■ingrŠ­islega kj÷rnar rÝkisstjˇrnir h÷f­u veri­ mynda­ar. Tvennar tßknmyndir ˙r sjßlfstŠ­isbarßttunni h÷f­u vaki­ heimsathygli. S˙ fyrri var äSyngjandi byltinginô Ý j˙nÝ 1988; hin sřndi meira en milljˇn manns, sem hÚldust Ý hendur ■vert yfir landamŠrin frß Tallinn Ý nor­ri til VilnÝus Ý Su­ri, Ý ßg˙st 1989. Hvort tveggja var tßknmynd um ■jˇ­lega vakningu og grasrˇtarlř­rŠ­i.

Lei­togar vestrŠnna lř­rŠ­isrÝkja vegs÷mu­u sigur lř­rŠ­isins Ý rŠ­um sÝnum Ý nafni mannrÚttinda og sjßlfsßkv÷r­unarrÚttar ■jˇ­a. En stundum er bili­ milli mŠlskubrag­a og raunsŠisstjˇrnmßla nŠstum ■vÝ ˇbr˙anlegt. Veruleikinn, eins og hann blasti vi­ bak vi­ tj÷ldin, var allur annar. BandarÝkin t÷ldu sig eiga allt undir ■vÝ, a­ Gorbachev hÚldi v÷ldum Ý Kreml. Ůa­ var miki­ Ý h˙fi: vonir manna um lř­rŠ­islegar umbŠtur innan SovÚtrÝkjanna; endurheimt sjßlfstŠ­is ■jˇ­a Mi­- og Austur Evrˇpu, ßn blˇ­s˙thellinga; samningar risaveldanna um gagnkvŠma afvopnun og samdrßtt herafla. StrÝ­ e­a fri­ur.

Endalok vÝgb˙na­arkapphlaupsins var forsenda ■ess, a­ Gorbachev gŠti gert sÚr vonir um a­ bŠta bßgborin lÝfskj÷r heima fyrir. Fri­samleg endursameining Ůřskalands, sem yr­i ßfram innan vÚbanda NATO, var algerlega komin undir velvild Gorbachevs. Ůřska rÝkisstjˇrnin kosta­i heimflutning hernßmsli­s R˙ssa og greiddi a­ auki f˙lgur fjßr til a­ grei­a fyrir ■essari lausn. BŠ­i BandarÝkjamenn og Ůjˇ­verjar litu ß Gorbachev sem samstarfsa­ila vi­ a­ binda endi ß kalda strÝ­i­. Ůa­ var vi­tekin viska me­al rß­andi afla ß Vesturl÷ndum, a­ ekkert mŠtti segja e­a gera, sem gŠti spillt samstarfinu vi­ SovÚtlei­togann, e­a stefnt valdast÷­u hans Ý vo­a. VŠri Gorbachev steypt af stˇli, mundu har­lÝnumennirnir nß aftur v÷ldum. ═ versta tilviki mundi ■a­ ■ř­a afturhvarf til kalda strÝ­sins e­a jafnvel vopnu­ ßt÷k Ý Austur Evrˇpu.

Ůa­ var ■ess vegna sem Bush eldri, BandarÝkjaforseti, hÚlt til KŠnugar­s Ý ┌kraÝnu Ý febr˙ar 1990 og skora­i ß ┌kraÝnumenn a­ hafna ä÷fga■jˇ­ernisstefnuô; og a­ halda SovÚtrÝkjunum saman, Ý nafni st÷­ugleikans. RŠ­an s˙ hef­i heldur betur falli­ Ý krami­ hjß P˙tÝn, hef­i h˙n veri­ flutt ß Maidan-torginu ■essa dagana. Ůa­ var ■ess vegna sem Baker, utanrÝkisrß­herra BandarÝkjanna, heimsˇtti Milosovich Ý Belgrad og hvatti hann til a­ halda J˙gˇslavÝu saman ľ Ý nafni st÷­ugleikans. Ůa­ var ■ess vegna sem Kohl kanslari og Mitterand forseti skrifu­u Landsbergis, lei­toga sjßlfstŠ­ishreyfingar Lithßa sameiginlegt brÚf, ■ar sem ■eir l÷g­u fast a­ honum a­ fresta ■vÝ, a­ sjßlfstŠ­isyfirlřsing Lithßa tŠki gildi; og a­ fallast ■ess Ý sta­ ß samningavi­rŠ­ur vi­ SovÚtmenn ßn skilyr­a. Og ■a­ var ■ess vegna sem nřskipu­um utanrÝkisrß­herrum EystrasaltsrÝkjanna ■riggja, sem haf­i veri­ bo­i­ a­ ßvarpa Kaupmannahafnarfundinn, var skyndilega banna­ur a­gangur og ■eir ger­ir brottrŠkir. Ůeir fengu ekki einu sinni a­ standa fyrir mßli sÝnu ß ■essari mannrÚttindasamkundu, af ˇtta vi­ a­ SovÚtmenn mundu ■ß strunsa brott. Og a­ ■ar me­ vŠri fri­arferli­ fyrir bÝ.

