Greinasafn

2017
 »október

 »september
 »įgśst
 »jślķ
 »jśnķ
 »maķ
 »aprķl
 »mars
 »febrśar
 »janśar
2016
 »desember
 »nóvember
 »október
 »september
 »įgśst
 »jślķ
 »jśnķ
 »maķ
 »aprķl
 »mars
 »febrśar
 »janśar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990
1989

Articles in English

2.11.2016
JBH interview Scotland

Read more

14.9.2016
WHAT“S WRONG WITH EUROPE – AND WHY DON“T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

All articles in English

7.4.2015

AMERĶSKT ÓJAFNAŠARŽJÓŠFÉLAG EŠA NORRĘNT VELFERŠARRĶKI?

Vištal viš Jón Baldvin Hannibalsson, fyrrverandi formann Alžżšuflokksins, um erindisbréf jafnašarmanna į öld hins hnattvędda kapitalisma, og sitthvaš fleira.

Žį sem styšja ašild Ķslands aš Evrópusambandinu rak ķ rogastans um daginn, žegar žś sagšir, aš ašild Ķslands vęri ekki ķ sjónmįli. Ert žś į móti ESB-ašild?

Nei, ég leyfši mér bara aš benda į stašreyndir, sem ęttu aš liggja öllum ķ augum uppi. Burtséš frį žvķ, hvort viš styšjum ašild eša ekki, getur ekki af henni oršiš ķ brįš. Fyrir žvķ eru tvęr įstęšur. Sś fyrri er, aš viš uppfyllum ekki inntökuskilyršin. Hin sķšari er sś, aš ESB er ķ tilvistarkreppu og mun ekki veita vištöku nżjum ašildarrķkjum a.m.k. nęsta hįlfa įratuginn. Žetta er bara svona, hvort sem okkur lķkar betur eša verr. Okkur vęri žvķ nęr aš reyna aš taka til hendinni ķ eigin ranni, svo aš viš getum uppfyllt inntökuskilyršin, ef og žegar žar aš kemur.

Ķ hverju lżsir sér žessi tilvistarkreppa ESB?

Evrópusambandiš žjįist af langvarandi banka- og skuldakreppu, sem pólitķska forystan hefur reynst ófęr um aš lękna. Skuldakreppan er žvķ oršin aš stjórnmįlakreppu, sem er farin aš reyna į sjįlfa innviši sambandsins. Žaš sem er aš er, aš stjórnlaust fjįrmįlakerfi hefur vaxiš raunhagkerfinu yfir höfuš. Völd og įhrif fjįrmagnseigenda eru oršin svo mikil, aš lżšręšinu stafar ógn af.

Besta dęmiš um žetta er laumuhagkerfiš ķ skattaskjólum heimsins. Meginiš af heimsvišskiptunum er nś ķ höndum tiltölulega fįrra risavaxinna fjölžjóšafyrirękja. Žessar aušhringasamsteypur skrį móšurfélög sķn einhvers stašar ķ śtnįrum heimsins, žar sem skattar eru żmist engir eša smįžóknun til mįlamynda. Rannsóknarstofnun ķ Washington D.C. telur, aš žetta laumuhagkerfi, sem er utan viš lög og rétt, sé nś oršiš į stęrš viš hagkerfi Bandarķkjanna og Japans til samans. Svipaš og stęrsta og žrišja stęrsta hagkerfi heimsins. Allt utan viš lög og rétt. Stjórnlaust og įbyrgšarlaust.

Žetta fjįrmagn fer um heiminn meš hraša rafboša ķ tölvukerfum, ķ leit aš skyndigróša handa eigendum sķnum. Žaš hefur vaxiš raunhagkerfi heimsins yfir höfuš. Žjóšrķki heimsins fį ekki rönd viš reist į eigin spżtur. Žetta kerfi žandist śt, žegar lög og reglur um starfsemi banka- og fjįrmįlastofnana voru afnumdar, sķšla į seinustu öld. Viš žaš varš til „skuggabankakerfi“ utan viš lög og rétt – sem er oršiš óvišrįšanlegt. Žaš er til marks um völd og įhrif žessara skuggabaldra, aš mašurinn sem gerši Luxemborg aš skattaparadķs ķ hjarta Evrópusambandsins og heldur yfir žvķ verndarhendi, var geršur aš forseta framkvęmdastjórnar ESB. Žetta er svona eins og Al Capone hefši veriš geršur aš dómsmįlarįšherra eša yfirmanni alrķkislögreglunnar ķ Bandarķkjunum į sinni tķš.

