Greinasafn

2017
 »oktber

 »september
 »gst
 »jl
 »jn
 »ma
 »aprl
 »mars
 »febrar
 »janar
2016
 »desember
 »nvember
 »oktber
 »september
 »gst
 »jl
 »jn
 »ma
 »aprl
 »mars
 »febrar
 »janar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990
1989

Articles in English

2.11.2016
JBH interview Scotland

Read more

14.9.2016
WHATS WRONG WITH EUROPE AND WHY DONT YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

All articles in English

11.4.2008

HSKLINN BIFRST - MLING IN: ER HGT A LRA TIL FORSTISRHERRA?

a stendur hvergi skrifa, svo g viti hvorki dnsku stjrnarskrnni n stjrnsslulgum a forstisrherrann urfi a hafa hfnisvottor upp vasann. Embtti forstisrherra er m. . o. eitt af rfum djobbum, sem eftir eru vinnumarkanum, ar sem ekki er krafist prfskrteinis.

arft sums ekki a hafa brf upp a. Enda er djobbi undanegi auglsingaskyldu. a eru engin eyubl til a fylla t og engin dmnefnd til a meta hfni umskjenda. jin er ekki einu sinni spur lits. a eru formenn samstarfsflokka rkisstjrn, sem semja sn milli um a, hver hreppir hnossi.

Skoum etta aeins nnar: Ef vi rennum augum yfir nfn eirra 26 mi- og ofaldra karlmanna, sem gegnt hafa starfinu fr og me heimastjrn 1904 og til dagsins dag, snist manni fljtt liti, a a s ekki hgt a lra til forstisrherra. Hva g vi? g vi, a flestir eirra - 16 af 26 - voru bara lgfringar. Hverjir voru hinir? rr voru verkfringar, tveir gufringar (og bankastjrar, um lei og jnuu v bi gui og mammoni, me brosi vr).

eru eftir, hagfringur, sagnfringur og bfringur, einn af hverju tagi. Og svo, eftir atvikum, tv ea rj drop-outs. Merkilegt m a heita, ar sem slensk plitk hefur hundra r veri linnulaust rifrildi um efnahagsvandamli, a aeins einn essara jarsktuskipstjra skuli hafa veri me rttindi, .e. prf hagfri. Er etta ekki enn einn vitnisbururinn um ofurtr jarinnar brjstviti?

etta ir, a fyrir utan Hannes Hafstein, sem las danskan jus hjverkum me v a vera evrpsku menningarfylliri Kbenhavn, okkar gmlu hfuborg, voru hinir flestir heimalningar, sem eyddu mtunarskeii snu hrna Melunum; og lsu ljsrit af dnsku rttarfari, n ess a vera endilega lsir dnsku. g veit etta, vegna ess a g var rj daga lagadeild. a var af v a vireisnarstjrnin hafi fellt gengi slensku krnunnar um 138 prsent, sem hafi m.a. r afleiingar, a g hlt, a g hefi ekki efni a mennta mig tlndum; - og yri stainn a fara bara lagadeild.

Friband framans.

Eftir a hyggja verur a bta v vi, a a er ekki ng a vera bara lgfringur. verur, a ru jfnu, a vera lgfringur tilteknum flokki: Sjlfstisframsknarflokknum. essi flokkur hefur fari me forstisrherra- embtti 75 af 81 ri, fr v a embtti var stofna. Svo er skilegt a hafa veri inspector scolae MR, formaur Orators og anna hvort formaur Heimdallar ea SUS, nema hvort tveggja s. a skoast sem meiri httar bnus a hafa haft sumardjobb Mogganum vi a skrifa Staksteina, nafnlaust.

egar g kva, ntjn ra gamall, a lra til forstisrherra Edinborg, hafi g auvita ekki, fyrir bernsku sakir, tta mig essum hindrunum framabrautinni. egar nmsrgjafinn vi ennan vaforna og haldsama hskla spuri, hva g vildi lra, svarai g af barnslegu sakleysi: Hagfri, heimspeki og stjrnmlafri. ensku heitir etta philosphy, economics and politics, skammstafa PEP.

etta tti gott farteski fyrir breska forstisrherra forum daga. Er etta ekki einmitt sama formlan og Hsklinn Bifrst bur n forstisrherraefnum framtarinnar? Hva um a, nmsrgjafinn minn Edinborg forum daga horfi bara gltlega etta exemplar r vanraa heiminum og sagi: Vi getum svo sem kennt r hagfri og heimspeki helst fugri r; en stjrmlafri er a ekki eitthvert amerskt kjaftafag? Vi bjum ekki upp slkt og vlkt hr!

egar g kom fyrsta tma hagsgu hj rskum stjrnleysingja, sem naut ess a segja okkur sannleikann um arrn Englendinga rum, spuri hann vistadda, hverjir hefu ur lrt einhverja sgu. Sumir hfu lrt um Hellas og Rm; sumir um breska heimsveldi; einhverjir hfu lesi um inbyltinguna; og stelpur r nja heiminum ttust hafa lesi um amersku byltinguna. Strkar fr Chile, Patagnu og Karbahafinu hfu lrt um Simon Bolivar.