2.

Gestgjafi Kaupmannahafnarfundarins, Uffe Elleman Jensen, utanrÝkisrß­herra Dana, fann sig nau­beyg­an a­ l˙ffa fyrir ■eirri hˇtun SovÚtmanna, a­ ■eir fŠru ˙t, ef utanrÝkisrß­herrum Eystrasalts■jˇ­anna yr­i hleypt inn. Ůegar ■etta spur­ist, fannst mÚr, a­ ekki yr­i undan ■vÝ vikist a­ reyna a­ gefa hugtakinu äsamsta­a smß■jˇ­aô merkingu og gildi. HvenŠr er ■a­ nau­synlegt, ef ekki ■egar stˇrveldahagsmunir ganga ■vert ß grundvallarreglur ■jˇ­arrÚttar og mannrÚttinda? Ůa­ var ■ess vegna sem Úg lag­i fyrirframsamda rŠ­u til hli­ar og ßkva­ a­ ljß r÷dd mÝna ■eim, sem h÷f­u veri­ sviptir mßlfrelsi. SamkvŠmt ˙tskrift frß danska utanrÝkisrß­uneytinu sag­i Úg m.a. eftirfarandi:
äŮa­ vill svo til, a­ forseti SovÚtrÝkjanna, Michael Gorbachev, gegnir n˙ mikilvŠgara hlutverki en nokkur annar stjˇrnmßlalei­togi ß eftirstrÝ­stÝmanum. Hann hefur gerst bo­beri fri­samlegra umbˇta. S˙ ßkv÷r­un hans a­ beita ekki valdi til a­ kŠfa lř­rŠ­isbyltinguna Ý Austur Evrˇpu Ý fŠ­ingu, hefur skipt sk÷pum. En hvert eitt skref, sem hann tekur hÚr eftir, getur bo­i­ hŠttunni heim. S˙ sta­reynd, a­ lř­rŠ­islegar umbŠtur og efnahagsleg uppstokkun innan SovÚtrÝkjanna, hafa lßti­ ß sÚr standa, eykur lÝkur ß pˇlitÝskri upplausn. Valdbeiting Ý ■vÝ skyni a­ brjˇta ß bak aftur sjßlfstŠ­isbarßttu Eystrasalts■jˇ­a mun kollvarpa ÷llu ■vÝ, sem ßunnist hefur hinga­ til Ý frelsis- og fri­arßtt.

Vi­ megum ekki lßta eins og vi­ sÚum nau­beyg­ til a­ fˇrna l÷gmŠtum rÚttindum Eystrasalts■jˇ­a Ý ■vÝ skyni a­ bjarga fri­arferlinu. MannrÚttindi og sjßlfsßkv÷r­unarrÚttur ■jˇ­a eru ˇa­skiljanlegar grundvallarreglur. Ůa­ er ekki okkar a­ ˙tbřta ■essum gŠ­um sem forrÚttindum til sumra, en neita ÷­rum a­ njˇta, eftir ge­■ˇtta. Ůa­ er ˇumdeilanleg s÷guleg sta­reynd, a­ Eystrasalts■jˇ­irnar voru sjßlfstŠ­ rÝki, sem nutu vi­urkenningar al■jˇ­asamfÚlagsins, ■.ß.m. SovÚtrÝkjanna sjßlfra. ═ seinni heimstyrj÷ldinni mßttu ■au ■ola innrßs og hernßm beggja, ■řskra nazista og SovÚtmanna, og voru a­ lokum innlimu­ Ý SovÚtrÝkin me­ ˇl÷gmŠtum hŠttiö.

Ůegar Úg steig ni­ur ˙r rŠ­up˙ltinu, st÷kk ma­ur Ý veg fyrir mig, fa­ma­i mig a­ sÚr og sag­i: äŮa­ eru forrÚttindi a­ vera fulltr˙i smß■jˇ­ar og mega ■ess vegna segja sannleikannô. Ůetta var Max Kampelmann, frŠgur SovÚtfrŠ­ingur og samningama­ur af hßlfu BandarÝkjastjˇrnar. Sem Úg stefndi a­ sŠti mÝnu Ý salnum, gekk Ý veg fyrir mig ■rekvaxinn ma­ur, steytti a­ mÚr hnefann og hrˇpa­i: äSkammastu ■Ýn, Jˇn Baldvin; Ůa­ var ekki eitt satt or­ Ý ■vÝ, sem ■˙ sag­ir um SovÚtrÝkin Ý ■essari rŠ­uô. Ůetta var Yuri Rhesetov, sÝ­ar sendiherra R˙sslands Ý ReykjavÝk, en ■ß Ý samninganefnd SovÚtmanna Ý Genf. ľ Eftir ■essi vi­br÷g­ hugsa­i Úg me­ mÚr: ┌r ■vÝ a­ bandarÝski fulltr˙inn skammast sÝn og sß sovÚski missti stjˇrn ß skapi sÝnu, er Úg tr˙lega ß rÚttri lei­.

