Greinasafn

2018
 »ágúst

 »júlí
 »júní
 »maí
 »apríl
 »mars
 »febrúar
 »janúar
2017
 »desember
 »nóvember
 »október
 »september
 »ágúst
 »júlí
 »júní
 »maí
 »apríl
 »mars
 »febrúar
 »janúar
2016
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990
1989

Articles in English

6.7.2018
Hvers konar kapitalismi? Hvađ eiga norrćna módeliđ og kínverska ţróunarmódeliđ sameiginlegt? Getum viđ lćrt eitthvađ af hvor öđrum?

Read more

28.6.2018
„THE MAN WHO LENT US HIS VOICE AFTER OURS´HAD BEEN SILENCED......“

Read more

2.11.2016
JBH interview Scotland

Read more

1.10.2016
Interviewed by the Lithuanian TV

Read more

14.9.2016
WHAT´S WRONG WITH EUROPE – AND WHY DON´T YOU FIX IT?

Read more

All articles in English

3.12.2006

SALKA VALKA Í SAMFYLKINGUNNITELPAN FRÁ STOKKSEYRI

Ţórunn Hrefna Sigurjónsdóttir: Stelpan frá Stokkseyri –
Saga Margrétar Frímannsdóttur, 367 bls..
Bókaútgáfan Hólar, 2006


Ţetta er sagan um Sölku Völku í sjávarplássinu, sem settist inn á ţing. Sjávarplássiđ er Stokkseyri, og ţessi Salka heitir reyndar Margrét Frímannsdóttir. Mamma hennar var einstćđ móđir. Hún hafđi smitast af berklum og gat ţví ekki á ţeim tíma annast um dóttur sína og séđ ţeim báđum farborđa. Stúlkan ólst ţví upp hjá fósturforeldrum sínum á Stokkseyri. Ţrátt fyrir lítil efni er bjart yfir bernskuárum í sjávarplássinu. Ađ íslenskum siđ ganga börnin ţar ađ mestu sjálfala. Ţau búa viđ frelsi, en verđa snemma ađ taka ţátt í lífsbaráttu hinna fullorđnu. Ţađ er ađ lokum sá agi, sem kemur ađ utan.

Hún nýtur takmarkađrar skólagöngu. Lýkur ţó skyldunni og gott betur. Hún giftist snemma sjóara úr plássinu, sextán ára gömul, og byrjar ađ búa. Hún er lítt skólagengin, tveggja barna móđir og vinnur í fiski. Ţetta gćti svo sem veriđ sagan öll. En hún er fórnfús og hjálpsöm og vill leggja öđrum liđ, enda alin upp í ţeim anda. Hún virđist hafa veikst af hinni pólitísku veiru, nánast frá blautu barnsbeini, enda Björgvin frćndi formađur verkalýđsfélagsins á stađnum í marga áratugi. Hún hefur sterka réttlćtiskennd. Ţađ ţýđir ađ vera til vinstri. Á Stokkseyri ţýddi ţađ á ţessum tíma ađ vera í Alţýđubandalaginu.

Hún fylgir eftir sannfćringu sinni og er fyrr en varir komin á kaf í pólitík. Ađeins 28 ára gömul er hún orđin oddviti í sinni sveit, fyrsta konan, sem gegndi ţví virđulega starfi. Ţátttaka í sveitarstjórn í sjávarplássi er góđur skóli fyrir verđandi pólitíkus. Ţorpiđ er ţrátt fyrir allt míkrokosmos, ţjóđfélagiđ í örsmárri mynd. Hafnarstjórnin kennir ţér á atvinnuífiđ, skólinn kennir ţér um uppeldismálin, og heilsugćslan um félagsmálin. Smám saman fóru stóru strákarnir í flokknum ađ taka eftir stelpunni, sem hafđi unniđ hreinan meirihluta í sinni sveit. Henni var stillt upp í annađ sćtiđ í Suđurlandi og var orđin varaţingmađur, áđur en hún vissi af. En hún vildi ekki vera stillt og prúđ og verma lengur varamannabekkinn. Nćst ţegar kosiđ var til ţings 1987, ákvađ hún ađ etja kappi viđ sitjandi ţingmann, sem reyndar dró sig til baka, áđur en á hólminn var komiđ. Ţetta olli vinslitum viđ ţann mćta mann, Garđar Sigurđsson, úr Vestmannaeyjum. Pólitíkin er ekki alltaf dans á rósum. Og ţćr stinga, sumar rósirnar, stundum. Ţegar stelpan frá Stokkseyri var komin inn fyrir dyrnar á alţingishúsinu, fékk hún ađ kynnast ţví fyrir alvöru.