Afrkumennirnir hfu lrt nlendusguna um ggerarstarfsemi Evrpuba Afrku, sem flst bi jrnbrautarlagningu og kristniboi; me byssuna annarri hendinni en bbluna hinni. egar rin kom a mr, var enskan mr ekki tamari tungu en svo, a g ddi hugsun mna orrtt af hinu stkra ylhra: g hef lrt slandssgu og almenna mannkynssgu. a var ekki a skum a spyrja: Vistaddir tku bakfll af hnishltri; og rinn spratt upp allri sinni sm og benti mr me glsilegri sveiflu a setjast kennarastlinn, um lei og hann sagi: Hversu lengi hfum vi ekki bei eftir slkum manni!

Svo gekk g auvita Labour and Socialist Club, ar sem flagarnir voru flestir a lra til forstisrherra, enda ttair r vanraa heiminum. arna var bara einn innfddur Skoti og s hafi ekki meiri metna en svo, a hann var a lra til kaupflagsstjra. Hvaan vorum vi? Vi vorum hvaanva a r nlenduveldi Breta: Fr Indlandi og Pakstan, Ghana, Ngeru, Rdesu, Uganda, Kenu,Tanganyiku, Suur-Afrku, Singapore og Malasu; og lka fr slskinseyjum Karbahafsins, Jamaku og Puerto Rico. Vi vorum auvita allir a lra hagfri, heimspeki og plitk. En r v a hsklinn kenndi ekki plitk, lrum vi hana bara af sjlfum okkur.

Dxar ea fxar?

Lngu seinna, egar g var kominn heim og farinn a kenna vi gagnfraskla og skrifa Frjlsa j, af v a a var engin rf fyrir hagfringa af essu tagi stofnunum rtttrnaarins, sat g rstefnu um inntak og rangur slenska sklakerfisins, sem var haldin bndahllinni Melunum. Rstefnunni stri bekkjarbrir minn, Andri saksson, slfringur og verandi rgjafi Gylfa . Gslasonar, menntamlarherra. Andri hafi lrt a Frakklandi, a menntun vri drifkraftur hagvaxtar og framfara.

Meal framsgumanna var aldurhniginn rektor menntasklans Reykjavk, Einar Magnsson. Hans framlag var v flgi a lesa upp nfn allra eirra, sem hfu veri dxar og semidxar MR fr heimastjrn til dags dato, og gera grein fyrir v, hva hefi ori um etta flk. Niurstaan var s, a flestir essara dxa og semidxa hfu ori embttismenn kanselli rkisins: Deildarstjrar, skrifstofustjrar jafnvel runeytisstjrar, egar best lt.

Enginn eirra hafi, samkvmt rannskn rektors, htt a stofna fyrirtki ea yfirleitt voga einhverju lfinu. En hva hafi ori um fxana? spuri einhver. - eir fru annahvort business ea pltk, var svari. tli eir hafi geta fengi nokku anna betra a gera, spuri rektor sjlfan sig. eim hpi var m.a. lafur Thors, sem var semifx snum bekk (hann var vinlega akkltur biskupnum yfir slandi fyrir a hafa teki af sr maki a vera fx). En lafur Thors er enn ann dag dag allavega skemmtilegasti forstisrherra slands, a hinum ltt lstuum.

Vi bum lrisjflagi. Lri er sem kunnugt er, versta stjrnarfar, sem hugsast getur, fyrir utan allt hitt, sem reynt hefur veri. Lri ir, a draumurinn um hinn menntaa einvalda the philosopher king er bara a: Draumur um hi eftirsknarvera og raunhfa. Too good to be true. Sumir tra v, a villta vestri s ntildags forysturki lris heiminum. Alla vega tra Amerkanar v sjlfir.