3.

Jan˙ar 1991 skipti sk÷pum. Ůann 8. jan˙ar var ßkv÷r­un tekin Ý Kreml ľ me­ vitund og vilja Gorbachevs ľ a­ ■a­ yr­i a­ koma Ý veg fyrir, a­ Eystrasalts■jˇ­ir seg­u skili­ vi­ SovÚtrÝkin, me­ valdi, ef nau­syn kref­i. ═ ߊtluninni fˇlst a­ b˙a til ßrekstra milli ■jˇ­ernishˇpa til ■ess a­ rÚttlŠta herna­arÝhlutun. SÝ­an yr­i lřst yfir ney­arßstandi. Moskva tŠki stjˇrn mßla Ý sÝnar hendur til ■ess a­ vernda ■jˇ­ernisminnihluta og koma ß l÷gum og reglu. Ůar me­ fˇru skri­drekarnir af sta­. Allt hljˇmar ■etta kunnuglega ■essi dŠgrin ľ ekki satt?

A­fararnˇtt 12. jan˙ar var Úg vakinn me­ sÝmtali frß Vilnius. Landsbergis var ß lÝnunni og var miki­ ni­ri fyrir. Hann sag­i: ôŮeir Štla a­ brjˇta okkur ß bak aftur. Ef ■˙ meinar eitthva­ me­ ■vÝ, sem ■˙ hefur veri­ a­ segja a­ undanf÷rnu til varnar okkar mßlsta­, komdu ■ß strax til Vilniusar. NŠrvera utanrÝkisrß­herra frß NATO-rÝki skiptir mßliö. Ůa­ tˇk nokkra daga a­ fß visa frß sovÚska sendirß­inu. ╔g komst ekki ß sta­inn fyrr en ■ann 16da - ■remur d÷gum eftir blˇ­ba­i­ Ý Vilnius ľ og heimsˇtti Riga og Tallinn Ý lei­inni.

╔g ver­ aldrei svo gamall , a­ Úg gleymi ■essum d÷gum. Fˇlki­ fyllti torg og strŠti, hÚlst Ý hendur og s÷ng ■jˇ­s÷ngva vi­ var­elda Ý vetrarkuldanum. Ůarna var­ Úg vitni a­ ■vÝ, a­ ■essar ■jˇ­ir, vopnlausar, einar og yfirgefnar, stˇ­u Ý vegi fyrir skri­drekum valdsins, Ý nafni frelsisins, mannlegrar reisnar og sjßlfsvir­ingar. Ůa­ voru forrÚttindi a­ fß a­ vera me­ ■essu fˇlki ■essa ÷rlagarÝku daga. ╔g sannfŠr­ist um ■a­, a­ ef hin sovÚsku hernßmsyfirv÷ld hef­u ekki gugna­ ß seinustu stundu, hef­i ■etta enda­ Ý ˇlřsanlegu blˇ­ba­i.

Mundu lei­togar Vesturveldanna grÝpa Ý taumana? Lei­togar sjßlfstŠ­ishreyfinga ■essara ■jˇ­a voru ekki haldnir neinni slÝkri sjßlfblekkingu. Ůann 16. jan˙ar hrundu BandarÝkin af sta­ ôOperation Desert Stormö til ■ess a­ reka Saddam Hussein ˙t ˙r Kuwait. Ůa­ var hvorki Ý fyrsta nÚ sÝ­ata skipti­, sem yfirrß­ yfir olÝulindum hafa or­i­ ôcasus belliö. SovÚtmenn voru bandamenn ═raka. BandarÝkjastjˇrn var mj÷g Ý mun a­ SovÚtmenn mundu ekki skerast Ý leikinn Ý ═rak. Ůeir ßttu ■a­ undir velvild Gorbachevs.

Ůegar Ýslenska rÝkisstjˇrnin mˇtmŠlti valdbeitingu SovÚtmanna Ý Eystrasaltsl÷ndum og skora­i ß Íryggisrß­ Sameinu­u ■jˇ­anna a­ koma ■egar Ý sta­ saman til a­ st÷­va frekari valdbeitingu, lřstu SovÚmenn van■ˇknun sinni me­ ■vÝ a­ kalla heim sendiherra sinn frß ReykjavÝk. Ůa­ er venjulega sÝ­asta skrefi­, ß­ur en stjˇrnmßlasambandi er sliti­. ═slenski sendiherrann Ý Moskvu var kalla­ur ß teppi­ til ■ess a­ taka vi­ har­or­um mˇtmŠlum gegn Ýhlutun ═slands um sovÚsk innanrÝkismßl. Ůetta gefur mÚr tilefni til tveggja athugasemda:

Ůa­ var ß ■essum tÝma ˙tbreidd sko­un, a­ ═sland, ÷fugt vi­ a­rar Nor­urlanda■jˇ­ir t.d., gŠti sta­i­ uppi Ý hßrinu ß SovÚtstjˇrninni, ßn nokkurrar ßhŠttu. ŮvÝ fˇr fjarri. Hlutur SovÚtrÝkjanna Ý utanrÝkisvi­skiptum ═slands var sß hŠsti Ý Evrˇpu ľ fyrir utan Finland. Ůegar Bretar settu vi­skiptabann ß ═slendinga, snemma ß sj÷tta ßratugnum, Ý mˇtmŠlaskyni vi­ ˙tfŠrslu Ýslensku fiskvei­il÷gs÷gunnar Ý ßf÷ngum ľ brßst SovÚtstjˇrnin vi­ me­ ■vÝ a­ bjˇ­ast til a­ kaupa allar ■Šr sjßvarafur­ir, sem ═sland vildi selja. ═ sta­inn kom allt eldsneyti fyrir Ýslenska fiskiskipaflotann, flugflotann og flutninga ß sjˇ og landi ľ sem er aflvaki hagkerfisins ľ frß SovÚtrikjunum. Stu­ningur okkar vi­ sjßlfstŠ­isbarßttu Eystrasalts■jˇ­a, sem kalla­i ß van■ˇknun SovÚtrikjanna, var ■ess vegna fjarri ■vÝ a­ vera ßn ßhŠttu. Vi­ einfaldlega tˇkum ■ß ßhŠttu.

Hin athugasemdin er ■essi: Ůegar SovÚtstjˇrnin mˇtmŠlti formlega meintri Ýhlutun ═slands um sovÚsk innanrÝkismßl, ßkva­ Úg a­ taka mˇtmŠlin alvarlega og svara ■eim mßlefnalega. ╔g fˇl ■jˇ­rÚttarfrŠ­ingi utanrÝkisrß­uneytisins, Ý nßnu samstarfi vi­ sÚrfrŠ­inga frß Eistlandi, a­ setja saman skjal, ■ar sem sřnt var fram ß ■a­ me­ lagar÷kum, a­ hernßm SovÚtrÝkjanna og innlimun Eystrasalts■jˇ­a Ý SovÚtrÝkin hef­i veri­ grˇft brot ß al■jˇ­al÷gum. Ůessi r÷ksemdafŠrsla var studd m÷rgum dŠmum um skuldbindingar SovÚtrÝkjanna samkvŠmt al■jˇ­al÷gum og samningum, sÚrstaklega skuldbindingum ■eirra samkvŠmt Helsinki sßttmßlanum (Helsinki Final Act) frß1975, um fri­helgi landamŠra. Vi­ ßrÚttu­um ■essar skuldbindingar me­ ■vÝ a­ minna SovÚtstjˇrnina ß, a­ ■jˇ­fulltr˙arß­ SovÚtrÝkjanna (Soviet Congress of Deputies) hef­i sjßlft fallist ß ■essi r÷k me­ ■vÝ a­ lřsa Molotov-Ribbentrop samninginn ˇgildan. L÷ngu seinna sag­i Landsbergis mÚr, a­ ■etta hef­i reynst vera haldbesta ■jˇ­rÚttarskjali­, sem vÝsa­ var til Ý samningum Lithßa vi­ R˙ssa um brotthvarf sovÚska hernßmsli­sins.

4.

Ůann 19. ßg˙st, 1991, hˇfst atbur­arßs, sem leiddi til vi­urkenningar al■jˇ­asamfÚlagsins ß endurreistu sjßlfstŠ­i Eystrasalts■jˇ­a; og reyndist sÝ­an ver­a upphafi­ a­ endalokum SovÚtrÝkjanna. Ůetta byrja­i Ý g÷tuvÝgum Ý Moskvu, en enda­i viku sÝ­ar me­ lßtlausri ath÷fn Ý H÷f­a Ý ReykjavÝk. Fimm ßrum ß­ur haf­i H÷f­i hřst ■ß Reagan og Gorbachev ß lei­togafundi, sem sÝ­ar meir var talinn hafa marka­ upphafi­ a­ endalokum kalda strÝ­sins. N˙ marka­i ■essi sami sta­ur upphafi­ a­ vi­urkenningu al■jˇ­asamfÚlagsins ß sjßlfstŠ­i Eystrasalts■jˇ­a ľ ferli , sem reyndist ver­a ˇst÷­vandi og ˇafturkallanlegt. Atbur­arßsin var eitthva­ ß ■essa lei­.

5.