Er žetta žį dęmigert bóluhagkerfi?

Skilin milli venjulegra višskiptabanka og žessa „skuggahagkerfis“ hafa veriš rofin. Viš žaš bętist, aš sešlabankar žjóšrķkja rįša nś oršiš litlu um peningamagn ķ umferš. Žaš vald hefur fęrst til einkabanka og fjįrmįlastofnana, sem bera enga įbyrgš. Einkabankar bśa til peninga og stżra rįšstöfun žeirra. Žetta peningamagn er allt skuldsett. Bankarnir skulda innistęšueigendum, og lįntakendur skulda bönkunum. Eftirsóknin eftir skammtķmagróša er svo strķš, aš meginiš af žessu fé leitar ķ fasteigna- og veršbréfabrask. Žetta er ķ ešli sķnu bóluhagkerfi. Žegar skuldirnar eru oršnar óbęrilegar, springur blašran. Žį er skattgreišendum gert aš borga brśsann; žeim er gert aš borga skuldir „óreišumanna“. Žaš er réttlętt meš žvķ, aš fjįrmįlakerfiš sé oršiš svo stórt, aš ef žaš falli, žį hrynji hagkerfiš. Žetta er žaš sem geršist 2008 ķ Bandarķkjunum, ķ Evrópu og hér į landi. Og af žvķ aš viš höfum ekkert lęrt af hruninu og sömu öfl eru enn aš verki, stefnir allt ķ, aš sagan veriš endurtekin.

Eiga stjórnmįlamenn ekki aš vera vörslumenn almannahagsmuna? Hvers vegna beita žeir ekki lagasetningarvaldi žjóšrķkja til aš koma ķ veg fyrir, aš almenningur – skattgreišendur – borgi skuldir einkaašila?

Fyrir žvķ eru żmsar įstęšur. Ein er sś, aš rįšandi hugmyndafręši į Vesturlöndum s.l. žrjį įratugi – nżfrjįlshyggjan – er beinlķnis ķ žjónustu žessara afla. Nżfrjįlshyggjumenn eru af sama saušahśsi og kommśnistar voru ķ gamla daga – bara meš öfugu formerki. Bįšir trśa į Stóra sannleik. Stóri sannleikur nżfrjįlshyggjumanna rśmast ķ tveimur oršum: Alręši markašarins. Samkvęmt žessu trśboši er ķhlutun rķkisins – fyrir atbeina lżšręšislegra kjörinna stjórnvalda – ęvinlega af hinu vonda. Nżfrjįlshyggjan er žvķ ķ innsta ešli sķnu andlżšręšisleg.

Önnur įstęša er sś, aš žetta sjįlfrįša aušvald hefur vaxiš almannavaldinu – stjórnmįlavaldinu – yfir höfuš. Žótt lżšręši sé enn rķkjandi aš nafninu til, t.d. ķ Bandarķkjunum, er žaš meira ķ orši en į borši. Stjórnmįlavald ķ Bandarķkjunum er eins og hver önnur markašsvara. Hśn er keypt og seld. Žingmenn eiga endurkjör sitt undir žessu valdi. Aušvaldiš ręšur ekki bara vinnu og afkomu fólks. Žaš į ekki bara fjölmišlana og įróšursstofnanirnar, sem aftur rįša umręšu og skošanamyndun. Žaš į stjórnmįlamennina og jafnvel heilu stjórnmįlaflokkana. Lobbżistar žeirra rįša löggjöfinni. Kjósendur eru ķ stórum stķl aš glata trausti į lżšręšinu og stofnunum žess. Meira en helmingur kjósenda kżs ekki. Stóru flokkarnir ķ Bandarķkjunum eru ķ reynd 20% flokkar.

Er svipuš žróun aš eiga sér staš į Ķslandi?

Žetta geršist į Ķslandi ķ ašdraganda Hrunsins. Fįeinir auškżfingar eignušust Ķsland, m.a. ķ krafti eignarašildar į bönkum og fjįrmįlastofnunum. Žeir eignušust fjölmišlana og eiga žį enn. Žeir keyptu einstaka stjórnmįlamenn og jafnvel stjórnmįlaflokkana. Į Ķslandi skiptir einkaréttur į nżtingu sjįvaraušlindarinnar sköpum. LĶŚ mótar ekki bara stefnu Sjįlfstęšis- og Framsóknarflokksins ķ sjįvarśtvegsmįlum. Vald žeirra ķ landsbyggšakjördęmunum er oršiš slķkt, aš žar mį heita vonlaust aš nį kjöri, įn žess aš vera ķ nįšinni hjį sęgreifunum. Į įrunum fyrir Hrun tóku peningarnir völdin af stjórnmįlunum. Og af žvķ aš stjórnmįlaforystan į Alžingi eftir Hrun forklśšraši žvķ aš fylgja eftir nišurstöšum Rannsóknarnefndar Alžingis um aš draga rétta ašila til įbyrgšar og um aš gera grundvallarbreytingar į stjórnarskrį og stjórnskipun – bśum viš enn viš sama kerfiš.

