Greinasafn

2017
 »maÝ

 »aprÝl
 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2016
 »desember
 »nˇvember
 »oktˇber
 »september
 »ßg˙st
 »j˙lÝ
 »j˙nÝ
 »maÝ
 »aprÝl
 »mars
 »febr˙ar
 »jan˙ar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990

Articles in English

14.9.2016
WHAT┤S WRONG WITH EUROPE ľ AND WHY DON┤T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

10.2.2016
äSOLIDARITY OF SMALL NATIONS: UTOPIAN DREAM OR PRACTICAL POLITICS?

Read more

All articles in English

2.5.2006

═ MINNINGU GALBRAITHS. ÍRBIRGđIN ═ ALLSNĂGTUNUM

AllsnŠgta■jˇ­fÚlagi­ (ôThe Affluent Societyö) eftir John Kenneth Galbraith kom ˙t ßri­ 1958. Ůar me­ haf­i kvatt sÚr hljˇ­s ma­ur, sem ßtti eftir a­ hafa mˇtandi ßhrif ß sko­anir margra af minni kynslˇ­ um margt af ■vÝ, sem mestu mßli skipti Ý samtÝmanum. Galbraith var skarpskyggn hagfrŠ­ingur, heillandi rith÷fundur og vel innrŠttur jafna­arma­ur ľ allt Ý s÷mu persˇnunni. Hann var sÚrfrŠ­ingur Ý a­ afhj˙pa innistŠ­uleysi venjuviskunnar ľô the conventional wisdomö - en ■a­ er hugtak, sem hann ßtti h÷fundarrÚttinn a­. Hann lÚst 29. aprÝl s.l., 97 ßra a­ aldri. Me­ honum er horfinn af sjˇnarsvi­inu einn ßhrifarÝkasti fulltr˙i hinnar frjßlslyndu AmerÝku, sem afgangurinn af heiminum batt vonir vi­. Ůess vegna er vert a­ minnast hans me­ nokkrum vel v÷ldum or­um.

AllsnŠgtir og ÷rbirg­.

┴hrifamesta bˇk hans, AllsnŠgta■jˇ­fÚlagi­, kom ˙t ßri­ sem Úg lauk st˙dentsprˇfi, en Úg komst fyrst Ý tŠri vi­ hana nokkrum ßrum seinna, ß nßmsßrunum Ý Edinborg. Ůessi bˇk opna­i heilli kynslˇ­ nřja sřn ß grundvallar■vers÷gn amerÝsks kapitalisma. Ůessi ■vers÷gn birtist okkur Ý einkaver÷ld allsnŠgtanna mitt Ý ni­urnÝ­slu almanna■jˇnustu. Hann festi ■essa ■jˇ­fÚlagsmynd Ý hugskoti lesenda sinna me­ or­takinu: ôPrivate affluence amid public squalorö. Ůessi mynd er ekki sÝ­ur rauns÷nn lřsing ß amerÝsku ■jˇ­fÚlagi Ý dag en h˙n var fyrir hßlfri ÷ld. VÝggirt villuhverfi, l˙xusbÝlar og ˇhˇfsneysla en vanrŠktar almannasamg÷ngur, ni­urnÝdd fßtŠkrahverfi, engar almannatryggingar, opinbert skˇlakerfi og heilsugŠsla a­ hruni komi­. Fimmtungur barnafj÷lskyldna undir fßtŠktarm÷rkum og lÝfsgŠ­i undirstÚttarinnar, sem minna meira ß ■ri­ja heiminn en rÝkasta ■jˇ­fÚlag heims. Ůetta hefur ekki breyst til hins betra frß ■vÝ a­ Galbraith afhj˙pa­i sannleikann um ˇj÷fnu­ og stÚttaskiptingu bandarÝsks samfÚlags. Ůvert ß mˇti. Ůa­ hefur versna­ um allan helming. Draumurinn um land tŠkifŠranna hefur sn˙ist upp Ý andhverfu sÝna. BandarÝkin eru n˙ mesta ˇjafna­ar■jˇ­fÚlag me­al ■rˇa­ra ■jˇ­a Ý heiminum.

Gervi■arfir vs. almanna■arfir.

Galbraith taldi, a­ ■etta jafnvŠgisleysi milli hˇflausrar einkaneyslu og vanrŠkslu ß fjßrfestingum til sameiginlegra ■arfa stafa­i af ■vÝ, a­ ein helsta kennisetning marka­str˙bo­sins um a­ ôneytandinn vŠri konungurinnö og a­ marka­skerfi­ snerist um a­ fullnŠgja ■÷rfum hans, vŠri go­s÷gn sem enginn fˇtur vŠri fyrir. Hann beindi athygli manna a­ sÝvaxandi sam■j÷ppun eignarhalds Ý bandarÝskum stˇrfyrirtŠkjum og einokunar- e­a fßkeppnisst÷­u ■eirra ß helstu m÷rku­um. Hann sřndi fram ß, a­ fyrirtŠkin verja l÷ngum meiri fjßrmunum, gegnum auglřsingar og marka­ssetningu, Ý a­ b˙a til ■÷rf fyrir v÷rur sÝnar og ■jˇnustu me­al neytenda. Hinar Ýmyndu­u ■arfir halda neyslu■jˇ­fÚlaginu (hagvextinum ) gangandi. Ůessi fullnŠging gervi■arfa sni­gengur raunverulegar ■arfir almennings um heilsugŠslu, gŠ­i menntunar, um÷nnun barna vegna ˙tivinnandi mŠ­ra, almannasamg÷ngur, hva­ ■ß heldur verndun ˇspilltrar nßtt˙ru og umhverfis.