Helsta trarsetning amersks lris er s, a hver sem er geti ori forseti. Eftir a Bush junior var tilnefndur til forseta af hstarttardmara, sem var tilnefndur af pabba hans, liggur vi a vi trum essu lka. Nefnilega a hver sem er geti veri forseti Bandarkjanna. Alla vega er ingarlaust a tala um a essu samhengi, a a s hgt a lra til forseta. Lra hva me leyfi? Good guys versus bad guys; og svo er bara spurningin, hvorum er lausari hndin til byssunnar til a tklj mlin.

g endurtek spurninguna: Er hgt a lra til forstisrherra? Hvaa krfur gerir lri til leitogans? Hvort viltu hafa hann gfaan ea geekkan? Vitran ea klkan? Lran ea lflegan? Klran ea krfan? Skran hugsun ea skldlegan? Stefnufastan ea sveigjanlegan? olinman og rautseigan mann sem kiknar ekki undan lagi? Sannleikselskandi ea spunameistara? Dx ea fx? Karl ea konu? Ungan ea gamlan? rinn ea lfsreyndan? -

Sumir lkja lrinu vi plitska kjrb, ar sem vrurvali er miki, en gengi frambjenda rst meira af markassetningu og umbum en innihaldinu.
Vorum vi ekki a lesa a blunum um daginn, a Indverjar hefu skipa forseta lveldisins bekk me Mandela, Martin Luther King og Mur Theresu essum sari daga heilgum? g bara spyr: Treystir sr einhver til a toppa etta?

liti versus innrti.

a eru til endalausar sgur af forstisrherrum. egar breska jin hafi hafna strsleitoganum, Winston Churchill, (vitandi sem var, a hann hafi veri versti fjrmlarherra rkisins upp r fyrra stri) og vali Clement Attlee, ltilltan flagsrgjafa r slmmunum East-End, sem ar me var fair breska velferarrkisins, gat Churchill ekki stillt sig um a lsa eftirmanni snum si svona: Up to Downing Street 10 came an empty limosine and out stepped Mr. Attlee.

Sagan endurtk sig annarri uppfrslu Hofburg Vn, egar Dav Oddsson, mtti til sns fyrsta forstisrherrafundar litla EFTA klbbnum, sllar minningar. ar kom veislunni, a runeytisstjranum forstisruneytinu, Gumundi Benediktssyni, leiddist fi og vildi halda heim. Hinn ungi forstisrherra, Dav, og astoarmaur hans, Hreinn Loftsson, seinna kenndur vi Baugsgulli, bru viringu fyrir ellinni og leiddu runeytisstjrann niur 188 trppur keisarahallarinnar, ar sem rherralimmurnar og ryggisverirnir biu.

ar sem eir flagar stauluust niur trppurnar, nr sligair af unga runeytisstjrans, brugust ryggisverir hratt vi: eir su strax hendi sr, hver var forstisrherrann og hverjir voru lilttingar og astoarmenn. eir hlupu upp og hrundu Dav og Hreini fr og leiddu Gumund Benediktsson, hinn virulega ldung me tjguskegg, til stis limmunni: Hann leit svo sannarlega t, eins og forstisrherrar eiga a gera, a eirra mati. Svo geru eir honeur, og ar me stormai ll heila hersingin braut me srenuvli og undir lgregluvernd. Eftir stu plitskir unglingar me srt enni; enda ttu eir langt land a n pondus forstisrherra, tliti alla vega, a mati ryggisvara. Og eir ttu a ekkja sitt heimaflk, ekki satt?

En hvernig vera menn forstisrherrar? r v a starfi er ekki auglst, er ekki hgt a skja um a. Hva ? vinnur ig upp flokknum. Skrifa stendur: Vertu trr yfir litlu, og r mun vera tra fyrir miklu. En a er ekki ng a vera einn af eim flokkseigendaflaginu. Lri gerir meiri krfur. verur a skrskota til flks, laa a fylgi, lifa vi skoanakannanir og lifa af prfkjr og kosningar. hjlpar a hafa veri fr ungum aldri rttaflagi, helst handbolta ea ftbolta ea rum hprttum. Prfkjr eru dr.

Frambjandinn verur a lifa lfi snu fyrir opnum tjldum almenningslitsins og undir kastljsi fjlmilanna. skiptir kannski a lokum minna mli, hva lrir frekar en hver ert. Hefuru vit verkinu? Veistu, hvert vilt halda? Kanntu a varast vegleysur? Vill flk leggja hann me r? Hvort ertu maur, sem vilt halda kyrru fyrir, fremur en a skja brattann? Ea ertu eli nu umbtamaur, brautryjandi, sem rfur hefir vanans og vekur menn jafnvel til da? ori g a segja a: Ertu hagvanur hversdagsmaur ea innblsinn hugsjnamaur? Er etta eitthva, sem hgt er a lra?