Frásögn Margrétar Frímannsdóttur af veru sinni í ţingflokki Alţýđubandalagsins er helst ađ líkja viđ sögu konu, sem rýfur margra ára ţögn og segir frá linnulausu pólitísku heimilisofbeldi. Ţegar Alţýđubandalaginu gefst kostur á ađ taka ţátt í ríkisstjórn haustiđ 1988, rađa strákarnir – Ólafur Ragnar, Svavar Gestsson og Steingrímur J. Sigfússon – sér í ráđherrastólana. Guđrún Helgadóttir, hinn ástsćli rithöfundur, fćr ađ vera forseti sameinađs ţings í sárabćtur fyrir ađ vera hafnađ sem menntamálaráđherra. Stelpan frá Stokkseyri fékk ekki neitt. En ţegar hún gerđi uppsteit, gerđu ţeir hana góđfúslega ađ ţingflokksformanni, – en sniđgengu hana samt, eftir sem áđur, vandlega. Hún víkur ađ ţví víđa, ađ ekki hafi veriđ á hana hlustađ. Ađ hún hafi veriđ hunzuđ. Ađ hún hafi veriđ niđurlćgđ og lítillćkkuđ. Og ađ hún hafi upplifađ ţessa framkomu hinna heimaríku beturvitrunga í forystu Alţýđubandalagsins sem ólćknandi menntahroka.

Hún komst ađ ţví, ađ Alţýđubandalagiđ var jafnréttisflokkur ađeins í orđi kveđnu, en aldrei ţegar á reyndi. Ţađ ţótti gott ađ skreyta sig međ góđum kvenkostum, en ţeim var ekki treyst fyrir völdum. Vilborg Harđardóttir, Kristín Ólafsdóttir, Sigríđur Stefánsdóttir, Svanfríđur Jónasdóttir og Guđrún Helgadóttir, allt frambćrilegar konur, en aldrei treyst til forystu, ţegar á reyndi. Samanburđurinn viđ Alţýđuflokkinn, sem lyfti bćđi heilagri Jóhönnu og Rannveigu í ráđherraembćtti, var Alţýđubandalaginu óhagstćđur. Og ţetta er á ţeim árum, ţegar Kvennalistinn er ađ ryđja sér til rúms í pólitíkinni.

2.
Margrét skefur ekki utan af ţví. Hún segir ţađ hafa veriđ “heilt helvíti” ađ sitja ţingflokksfundi. Vanvirđan, sem Steingrímur J. Sigfússon hafi sýnt henni “var yfirgengileg”. Meira ađ segja, eftir ađ hún hefur skorađ Steingrím á hólm í formannskosningum 1995 og haft betur, heldur meirihluti ţingflokksins áfram ađ sniđganga hinn nýkjörna formann. Eiginmađur Margrétar, Dr. Jón Gunnar Ottósson, segir: “Magga átti mjög erfitt uppdráttar á ţessum tíma, og henni var sýnd ótrúleg lítilsvirđing.” Og hann bćtir viđ: “Konan mín er mjög sterk, en ég hef aldrei séđ hana jafn brotna og ţegar hún kom heim af ţingflokksfundum, sérstaklega fyrst eftir ađ hún tók viđ formennskunni. Stundum var hún grátandi.”

Ţetta hljómar óneitanlega eins og sannfćrandi lýsing á pólitísku heimilisofbeldi. Ţegar ráđherragengi Alţýđubandalagsins hafđi klúđrađ áframhaldandi ríkisstjórnarţátttöku Alţýđubandalagsins međ ţví ađ snúast gegn EES samningnum í kosningunum 1991, sem var efnislega ađ mestu fullfrágenginn í tíđ vinstristjórnar Steingríms Hermannssonar, gerđu ţeir Margréti, ađ hennar sögn, ólíft í starfi ţingflokksformanns. Ađ lokum gafst hún upp. Og hún vandađi félögum sínum í ţingflokknum ekki kveđjurnar:

“Daginn eftir sagđi ég allt. Hvernig mér fyndist framkoma ţeirra hafa veriđ. Hvernig ég hefđi fundiđ ţá pota í mig og ýta mér út. Hvernig ţeir hefđu vanvirt störf mín og tekiđ ákvarđanir framhjá mér. Sagđi allt sem mér datt í hug ađ segja. Ég sagđi líka, ađ ţeir skyldu láta ţađ ógert ađ koma til mín og segja, eins og venjan var, ađ ég hefđi stađiđ mig vel sem ţingflokksformađur. Ţeir gćtu bara átt ţćr setningar fyrir sig. Ég hćddi ţá líka. Sagđi ţeim, hvađa álit ég hefđi á sýndarmennskunni, sem fćlist í hverju orđi, ţegar ţeir opnuđu munninn um jafnréttismál. Og ég lét ţá vita, ađ í hvert sinn, sem einhver ţeirra myndi rćđa stöđu kvenna opinberlega, myndi ég hlćja hátt!”