Hugsun Galbraiths um efnahagsmßl snerist m.o.÷. um samspil almannavaldsins og marka­saflanna. Hann sřndi ekki einasta fram ß takm÷rk ■ess, sem grˇ­asjˇnarmi­ marka­safla gat leyst; heldur einnig, a­ ■vÝ fˇr fjarri, a­ grundvallarforsenda frjßls marka­skerfis, ■.e. virk samkeppni, vŠri til sta­ar, ■egar hÚr var komi­ s÷gu. Sam■j÷ppun eignarhalds vŠri or­in slÝk, a­ samkeppnin virka­i ekki ßn Ýhlutunar rÝkisvaldsins. ╔g fŠ ekki betur sÚ­ en, a­ sjˇnarmi­, sem ritstjˇri ■essa bla­s er helsti talsma­ur fyrir ■essi misserin, sÚu sˇtt Ý smi­ju Galbraiths. Alla veg eru ■au mj÷g Ý hans anda. Ůessi grundvallarsjˇnarmi­ Galbraiths voru mikill ■yrnir Ý holdi Ýhaldssamra rÚtttr˙na­arhagfrŠ­inga ß hans tÝ­. Ůeir fundu honum ■a­ lÝka til forßttu, a­ hann var rith÷fundur af gu­s nß­, sem kunni a­ gera flˇkin mßl skiljanleg, a­ minnsta kosti upplřstum leikm÷nnum, ■annig a­ bŠkur hans um efnahagsmßl ur­u mets÷lubŠkur hver ß fŠtur annarri. Ůa­ ■ˇtti ˇfyrirgefanlegt.

RÝkisvald og marka­ur.

Ůessi ˇvenjulega sřn Galbraiths ß innri ger­ og starfshŠtti hins amerÝska kapitalisma mˇtu­ust ß strÝ­sßrunum. Hin mikla grˇttarkv÷rn au­sk÷punar amerÝsks kapitalisma haf­i, sem kunnugt er, brŠtt ˙r sÚr og lamast ß kreppußrunum. Ůa­ ■urfti atbeina rÝkisvaldsins ľ ôNew Dealö Roosevelts - til ■ess a­ lßta hjˇl atvinnulÝfsins sn˙ast ß nř. Samt var ■a­ ekki nˇg. Ůa­ ■urfti heila heimsstyrj÷ld til. StrÝ­shagkerfi­ bandarÝska gekk fyrir ■÷rfum hersins, framlei­slan var margf÷ldu­ og atvinnuleysi ˙trřmt. Menn ˇttu­ust ˇvi­rß­anlega ˇ­aver­bˇlgu. Roosevelt ger­i Galbraith a­ ver­lagsstjˇra AmerÝku. Hann skellti ß ver­lagsh÷mlum og ver­lagseftirliti, og var­ eiginlega hßlfhissa ß ■vÝ sjßlfur, a­ ■etta svÝnvirka­i. Hann uppg÷tva­i, a­ ■a­ var hŠgt a­ halda uppi fullri atvinnu og fullri nřtingu framlei­slugetunnar ßn ver­bˇlgu. Ůetta var a­ vÝsu brot ß enn einni grundvallarkennisetningu hagfrŠ­innar. En hver var skřringin? H˙n var s˙, a­ s÷gn Galbraiths, a­ stˇrfyrirtŠkin, me­ sÝna rß­andi marka­shlutdeild, voru v÷n ■vÝ a­ ßkve­a ver­i­ (■ar sem samkeppni var engin e­a takm÷rku­).öŮa­ er tilt÷lulega au­velt a­ ßkve­a ver­, sem ■egar hefur veri­ ßkve­i­ me­ samrß­i.ö Ůa­ sem ■urfti til vi­bˇtar var bara umbun e­a refsing.

HagfrŠ­i hand au­křfingum.