Ef Úg man rÚtt, fÚkk ■essi rŠ­a mÝn daufar undirtektir, svo ekki sÚ meira sagt. ┴ heimlei­ af fundinum settist Úg upp Ý sendirß­i okkar Ý Kaupmannah÷fn, ■ar sem Úg hÚkk Ý sÝmanum langt fram ß nˇtt. Eftir langa mŠ­u tˇkst mÚr a­ nß sambandi vi­ rÚtta a­ila Ý Vilnius, Riga og Tallinn. Skilabo­ mÝn voru einf÷ld. ═ pˇlitÝk getur tÝmasetningin skipt sk÷pum. N˙, ■egar allt er Ý upplausn Ý Moskvu, er rÚtti tÝminn til athafna. ╔g sendi formleg bo­sbrÚf til utanrÝkisrß­herra EystrasaltsrÝkjanna um a­ koma til ReykjavÝkur, eins og fljˇtt og au­i­ vŠri. Ůar og ■ß mundum vi­ undirrita vi­eigandi skj÷l ■vÝ til sta­festingar, a­ vi­ hef­um endurreist stjˇrnmßlasamband okkar Ý milli og gengi­ frß tilnefningu sendiherra og rŠ­ismanna me­ gagnkvŠmum hŠtti. ╔g hÚlt ■vÝ fram, a­ a­rar ■jˇ­ir mundu brßtt fylgja Ý kj÷lfari­. Vi­ yr­um a­ grÝpa tŠkifŠri­ n˙, ■egar ■a­ gŠfist, til a­ hrinda af sta­ rßs atbur­a, sem yr­i ˇafturkallanleg. Ůa­ kom ß daginn. BandarÝkin ur­u n˙mer 56 til a­ vi­urkenna or­inn hlut ľ degi ß eftir SovÚtrÝkjunum.

UtanrÝkisrß­herrar EystrasaltsrÝkjanna ■riggja, Lennart Meri frß Eistlandi, Janis Jurkans frß Lettlandi og Algirdas Saudargas frß Lithßen lentu ß KeflavÝkurflugvelli sÝ­degis ■ann 25. ßg˙st. Daginn eftir, ■ann 26. ßg˙st 1991 komum vi­ saman til fundar Ý H÷f­a, sem haf­i hřst lei­togafund Reagans og Gorbachevs ßri­ 1986. Vi­ undirritu­um tilskilin skj÷l og s÷g­um fßein or­ um ■ann tÝmamˇtavi­bur­, sem hÚr ßtti sÚr sta­. FrÚttirnar h÷f­u varla fyrr borist ˙t um heiminn en bo­sbrÚfin byrju­u a­ streyma inn: Vildu utanrÝkisrß­herrarnir lßta svo lÝti­ a­ heimsŠkja h÷fu­borgir Evrˇpu ß nŠstu d÷gum og vikum til ■ess a­ endurtaka og sta­festa ■a­, sem gerst haf­i Ý ReykjavÝk. Ferli­ var or­i­ ˇafturkallanlegt.

Ătlunarverki mÝnu var loki­: ôMission accomplishedö.

6.

Eftir standa ßleitnar spurningar um, hvort og ■ß hva­ megi af ■essari s÷gu lŠra um vi­br÷g­ vi­ ■eim atbur­um, sem n˙ eru a­ gerast ß svipu­um slˇ­um og var­a strÝ­ e­a fri­. Vonandi fßum vi­ rß­r˙m til a­ skiptast ß sko­unum um ■a­ hÚr ß eftir.
┌tganga Eystrasalts■jˇ­a ˙r SovÚtrÝkjunum var ÷­rum ■jˇ­um innan heimsveldisins fordŠmi um a­ lřsa yfir sjßlfstŠ­i, ■.ß.m. ┌kraÝnum÷nnum. En ■egar vi­ berum saman, hvernig ■essi aldarfjˇr­ungur, sem li­inn er sÝ­an, hefur nřst til a­ treysta innvi­i og tryggja ÷ryggi rÝkjanna, er ˇlÝku saman a­ jafna. PˇlitÝsk forysta Eystrasalts■jˇ­a var einhuga um ■a­ frß upphafi ľ ■vert yfir pˇlitÝskar vÝglÝnur ľ a­ lßta ekki s÷guna endurtaka sig; a­ sameiginlegt meginmarkmi­ skyldi vera innganga Ý Evrˇpusambandi­ og NATO vi­ fyrsta tŠkifŠri. Skilyr­in sem var­ a­ uppfylla, reyndust vera ÷flugur hvati til a­ hra­a nau­synlegum umbˇtum: a­ byggja upp stofnanir lř­rŠ­is, rÚttarrÝkis og marka­shagkerfis undir lř­rŠ­islegri stjˇrn. Ůetta gaf stjˇrnarfarinu ■ß festu, sem dug­i til a­ for­a pˇlitÝskri upplausn. Lř­skrumarar ľ og af ■eim var nˇg frambo­ ľ komust ekki upp me­ mo­reyk. Reynslan af ˇgninni a­ austan, handan landamŠranna, hÚlt ÷llum vi­ efni­.