Ţađ var á allra vitorđi á ţessum tíma, ađ Alţýđubandalagiđ var ţverklofiđ milli tveggja arma. Annars vegar var flokkseigendafélagiđ, undir forystu Svavars, ţar sem Steingrímur J. var erfđaprinsinn. Hins vegar var söfnuđur Ólafs Ragnars, formanns flokksins, sem var hins vegar á útleiđ, ţar sem flokksreglur bönnuđu sama manni ađ gegna formennsku lengur en í átta ár. Baráttan um eftirmann Ólafs á formannsstóli var ţví fyrirsjáanleg áriđ 1995. En ţótt vitađ vćri, ađ Alţýđubandalagiđ vćri sundurleitur flokkur og ţungt haldinn af innanmeinum, höfđu menn tćplega gert sér grein fyrir ţví, ađ eina óbreytta alţýđukonan í ţingflokknum liđi beinlínis daglega sálarkvalir í félagsskapnum.

En Margrét lét ekki bugast. Ţegar tćkifćriđ bauđst áriđ 1995 til ađ standa uppi í hárinu á strákunum, lét hún til skarar skríđa og bauđ sig fram til formanns gegn erfđaprinsinum, eins og hún nefnir Steingrím Jóhann. Fáir spáđu henni sigri. Ţingflokkurinn var á móti henni – allir nema Bryndís Hlöđversdóttir. Svavar Gestsson skorađi á Margréti ađ draga frambođ sitt til baka í nafni flokkshollustunnar. Og fráfarandi formađur, Ólafur Ragnar, studdi hana ekki – fyrr en eftir á, ţegar ljóst var, ađ hún hafđi sigrađ, ađ hennar eigin sögn.

Steingrímur ţótti ţá ţegar, og ţykir enn, einhver harđvítugasti málflytjandi, sem látiđ hefur ađ sér kveđa úr rćđustól á Alţingi. Fáir bjuggust viđ ţví, ađ stelpan frá Stokkseyri, “óskólagengin fiskverkakona”, gćti stađiđ uppi í hárinu á garpinum, ţótt sköllóttur vćri. En ţađ fór á annan veg. Ţau fóru á tuttugu fundi víđsvegar um landiđ, og međ guđshjálp og góđra manna, hélt Stokkseyrarstelpan sínum hlut og reyndar gott betur, ţegar taliđ var upp úr kjörkassanum. Hún fékk 53.5% móti 46% atkvćđa Steingríms. Kannski var ţađ öđru fremur, ađ Steingrímur tapađi ţessum slag, en ađ Margrét ynni hann. Málstađur Margrétar – sameining jafnađarmanna – reyndist einfaldlega eiga meira fylgi ađ fagna međal almennra félagsmanna, ţrátt fyrir harđa andstöđu flokkseigendafélagsins.

3.
Hinni lítt skólagengnu verkakonu var orđiđ ţađ ljóst, ţegar hér var komiđ sögu, ţađ sem hinum langreyndu forystusauđum flokksins virtist huliđ, nefnilega ađ Alţýđubandalagiđ var ekki á vetur setjandi. Kalda stríđinu var lokiđ, Sovétríkin voru fallin, og fortíđ flokksins var í ösku. En flokkurinn var lamađur af innbyrđis ágreiningi, ţar sem hver höndin var uppi á móti annarri. Uppgjöri viđ fortíđina varđ ekki lengur frestađ. Alţýđubandalagsfólk ţurfti ađ svara ţví skýrt og skilmerkilega, hvort ţađ ćtti ekki heima í stórum fjöldaflokki, sem byggđi á hugmyndagrundvelli lýđrćđislegrar jafnađarstefnu. Ţađ varđ hlutverk stelpunnar frá Stokkseyri ađ stýra ţessu uppgjöri í sínum flokki.

Hún rífjar upp, ađ áriđ 1990, eftir fall Berlínarmúrsins, gerđu ţeir Ólafur Ragnar og Jón Baldvin atrennu ađ sögulegum sáttum, ţegar ţeir fóru á fundi um landiđ “á rauđu ljósi”. Margrét segir réttilega, ađ ţetta hafi veriđ tilraun til ađ koma á talsambandi milli jafnađarmanna, sem af sögulegum ástćđum höfđu orđiđ viđskila hverjir viđ ađra í átökum liđinnar aldar. Ţađ auđveldađi ţetta talsamband, ađ á árunum 1988 til 1991 störfuđu báđir flokkarnir saman í ríkisstjórn.