Fyrsta bˇk Galbraiths, sem nß­i almenningshylli, kom ˙t ßri­ 1952 og hÚt: ôAmerican Capitalism: The Concept of Countervailing Powerö. Ůar hÚlt Galbraith ■vÝ fram, a­ ■ar sem virk samkeppni vŠri a­ mestu ˙r s÷gunni ß helstu m÷rku­um, yr­u a­rir a­ taka ß sig hlutverk eftirlitsskyldu og a­halds: Neytendur, stÚttarfÚl÷g og rÝkisvaldi­ sjßlft, sem fulltr˙i almannahagsmuna. Ůa­ er a­ vÝsu lÝtil von til ■ess, a­ stÚttarfÚl÷g geti gegnt ■essu hlutverki Ý bandarÝsku ■jˇ­fÚlagi, ■ar sem einungis einn af hverjum tÝu vinnandi m÷nnum eru me­limir verkalř­sfÚlaga, og handahafar rÝkisins telja ■a­ sitt helsta hlutverk a­ lŠkka skatta ß hina ofurrÝku, ß sama tÝma og ˙tgj÷ld til vÝgb˙na­ar eru tv÷f÷ldu­.Galbraith sat sig ekki ˙r fŠri um a­ hafa skattastefnu ■eirra Reagan og Bush a­ hß­i og spotti. Hann sag­i, a­ hugmyndir ■eirra um a­ lŠkka skatta hinna ofurrÝku, en skera ni­ur velfer­ar■jˇnustu til hinna fßtŠku, virtust vera bygg­ar ß ■eirri hagfrŠ­ikenningu, a­ hinir rÝku ■yrftu hvatningu til a­ leggja sig fram Ý formi meiri peninga, en hŠtt vŠri vi­, a­ hinir fßtŠku mundu leggjast Ý leti, ef ■eir fengju meiri peninga. Hann tˇk sem sÚ humb˙kki­ ekki hßtÝ­lega og kunni a­ beita hß­inu, svo a­ undan svei­. Sjßlfur var­ Úg vitni a­ ■vÝ, hausti­ 1976, ■egar ■eir leiddu saman hesta sÝna Ý ôeinvÝgi aldarinnarö vi­ Harvard, Galbraith og Milton Freedman, h÷fu­pßfi frjßlshyggjutr˙bo­sins.

Endalok lř­rŠ­is?

Galbraith var andlega virkur fram Ý andlßti­. Vi­ upphaf ßratugar grŠ­ginnar (1990), ■egar allir a­rir vegs÷mu­u grˇ­afÝknina sem drifkraft framfaranna, sendi hann frß sÚr bˇkina ôA Short History of Financial Euphoriaö, ■ar sem hann rifja­i upp frŠgar s÷gur frß fyrri tÝ­, ■ar sem grŠ­gin haf­i teymt menn ß asnaeyrum ˙t Ý fjßrhagsleg kviksyndi. HßlfnÝrŠ­ur sendi hann frß sÚr athyglisver­a bˇk: ôThe Culture of Contentmentö (1992). S˙ bˇk sta­festir ekki einasta gamalkunnar efasemdir h÷fundar um ■a­, hvert ˇbeislu­ og eftirlitslaus marka­s÷fl muni a­ lokum lei­a okkur, heldur hefur bŠst vi­ heldur b÷lsřnisleg greining ß endalokum amerÝsks lř­rŠ­is. Hann bendir ß, a­ um e­a yfir helmingur kjˇsenda Ý BandarÝkjunum mŠtirekki ß kj÷rsta­. Ůar me­ hafa ■eir gefi­ upp alla von um, a­ lř­rŠ­i­ geti lengur ■jˇna­ hagsmunum ■eirra. Fjßrmagni­ vir­ist hafa yfirteki­ lř­rŠ­i­. Eignarhald ß fj÷lmi­lum eru Ý h÷ndum fßeinna au­hringa, og fj÷lmi­lum er Ý vaxandi mŠli beitt Ý ■ßgu ■eirra. Frambjˇ­endur ver­a nau­ugir viljugir a­ beygja sig undir l÷gmßl fjßr÷flunar kosningabarßttunnar. Ůeir hafa ekki efni ß a­ styggja rß­andi ÷fl. Ůeir eru flestir keyptir menn. Lř­rŠ­i­ er m˙lbundi­ ß klafa sÚrhagsmuna.
Meirihluti kjˇsenda skiptir ekki lengur mßli. Ůeir sitja uppi Ý sl÷mmunum me­ sÝna lÚlegu skˇla, sem ■ř­ir a­ helsta lei­ ■eirra til a­ losna ˙r vÝtahring fßtŠktarinnar er a­ bjˇ­a sig fram Ý herinn, sem bř­ur ■eim upp ß sÚrhŠfingu og ■jßlfun og svolitla umbun fyrir a­ verja hagsmuni au­stÚttarinnar Ý hinu kalda strÝ­i, sem n˙ geisar um yfirrß­ yfir au­lindum jar­ar.

Flestir h÷fundar mega sŠtta sig vi­, a­ hugmyndir ■eirra reynist skammlÝfar og standist lÝtt tÝmans t÷nn, ekki sÝst ß byltingarkenndum breytingartÝmum. Ůa­ ß ekki vi­ um Galbraith. Hugmyndir hans blÝva, af ■vÝ a­ ■Šr voru aldrei tÝskuhugmyndir. Hann haf­i andlegt ■rek til a­ standa gegn rÝkjandi rÚtttr˙na­i og afhj˙pa innihaldsleysi venjuviskunnar. Ůa­ var hans h÷fundarrÚttur.

Jˇn Baldvin Hannibalsson (H÷f. er fyrrv. forma­ur Al■ř­uflokksins)

Deila ß Facebook

Skrifa ummŠli

Nafn
Netfang
Skilabo­
Skrß­u inn ■etta or­
Ý ■ennan reit