═ ┌kraÝnu var ■essu ■ver÷fugt fari­. PˇlitÝska forystan brßst. PˇlitÝsk og fjßrhagsleg spilling ß sÚr lÝtil sem engin takm÷rk. M.a. s. R˙ssland Yeltsins, sem kennt hefur veri­ vi­ ô■jˇfna­ aldarinnarö, stenst ■ar engan samanbur­. Fßmenn klÝka au­křfinga hefur, Ý skjˇli pˇlitÝsks valds, fari­ rßnshendi um au­lindir ■jˇ­arinnar. Misskipting au­s og tekna sker Ý augu. Veikbur­a umbˇtatilraunir Ý nafni ôOrange-byltingarinnarö runnu ˙t Ý sandinn. Stjˇrninni Ý Kiev mistˇkst a­ nß t÷kum ß stjˇrn hÚra­anna Ý su­-austanver­u landinu, ■ar sem r˙ssneskumŠlandi fˇlk er řmist Ý meirihluta e­a ÷flugur en hßvŠr minnihluti. Herinn er vanb˙inn vopnum, og barßttu■reki­ lifir ß veiku skari. Vi­ ■essi skilyr­i mß stjˇrnin Ý Kiev sÝn lÝtils. H˙n bregst vi­ rßs vi­bur­a samkvŠmt mottˇinu of lÝti­ ľ of seint. H˙n ß vi­ ofurefli a­ etja.

FrŠg eru ■au ummŠli P˙tins, forseta R˙sslands, a­ hrun SovÚtrÝkjanna sÚ ômesti heimss÷gulegi harmleikur li­innar aldarö. Markmi­ hans er ljˇst: A­ bŠta fyrir mist÷k forvera sinna og endurreisa hi­ stˇrr˙ssneska ßhrifasvŠ­i. P˙tin veit sem er, a­ ßn ┌kraÝnu nŠr R˙ssland aldrei aftur fyrri st÷­u sem heimsveldi. Hann veit lÝka sem er, a­ valdi og ßhrifum Vesturveldanna eru takm÷rk sett Ý ■essum heimshluta. Fjßrhagsa­sto­, vopn og tŠknib˙na­ur, jß ľ ôbut we won┤t put troops on the groundö, eins og Obama BandarÝkjaforseti, hefur sta­fest. ┌kraÝnumenn ver­a ■vÝ einir um ■a­ a­ fˇrna lÝfi sÝnu fyrir sjßlfstŠ­i landsins. Hvorki NATO nÚ Evrˇpusambandi­ er rei­b˙i­ til a­ taka ßhŠttu af nřrri stˇrstyrj÷ld ß Austur-vÝgst÷­vunum.

Frammi fyrir ■aulskipulag­ri herna­arߊtlun P˙tins ß stjˇrnin Ý Kiev bara tveggja kosta v÷l ľ og er hvorugur gˇ­ur. Vilji h˙n beita hervaldi, mun ■a­ bitna fyrst og fremst ß ˇbreyttum borgurum, konum og b÷rnum og enda Ý fj÷ldamor­um ß varnalausu fˇlki Ý lÝkingu vi­ herna­ ═sraela ß Gaza. Ůa­ yr­i ˇhjßkvŠmilega ˇbŠrilegt blˇ­ba­. Ůa­ mun fyrr en sÝ­ar framkalla fordŠmingu almenningsßlitsins Ý heiminum og gefa R˙ssum ■a­ tilefni, sem ■eir bÝ­a eftir, til beinnar herna­arÝhlutunar. Ůa­ er strÝ­ sem litlar lÝkur eru ß, a­ ┌kraÝnumenn geti unni­. Hinn kosturinn er sß, a­ sŠtta sig vi­ mßlami­lun, undir ■rřstingi frß al■jˇ­asamfÚlaginu, um stˇraukna heimastjˇrn austurhÚra­anna. Ůau munu tr˙lega lřsa yfir sjßlfstŠ­i sÝnu Ý framhaldinu. Yfirlřst stefna a­skilna­arsinna er sÝ­an s˙ a­ leita eftir inng÷ngu Ý r˙ssneska sambandslř­veldi­. ═ bß­um tilvikum ß ┌kraÝna vi­ ofurefli a­ etja.

