Greinasafn

2017
 »oktber

 »september
 »gst
 »jl
 »jn
 »ma
 »aprl
 »mars
 »febrar
 »janar
2016
 »desember
 »nvember
 »oktber
 »september
 »gst
 »jl
 »jn
 »ma
 »aprl
 »mars
 »febrar
 »janar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990
1989

Articles in English

2.11.2016
JBH interview Scotland

Read more

14.9.2016
WHATS WRONG WITH EUROPE AND WHY DONT YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

All articles in English

2.5.2006

MINNINGU GALBRAITHS. RBIRGIN ALLSNGTUNUM

Allsngtajflagi (The Affluent Society) eftir John Kenneth Galbraith kom t ri 1958. ar me hafi kvatt sr hljs maur, sem tti eftir a hafa mtandi hrif skoanir margra af minni kynsl um margt af v, sem mestu mli skipti samtmanum. Galbraith var skarpskyggn hagfringur, heillandi rithfundur og vel innrttur jafnaarmaur allt smu persnunni. Hann var srfringur a afhjpa innistuleysi venjuviskunnar the conventional wisdom - en a er hugtak, sem hann tti hfundarrttinn a. Hann lst 29. aprl s.l., 97 ra a aldri. Me honum er horfinn af sjnarsviinu einn hrifarkasti fulltri hinnar frjlslyndu Amerku, sem afgangurinn af heiminum batt vonir vi. ess vegna er vert a minnast hans me nokkrum vel vldum orum.

Allsngtir og rbirg.

hrifamesta bk hans, Allsngtajflagi, kom t ri sem g lauk stdentsprfi, en g komst fyrst tri vi hana nokkrum rum seinna, nmsrunum Edinborg. essi bk opnai heilli kynsl nja sn grundvallarversgn amersks kapitalisma. essi versgn birtist okkur einkaverld allsngtanna mitt niurnslu almannajnustu. Hann festi essa jflagsmynd hugskoti lesenda sinna me ortakinu: Private affluence amid public squalor. essi mynd er ekki sur raunsnn lsing amersku jflagi dag en hn var fyrir hlfri ld. Vggirt villuhverfi, lxusblar og hfsneysla en vanrktar almannasamgngur, niurndd ftkrahverfi, engar almannatryggingar, opinbert sklakerfi og heilsugsla a hruni komi. Fimmtungur barnafjlskyldna undir ftktarmrkum og lfsgi undirstttarinnar, sem minna meira rija heiminn en rkasta jflag heims. etta hefur ekki breyst til hins betra fr v a Galbraith afhjpai sannleikann um jfnu og stttaskiptingu bandarsks samflags. vert mti. a hefur versna um allan helming. Draumurinn um land tkifranna hefur snist upp andhverfu sna. Bandarkin eru n mesta jafnaarjflag meal rara ja heiminum.

Gerviarfir vs. almannaarfir.

Galbraith taldi, a etta jafnvgisleysi milli hflausrar einkaneyslu og vanrkslu fjrfestingum til sameiginlegra arfa stafai af v, a ein helsta kennisetning markastrbosins um a neytandinn vri konungurinn og a markaskerfi snerist um a fullngja rfum hans, vri gosgn sem enginn ftur vri fyrir. Hann beindi athygli manna a svaxandi samjppun eignarhalds bandarskum strfyrirtkjum og einokunar- ea fkeppnisstu eirra helstu mrkuum. Hann sndi fram , a fyrirtkin verja lngum meiri fjrmunum, gegnum auglsingar og markassetningu, a ba til rf fyrir vrur snar og jnustu meal neytenda. Hinar mynduu arfir halda neyslujflaginu (hagvextinum ) gangandi. essi fullnging gerviarfa snigengur raunverulegar arfir almennings um heilsugslu, gi menntunar, umnnun barna vegna tivinnandi mra, almannasamgngur, hva heldur verndun spilltrar nttru og umhverfis.

Hugsun Galbraiths um efnahagsml snerist m.o.. um samspil almannavaldsins og markasaflanna. Hann sndi ekki einasta fram takmrk ess, sem grasjnarmi markasafla gat leyst; heldur einnig, a v fr fjarri, a grundvallarforsenda frjls markaskerfis, .e. virk samkeppni, vri til staar, egar hr var komi sgu. Samjppun eignarhalds vri orin slk, a samkeppnin virkai ekki n hlutunar rkisvaldsins. g f ekki betur s en, a sjnarmi, sem ritstjri essa blas er helsti talsmaur fyrir essi misserin, su stt smiju Galbraiths. Alla veg eru au mjg hans anda. essi grundvallarsjnarmi Galbraiths voru mikill yrnir holdi haldssamra rtttrnaarhagfringa hans t. eir fundu honum a lka til forttu, a hann var rithfundur af gus n, sem kunni a gera flkin ml skiljanleg, a minnsta kosti upplstum leikmnnum, annig a bkur hans um efnahagsml uru metslubkur hver ftur annarri. a tti fyrirgefanlegt.