Margréti bregst hins vegar bogalistin, ţegar hún álasar mér fyrir ţađ “ađ skara eld ađ eigin köku” međ ţví ađ mynda Viđeyjarstjórnina eftir kosningar 1991. Sú stjórnarmyndun snerist um ađ tryggja framgang EES-samningsins, sem var stćrsta framfararspor ţess tíma og algerlega nauđsynlegt til ţess ađ brjóta á bak aftur flokksrćđisstjórnarfar helmingaskiptaflokkanna. Margrét viđurkennir sjálf, ađ “margir í ţingflokknum (ţ.e. ţingflokki Alţýđubandalgsins) voru á móti samningnum og vildu greiđa atkvćđi gegn honum”. Sem ţeir og gerđu, ţar međ talin Margrét og Ólafur Ragnar.

Međ ţessari afstöđu sinni útilokuđu ţau, ásamt međ forystumönnum Framsóknarflokksins, framhald vinstristjórnarinnar, ţrátt fyrir ađ stjórnarflokkarnir héldu meirihlutanum eftir kosningar 1991. Bćđi Ólafur Ragnar og Halldór Ásgrímsson buđu formanni Alţýđuflokksins forsćtisráđherrastólinn, ef hann vildi halda áfram stjórnarsamstarfinu. Ţegar mér varđ ljóst, ađ ţeir gátu ekki tryggt EES-samningnum ţingmeirihluta, hafnađi ég góđu bođi. Ţađ er nýstárlegt ađ kenna ţađ viđ eigingirni ađ hafna sjálfum forsćtisráđherrastólnum, en láta ţess í stađ málefnin ráđa för. Ţetta voru vissulega meiriháttar afglöp hjá forystumönnum Alţýđubandalags og Framsóknar og hafa dregiđ langan slóđa á eftir sér. En ţađ vex enginn af ţví ađ kenna öđrum um eigin glöp.

4.
Margrét segir söguna um ađdragandann ađ stofnun Samfylkingarinnar út frá sínum eigin bćjardyrum, sem seinasta formanns Alţýđubandalagsins. Hún segir á einum stađ: “Mér fannst ţađ ćtti ađ vera lýđum ljóst, ađ ég átti stćrstan ţátt í ţví, ađ Samfylkingin varđ til.” Ţađ er ástćđulaust ađ gera lítiđ úr ţessu. Ţađ var hiđ sögulega hlutverk stelpunnar frá Stokkseyri ađ stjórna uppgjörinu viđ fortíđ Alţýđubandalagsins og ađ leiđa meirihluta Alţýđubandalagsfólks í átt til sameiningar jafnađarmanna, innan vébanda Samfylkingarinnar. Ţetta tókst henni, ţó ekki áfalla- né affallalaust, ţrátt fyrir harđa andstöđu áhrifamikilla manna í forystu eigin flokks. Ţetta er ţađ sem mun halda nafni Margrétar Frímannsdóttur á loft í sögu hreyfingar jafnađarmanna á Íslandi.

Vissulega komu ţar ađrir viđ sögu. Margrét segir réttilega, ađ formenn ţeirra flokka, sem hvađ harđast hafa tekist á um ađ ná forystu á vinstri vćng íslenskra stjórnmála, ţ.e. Alţýđuflokks og Alţýđubandalags, hafi ekki veriđ vel til ţess fallnir ađ leiđa ţessar fylkingar saman. Ţađ hlutverk hafi menn orđiđ ađ fela fulltrúum nýrrar kynslóđar. Ţar fyrir má ekki vanmeta ljósmóđurstörf ţeirra Margrétar Frímannsdóttur, Sighvats Björgvinssonar og Guđnýjar Guđbjörnsdóttur viđ fćđingu hins nýja sameiningarflokks. Ţetta gerđist í áföngum á kjörtímabilinu 1995-1999. Fyrsta skrefiđ var sameining ţingmanna Alţýđuflokksins og Ţjóđvaka í nýjan ţingflokk jafnađarmanna. Ţegar reyndi á nćsta skref, í ađdraganda kosninganna 1999, klofnađi ţingflokkur Alţýđubandalagsins og óháđra, eins og hann ţá hét. Ţeir Steingrímur J. Sigfússon, Hjörleifur Guttormsson og Ögmundur Jónasson kusu ađ fara eigin leiđir, og Kristinn H. Gunnarssson kaus ađ leita skjóls hjá Framsókn í bili.