Kremlverjum hefur or­i­ talsvert ßgengt me­ ■eim ßrˇ­ri sÝnum, a­ r˙ssneski ■jˇ­ernisminnihlutinn Ý ┌kraÝnu (og ÷­rum grannrÝkjum R˙ssa) eigi samkvŠmt lř­rŠ­islegum leikreglum um ■jˇ­aratkvŠ­i og sjßlfsßkv÷r­unarrÚtt ■jˇ­a rÚtt ß a­ velja, hvort hann vilji sameinast r˙ssneska sambandslř­veldinu e­a ekki. Mßli sÝnu til stu­nings nefna ■eir gjarnan Kosovo, Skotland e­a KatalˇnÝu. Allt saman hÚru­, sem vilja segja sig ˙r l÷gum vi­ sambandsrÝki. En hÚr er a­ vÝsu ˇlÝku saman a­ jafna. ═ Kosovo beitti Milosovich serbneska hernum til a­ knřja fram ■jˇ­ernishreinsanir me­ hervaldi. S˙ valdbeiting var­ ekki st÷­vu­ fyrr en me­ loftherna­i NATO (les BandarÝkjamanna) gegn SerbÝu. Ůa­ er enginn a­ beita r˙ssneska ■jˇ­ernisminnihlutann ■jˇ­ernishreinsun me­ hervaldi, hvorki Ý ┌kraÝnu nÚ annars sta­ar.

Skotar hafa sami­ vi­ sambandsstjˇrnina Ý London um framkvŠmd ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu, sem bß­ir a­ilar heita a­ vir­a. Ůa­ fer engum s÷gum af ■vÝ, a­ stjˇrnin Ý Lund˙num ßskilji sÚr rÚtt til a­ beita valdi til a­ vernda enska minnihlutann Ý Skotlandi. SamlÝking vi­ KatalˇnÝu er me­ sama hŠtti ˙t Ý h÷tt. Hverjir hafa beitt ■jˇ­ernishreinsunum Ý stˇrum stÝl Ý ■vÝ skyni a­ upprŠta ■jˇ­menningu og sjßlfstŠ­isvitund ■eirra ■jˇ­a, sem hÚr eiga hlut a­ mßli? Tatarar ß KrÝmskaga voru fluttir nau­ungarflutningum Ý g˙lagi­, en R˙ssar fluttir inn Ý sta­inn. Sama mßli gegndi um Eystrasaltsl÷ndin: Andˇfsmenn gegn hernßminu sŠttu nau­ungarflutningum til SÝberÝu, en R˙ssar voru fluttir inn Ý stˇrum stÝl Ý sta­inn. Tilgangurinn var a­ ôr˙ssifiseraö ■essar ■jˇ­ir, upprŠta sjßlfstŠ­isvitund ■eirra og ■jˇ­menningu. Og ■a­ haf­i nŠrri ■vÝ tekist ß hßlfri ÷ld. R˙ssar eru n˙ nŠstum ■vÝ meirihluti Ý Riga, h÷fu­borg Lettlands, og rß­a stjˇrn borgarinnar. ═ Tallinn, h÷fu­borg Eistlands, rß­a ■eir meirihluta borgarstjˇrnar. Narva, i­na­arborg ß landamŠrunum, er 95% r˙ssnesk.

En stafar r˙ssneska minnihlutanum einhver ˇgn af stjˇrnv÷ldum Ý ┌kraÝnu e­a Eystrasaltsl÷ndunum? ŮvÝ fer fjarri. Ůeir R˙ssar, sem fyrir voru Ý Eystrasaltsl÷ndum fyrir strÝ­, hafa fyrir l÷ngu a­lagast og njˇta fulls rÝkisborgararÚttar. Hinir, sem fluttir voru inn me­ hervaldi, eiga val. Ůeir sem sřna fram ß lßgmarkskunnßttu Ý ■jˇ­tungu rÝkisins, geta sˇtt um og fß rÝkisborgararÚtt. Ůeir sem hafna ■essum kosti, eiga engu a­ sÝ­ur kosningarÚtt Ý sveitarstjˇrnakosningum. Og r˙ssneski minnihlutinn hefur ßfram sÝna skˇla. Vi­ ═slendingar ger­um rÚtt Ý ■vÝ a­ setja okkur Ý spor Eystrasalts■jˇ­a, ß­ur en vi­ fordŠmum tilraun ■eirra til a­ var­veita ■jˇ­tungur sÝnar, sem voru Ý ˙trřmingarhŠttu. MannrÚttindavakt ESB hefur fylgst grannt me­ stefnunni og framkvŠmd hennar vi­ Eystrasalt og sta­fest, a­ mannrÚttindi Ý fj÷l■jˇ­asamfÚlagi sÚu virt Ý samrŠmi vi­ sta­la ESB. Geri a­rir betur. Evrˇpusambandsa­ild tryggir reyndar frjßlsa f÷r til b˙setu og vinnu, hvar sem er innan Evrˇpusambandsins, sem fj÷ldi R˙ssa Ý Eystrasaltsl÷ndum notfŠrir sÚr.