Rkisvald og markaur.

essi venjulega sn Galbraiths innri ger og starfshtti hins amerska kapitalisma mtuust strsrunum. Hin mikla grttarkvrn auskpunar amersks kapitalisma hafi, sem kunnugt er, brtt r sr og lamast kreppurunum. a urfti atbeina rkisvaldsins New Deal Roosevelts - til ess a lta hjl atvinnulfsins snast n. Samt var a ekki ng. a urfti heila heimsstyrjld til. Strshagkerfi bandarska gekk fyrir rfum hersins, framleislan var margfldu og atvinnuleysi trmt. Menn ttuust viranlega averblgu. Roosevelt geri Galbraith a verlagsstjra Amerku. Hann skellti verlagshmlum og verlagseftirliti, og var eiginlega hlfhissa v sjlfur, a etta svnvirkai. Hann uppgtvai, a a var hgt a halda uppi fullri atvinnu og fullri ntingu framleislugetunnar n verblgu. etta var a vsu brot enn einni grundvallarkennisetningu hagfrinnar. En hver var skringin? Hn var s, a sgn Galbraiths, a strfyrirtkin, me sna randi markashlutdeild, voru vn v a kvea veri (ar sem samkeppni var engin ea takmrku).a er tiltlulega auvelt a kvea ver, sem egar hefur veri kvei me samri. a sem urfti til vibtar var bara umbun ea refsing.

Hagfri hand aukfingum.

Fyrsta bk Galbraiths, sem ni almenningshylli, kom t ri 1952 og ht: American Capitalism: The Concept of Countervailing Power. ar hlt Galbraith v fram, a ar sem virk samkeppni vri a mestu r sgunni helstu mrkuum, yru arir a taka sig hlutverk eftirlitsskyldu og ahalds: Neytendur, stttarflg og rkisvaldi sjlft, sem fulltri almannahagsmuna. a er a vsu ltil von til ess, a stttarflg geti gegnt essu hlutverki bandarsku jflagi, ar sem einungis einn af hverjum tu vinnandi mnnum eru melimir verkalsflaga, og handahafar rkisins telja a sitt helsta hlutverk a lkka skatta hina ofurrku, sama tma og tgjld til vgbnaar eru tvfldu.Galbraith sat sig ekki r fri um a hafa skattastefnu eirra Reagan og Bush a hi og spotti. Hann sagi, a hugmyndir eirra um a lkka skatta hinna ofurrku, en skera niur velferarjnustu til hinna ftku, virtust vera byggar eirri hagfrikenningu, a hinir rku yrftu hvatningu til a leggja sig fram formi meiri peninga, en htt vri vi, a hinir ftku mundu leggjast leti, ef eir fengju meiri peninga. Hann tk sem s humbkki ekki htlega og kunni a beita hinu, svo a undan svei. Sjlfur var g vitni a v, hausti 1976, egar eir leiddu saman hesta sna einvgi aldarinnar vi Harvard, Galbraith og Milton Freedman, hfupfi frjlshyggjutrbosins.

Endalok lris?

Galbraith var andlega virkur fram andlti. Vi upphaf ratugar grginnar (1990), egar allir arir vegsmuu grafknina sem drifkraft framfaranna, sendi hann fr sr bkina A Short History of Financial Euphoria, ar sem hann rifjai upp frgar sgur fr fyrri t, ar sem grgin hafi teymt menn asnaeyrum t fjrhagsleg kviksyndi. Hlfnrur sendi hann fr sr athyglisvera bk: The Culture of Contentment (1992). S bk stafestir ekki einasta gamalkunnar efasemdir hfundar um a, hvert beislu og eftirlitslaus markasfl muni a lokum leia okkur, heldur hefur bst vi heldur blsnisleg greining endalokum amersks lris. Hann bendir , a um ea yfir helmingur kjsenda Bandarkjunum mtirekki kjrsta. ar me hafa eir gefi upp alla von um, a lri geti lengur jna hagsmunum eirra. Fjrmagni virist hafa yfirteki lri. Eignarhald fjlmilum eru hndum feinna auhringa, og fjlmilum er vaxandi mli beitt gu eirra. Frambjendur vera nauugir viljugir a beygja sig undir lgml fjrflunar kosningabarttunnar. eir hafa ekki efni a styggja randi fl. eir eru flestir keyptir menn. Lri er mlbundi klafa srhagsmuna.
Meirihluti kjsenda skiptir ekki lengur mli. eir sitja uppi slmmunum me sna llegu skla, sem ir a helsta lei eirra til a losna r vtahring ftktarinnar er a bja sig fram herinn, sem bur eim upp srhfingu og jlfun og svolitla umbun fyrir a verja hagsmuni austttarinnar hinu kalda stri, sem n geisar um yfirr yfir aulindum jarar.

Flestir hfundar mega stta sig vi, a hugmyndir eirra reynist skammlfar og standist ltt tmans tnn, ekki sst byltingarkenndum breytingartmum. a ekki vi um Galbraith. Hugmyndir hans blva, af v a r voru aldrei tskuhugmyndir. Hann hafi andlegt rek til a standa gegn rkjandi rtttrnai og afhjpa innihaldsleysi venjuviskunnar. a var hans hfundarrttur.

Jn Baldvin Hannibalsson (Hf. er fyrrv. formaur Aluflokksins)

Deila Facebook

Skrifa ummli

Nafn
Netfang
Skilabo
Skru inn etta or
ennan reit