Nišurstašan er sś, aš Ķsland er oršiš aš ójafnašaržjóšfélagi ķ amrķskum stķl. Einkaleyfi į nżtingu sjįvaraušlindarinnar er ķ höndum fįeinna forréttindaašila. Į fiskveišiįrinu 2012/13 fengu handhafar kvótans ķ sinn hlut um 60 milljarša króna ķ hreinan hagnaš, umfram rekstrargjöld, afskriftir og fjįrmagnskostnaš. Žessar fjįrhęšir renna til tiltölulegra fįrra landsmanna. 50 fyrirtęki ķ sjįvarśtvegi fara meš meira en 85% alls kvótans. Į bak viš žessi fyrirtęki eru fįein hundruš manna.

Meš öšrum oršum, fjįrmagniš er aš fęrast į ę fęrri hendur. Hafa menn tekiš eftir žvķ, aš eignarhaldiš į höfušborg Ķslands er jafnt og žétt aš fęrast ķ hendurnar į nokkrum eignarhaldsfélögum? Bóluhagkerfiš, sem er ķ uppsiglingu, er aš sprengja upp fasteignaveršiš enn į nż. Į sama tķma getur unga fólkiš hvorki keypt né leigt. Ķ samanburši viš grannžjóšir okkar er Ķsland oršiš aš lįglaunalandi. Munurinn į hinum rķku og hinum fįtęku stingur ķ augu. Žaš er kraumandi óįnęgja undir yfirboršinu. Spurningin er, hvort leištogar stjórnarandstöšunnar hafi burši til aš virkja žessa óįnęgju og beita henni sem afli til aš knżja fram aškallandi umbętur.

Er žaš ekki hiš hefšbundna hlutverk lżšręšisjafnašarmanna, ķ samstarfi viš verkalżšshreyfingu, aš vinna gegn misskiptingu aušs og tekna og fyrir žjóšfélagslegu réttlęti – įn byltingar – eftir lżšręšislegum leišum?

Oršin eiga žaš stundum til aš glata merkingu sinni – verša valdi vanans aš brįš. Oršiš social-democrat merkir į ķslensku aš vera lżšręšis-jafnašarmašur. Žessi orš segja allt sem segja žarf um hiš pólitķska erindisbréf jafnašarmanna. Žeirra hlutverk er aš virkja lżšręšiš til žess aš draga śr žeim efnahagslega og félagslega ójöfnuši, sem óbeislašur kapitalismi ella veldur. Og viš viljum gera žetta meš žvķ aš virkja lżšręšiš, beita stjórnmįlavaldinu meš umboši fólksins gegn ofrķki fjįrmįlavalds hinna fįu. Reynslan sżnir, aš žetta getum viš žvķ ašeins gert, aš viš njótum stušnings öflugrar verkalżšshreyfingar. Hiš norręna velferšarrķki er sköpunarverk jafnašarmannaflokka, sem meš atbeina öflugrar verkalżšshreyfingar komu böndum į hiš óbeislaša skrķmsli frumkapķtalismans.

Öfugt viš kommśnista eum viš ekki byltingarsinnar. Viš erum lżšręšisjafnašarmenn. Stundum vorum viš kallašir hęgfara umbótamenn. Žaš merkir, aš viš byggjum ekki okkar pólitķk į skyndilausnum, heldur į žaulhugsašri og skipulagšri umbótaįętlun. Tękin sem viš beitum til aš draga śr misrétti og stušla aš auknum jöfnuši, eru skattkerfiš og velferšarkerfiš. Stighękkandi tekjuskattur – aš skattleggja einstaklinga eftir efnum og įstęšum – er lykilatriši.