Er sjßlfstŠ­i Eystrasalts■jˇ­a Ý hŠttu? Ůeir sem taka tr˙anlegan mßlflutning P˙tins um, a­ R˙ssland ßskilji sÚr rÚtt til herna­arÝhlutunar, til a­ vernda r˙ssneska ■jˇ­ernisminnihluta innan landamŠra annarra rÝkja, hljˇta a­ svara spurningunni jßtandi. Seinni heimsstyrj÷ldin hˇfst reyndar me­ ■vÝ, a­ Hitlers-Ůřskaland ßskildi sÚr sama rÚtt til herna­arÝhlutunar Ý grannrÝkjum ß s÷mu forsendum. Um ■a­ snerist innlimun AusturrÝkis Ý ■řska rÝki­ (Anschluss) og sundurlimun TÚkkˇslˇvakÝu (fri­arsamningarnir Ý MŘnchen).Og kosta­i 50 milljˇnir mannslÝfa, ß­ur en hildarleiknum lauk.

Er Ý alv÷ru lÝklegt, a­ R˙ssland hŠtti ß styrj÷ld vi­ a­ildarrÝki ESB og NATO ˙t af kr÷fum P˙tins um a­ fß skila­ aftur herfanginu eftir ôthe Great Patriotic Warö - seinni heimsstyrj÷ldina?

Evrˇpusambandi­ mß me­ rÚttu gagnrřna fyrir margt: Sundurlyndi, skort ß pˇlitÝskri forystu og skort ß samrŠmdri og tr˙ver­ugri stefnu Ý varnar- og ÷ryggismßlum. Ůessi gagnrřni kemur a­ vÝsu ˙r h÷r­ustu ßtt frß ■eim, sem sta­fastlega berjast gegn tilfŠrslu valds frß ■jˇ­rÝkjunum til sam■jˇ­legra stofnana ESB. HŠgri ÷fga÷flin, sem vilja Evrˇpusambandi­ feigt, eiga ■a­ yfirleitt sammerkt, a­ hafa fagna­ innlimun P˙tins ß KrÝmskaga. Og voru ß sÝnum tÝma andvÝg stŠkkun Evrˇpusambandsins til austurs.

Eftir stendur, a­ ESB er stŠrsta vi­skiptablokk heims, sem R˙ssland ■olir engan samanbur­ vi­. Ůa­ vŠri of langt gengi­ a­ lřsa R˙sslandi P˙tÝns sem ôBurkino Fasoö me­ gerey­ingarvopn, eins og pˇlski utanrÝkisrß­herrann ß a­ hafa einhvern tÝma misst ˙t ˙r sÚr. Samt felst sannleikskorn Ý samlÝkingunni. R˙ssland er efnahagslega van■rˇa­ land sem hefur enga efnahagslega bur­i til a­ efna til herna­arßtaka vi­ rÝki Evrˇpusambandsins. Flest eru a­ildarrÝki ESB jafnframt me­limir NATO. Og hafi menn efast um tilvistarr÷k NATO a­ loknu k÷ldu strÝ­i, ■ß vita menn n˙ vonandi betur. Ůrßtt fyrir misrß­inn herna­ a­ undirlagi BandarÝkjanna Ý ═rak og Afganistan, hefur NATO nŠgan herstyrk til a­ standa vi­ 5.gr. Stofnsßttmßlans um, ôa­ ßrßs ß eitt a­ildarrÝki sko­ist sem ßrßs ß ÷llö.Og vi­br÷g­in ver­i eftir ■vÝ. Ůessi ôdeterrentö (fŠlingarmßttur) dug­i gagnvart SovÚtrÝkjunum Ý k÷ldu strÝ­i Ý hßlfa ÷ld. Hann er enn Ý fullu gildi. Kremlverjar munu ■vÝ hugsa sig um oftar en einu sinni, ß­ur en ■eir lßta fallast Ý ■ß freistni a­ hefja herna­arinnrßs Ý eitthvert a­ildarrÝki Atlantshafsbandalagsins.

En ■etta bjargar ■vÝ mi­ur ekki ┌kraÝnu ˙t ˙r ■eim ˇg÷ngum, sem h˙n hefur rata­ Ý vegna fyrirhyggju- og ßbyrg­arleysis hinnar pˇlitÝsku forystu landsins ß fyrsta aldarfjˇr­ungi hins sjßlfstŠ­a rÝkis. ┌r ■vÝ sem komi­ er, ß Poroschenko ■vÝ ekki annarra kosta v÷l en a­ semja vi­ ˇvininn ˙r veikri st÷­u. Ůetta sta­festir enn einu sinni, a­ vi­ eigum engar vina■jˇ­ir, bara hagsmuni. HÚr sannast enn hi­ fornkve­na, a­ ô■˙ tryggir ekki eftir ßö.

Jˇn Baldvin Hannibalsson

Deila ß Facebook

Skrifa ummŠli

Nafn
Netfang
Skilabo­
Skrß­u inn ■etta or­
Ý ■ennan reit