Ţegar á reyndi, klofnađi ţví Alţýđubandalagiđ í tvennt. Ţeir sem líta á sig sem lýđrćđisjafnađarmenn, gengu til liđs viđ Samfylkinguna. Öđrum var meira í mun ađ varđveita sérstöđu Sósíalistaflokksins og Alţýđubandalagsins og klćđa hana í grćna liti náttúruverndar. Ţessi saga er ađ gerast fyrir augunum á okkur í dag. Ţeirri spurningu er enn ósvarađ, hvort ţessi ţróun festir fjórflokkakerfiđ áfram í sessi, eđa hvort sameinađri fylkingu jafnađarmanna tekst ađ öđlast styrk til stjórnarforystu á nýrri öld, í andstöđu viđ hiđ hefđbundna valdakerfi Sjálfstćđisflokksins.

5.
Ţessi bók segir sögu konu, sem hófst af eigin rammleik upp af gólfi frystihússins á Stokkseyri til forystu í flokki jafnađarmanna, ţrátt fyrir ađ viđ ramman reip vćri ađ draga. Ţetta er skemmtileg saga, ađ minnsta kosti fyrir okkur, sem höfum auga fyrir sögulegri rómantík verkalýđsbaráttunnar, sem Salka Valka Kiljans í sjávarplássinu er tákngervingur fyrir.

Ţađ má hins vegar heita ljóđur á ráđi höfundar, ađ ţrátt fyrir mikla umfjöllun um stjórnmálamenn, jafnt samherja sem andstćđinga, er umfjöllunin um málefnin sjálf, stefnu- og framtíđarsýn, takmörkuđ og yfirborđskennd. Hver er sýn stelpunnar frá Stokkseyri á framtíđ jafnađarstefnunnar á öld alţjóđavćđingar? Hvernig vill hún bregđast viđ ögrun markađshyggjunnar, sem fordćmir íhlutun ríkisvaldsins og bođar markađslausnir á nánast öllum sviđum, einnig í heilbrigđis- og skólakerfi? Margrét sat á annan áratug í fjárlaganefnd og reyndi ađ standa sig í fyrirgreiđslupotinu, sem lengi hefur veriđ ćr og kýr landsbyggđarţingmanna. En hún gerir hvergi grein fyrir tillögum um, hvernig eigi ađ bćta fyrir skemmdarverk, sem unnin hafa veriđ á almannatrygginga- og lífeyriskerfi ţjóđarinnar, né heldur hvernig eigi ađ beita skattakerfinu til ađ draga úr ţeirri sívaxandi mismunun ţjóđfélagsţegnanna, sem markađurinn leiđir af sér. Ţögnin um nýjar lausnir í anda nútímalegrar jafnađarstefnu er óţćgileg og veldur vonbrigđum. Hvers vegna eru helstu álitamál samtímans af ţessu tagi ekki á dagskrá í pólitísku testamenti Margrétar Frímannsdóttur?

Mér segir svo hugur um, ađ bókin verđi ekki síđur lesin vegna hispurslausrar frásagnar höfundar af baráttu hennar viđ vágestinn mikla, krabbameiniđ. Ţađ er frásögn, sem mun snerta strengi í brjóstum allra, sem lesa. Eins og allir, sem verđa fyrir alvarlegum heilsubresti – ţannig ađ ţeir horfast í augu viđ ásýnd dauđans – jafnvel í blóma lífs, ţá sá Margrét líf sitt í nýju ljósi; hún lćrđi ađ meta upp á nýtt ţetta undursamlega líf, sem okkur er léđ skamma stund – lćrđi ađ meta meira ţađ, sem máli skiptir og líta fram hjá hinu, sem er hismi eitt og hjóm, ţegar ađ er gáđ. Gefum Margréti sjálfri orđiđ ađ lokum:
“Áđur ţótti mér allt svo sjálfsagt, en nú ţegar ég hef lćrt ađ ţakka fyrir lífiđ, ţá finn ég svo vel, hvađ skiptir máli. Mér finnst yndislegt ađ vakna á morgnana, og mér finnst gaman ađ hlusta á fuglana syngja. Ég veit ađ ţessi orđ ţykja mörgum klisjukennd og vćmin, en ég get ekki lýst tilfinningum mínum á annan veg.”

Jón Baldvin Hannibalsson (Höf. var formađur Alţýđuflokksins 1984-1996)

Deila á Facebook

Skrifa ummćli

Nafn
Netfang
Skilabođ
Skráđu inn ţetta orđ
í ţennan reit