Almannatryggingar – sjśkratryggingar, slysa- og örorkutryggingar og atvinnuleysistryggingar, įsamt skylduašild aš lķfeyrissjóšum, eru annaš tęki. Jafnrétti til nįms, įn tillits til efnahags eša žjóšfélagsstöšu, er enn eitt tękiš. Žetta eru stofnanir velferšarrķkisins. Til samans hafa žęr dregiš śr ójöfnuši, misskiptingu og óréttlęti frumkapitalismans. Ekkert af žessu – žessum stofnunum velferšarrķkisins, sem hafa smįm saman gert žjóšfélag okkar manneskjulegra – hefši oršiš til nema fyrir atbeina lżšręšisjafnašarmanna meš stušningi öflugrar verkalżšshreyfingar.

Žessi žjóšfélagsgerš – hiš norręna velferšarrķki – er eina žjóšfélagstilraun seinustu aldar, sem stašist hefur dóm reynslunnar. Kommśnisminn er fyrir löngu huslašur į öskuhaugum sögunnar, og frumkapitalisminn – óbeislaš markašskerfi ķ anda nżfrjįlshyggju – er aš hruni komiš. Žaš žurfti atbeina rķkisvaldsins til aš forša žvķ frį allsherjar hruni – nżrri heimskreppu įriš 2008. Žessi kreppa hefur ašhjśpaš sišferšilegt gjaldžrot nżfrjįlshyggjunnar. Žaš birtist okkur ķ žvķ, aš gróšinn er einkavęddur en skuldirnar žjóšnżttar. Rķkisvaldiš veršur aš koma til bjargar, af žvķ aš óbeislašur kapitalismi stenst ekki til lengdar.

Er žį markašskerfiš sjįlft undirrót vaxandi ójafnašar?

Žaš hefur ekki hvarflaš aš jafnašarmönnum į Noršurlöndum aš afnema markašskerfiš. Žaš er gagnlegt til sķns brśks, žar sem žaš į viš, eins og Tage Erlander, hinn farsęli leištogi sęnskra jafnašarmanna, sagši um žaš. „Markašskerfiš er žarfur žjónn, en óžolandi hśsbóndi“. Žetta varšar kjarna mįlsins. Žaš sem gerst hefur į s.l. įratugum er, aš óbeislaš markašskerfi ķ anda nżfrjįlshyggju hefur sest ķ hśsbóndasętiš: Aušvaldiš hefur tekiš völdin af almannavaldinu. Žetta hefur gerst ķ Bandarķkjunum og vķša ķ Evrópu. Žetta hefur gerst meš afdrifarķkum afleišingum hér į landi. Žetta hefur gerst alls stašar, žar sem jafnašarmannaflokkar og verkalżšshreyfing hafa veriš of veikburša til aš veita öflugt višnįm. En žetta hefur ekki gerst į Noršurlöndum. Žar hefur norręna módeliš haldiš velli og reyndar gert gott betur. Žaš hefur sannaš yfirburši sķna ķ höršum heimi hnattvędds kapķtalisma.

Gagnrżni nżfrjįlshyggjutrśbošsins į norręna velferšarrķkiš hefur reynst vera į sandi byggš. Žaš er alveg sama į hvaša męlikvarša įrangurinn er veginn: hagvöxtur, framleišni, rannsóknir og žróun, tękninżjungar, atvinnužįtttaka – ekki sķst kvenna – atvinnusköpun, gęši menntunar, heilbrigši, langlķfi, vernd nįttśru og almenn lķfsgęši – allt er žetta ķ fremstu röš į Noršurlöndum ķ alžjóšlegum samanburši.

Viš Ķslendingar stöndum nś frammi fyrir vali. Viljum viš verša aš amerķsku ójafnašaržjóšfélagi ķ anda nżfrjįlshyggju, eša viljum viš endurreisa hér velferšarsamfélag aš norręnni fyrirmynd?

Ķslenskir jafnašarmenn munu minnast žess ķ mars 2016, aš žį er heil öld lišin frį stofnun Alžżšuflokksins og Alžżšusambandsins, sem fyrstu įratugina voru ein og sama hreyfingin. Žetta er sś hreyfing, sem lagši grunninn aš velferšarrķki į Ķslandi. Af sögu žessarar hreyfingar mį margt lęra, bęši um žaš sem vel hefur til tekist og hitt sem mišur fór; um sigra jafnt sem beiska ósigra – ekki sķst vegna sundurlyndis ķ eigin röšum. Upprifjun žessarar sögu er tilvališ tękifęri til aš hefja frjóa umręšu um grunngildi lżšręšislegrar jafnašarstefnu – um erindisbréf jafnašarmanna į vegferš žeirra į nżrri öld.

Jón Baldvin vištal: TILVITNANIR