Verkfringar ea vonarstjrnur?

Sannleikurinn er s, a lri hefur geti af sr marga leitoga, sem eru langt umfram a, sem vnta mtti af lgmli mealmennskunnar. Hr a vi, a margir eru kallair, en fir eru tvaldir. Stundum reynir , og verur a vkja milungsmennskunni til hliar. Roosevelt var dmi um a. a urfti heila heimskreppu - til a sannfra Bandarkjamenn um, a maur hjlastl hefi ann kraft og bjartsni til a bera, sem urfti til a leia t r lfshskanum. Og svo heila heimstyrjld til a sanna, a ar var rttur maur rttum sta rttum tma.

Ghandi var svo ekta andfi snu n ofbeldis, a honum tkst jafnvel a agga niur ofbeldisseggjum trarofstkisins um skei, tt eim tkist a lokum a n fram hefndum me v a myra mannvininn og friarpostulann. Og Mandela sem jrnfrin Thatcher og krekinn Reagan klluu kommnskan hryjuverkamann, terrorista, allt ar til jrnrimlarnir lokuust a baki honum Robbins Island var seinasta von hvta mannsins: Holdgervingur fyrirgefningarinnar. Er a ekki hin sta dygg?

Deng Xiaoping, hugsuurinn a baki knverska kraftaverkinu, maurinn sem hafi lifa af tortmingu Maos og horfi upp rleysi Gorbachevs - kva a byrja smtt. Me tilskipun um, a bndur mttu selja afurir snar markai borganna, mnus tund til rkisins; og a tlendingar mttu gera tilraun me fjrfestingar og nja tkni srstkum runarsvum. v a a skipti ekki mli, hvort ktturinn vri hvtur ea svartur, ef hann veiddi msnar. Stefna hans hefur n lyft fleira flki r rbirg til bjarglna skemmri tma en ur hefur gerst mannkynssgunni. Hvaa menntun hafi hann? Hann var afsprengi elstu simenningar heimi; vann um stund vi fribndin hj Renault Frakklandi og var seinna vigerarmaur drttarvlar, eftir a hann fll n menningarbyltingunni. Svo var hann reyndar lka formaur Bridgesambandsins og sagur lunkinn spilum.

Allt vekur etta upp spurningu um, hva forstisrherrar eiga a hafa fyrir stafni. Eiga eir a vera srfringar, ea generalistar renaissancemenn? Eiga eir a vera eins og Jimmy Carter, sem var brgreindur og kjarnorkuverkfringur a mennt, en drekkti sr smatrium samviskuseminnar? Ea eins og Reagan, sem var annars flokks leikari rija flokks kvikmyndum, en lk reynslulaust rullu hins bjartsna hmpata? Eiga eir a vera eins og Hillary, sem reiknai vonina um almannatryggingar handa Amerknum norur og niur og svipti ar me Bill, eiginmann sinn, vonarsti sgunni? Ea eiga eir a vera eins og Obama, hi innblsna vitni vonarinnar, um a amerski draumurinn hafi, rtt fyrir allt, ekki snist upp martr?

g veit a svo sem ekki. En hitt veit g, a ekki er allt sem snist. mnum yngri rum eyddi g ri forysturki jafnaarstefnunnar heiminum, Svarki. ar var landsfair, Tage Erlander, sem var forstisrherra Sva meira en aldarfjrung. Mr kom hann fyrir sjnir sem gamall maur og reyttur. Mr fannst v fara fjarri, a hann gti kveikt einhverja hugsjnagl me flki, ea fengi flk til fylgilags, til a rsa yfir lgkru eiginhagsmuna og leggja eitthva sig til a lyfta mannflaginu upp r msarholu rngsninnar. A vsu geri g mr grein fyrir v, a g var staddur jflagi, sem hafi rutt brautina fyrir hinu norrna velferarrki. En g ttai mig ekki v , a essi aldurhnigni og gltlegi karl er sennilega, egar upp er stai, einhver merkilegasti umbtamaur liinnar aldar.

Umbtamaurinn ijusami.

Hann var ekki einn af eim, sem var settur upp af valdakerfi til ess a gta forrttinda og halda horfi hinu breytta standi. Hann var umbtamaurinn sem breytti jflaginu. Umbtamaurinn var risull. ur en vinnudagur hfst, stefndi hann til sn llum eim, sem eitthva hfu til mlanna a leggja, og spuri aula um a sem mli skipti. Til dmis: Er a ng a tryggja llum jafnrtti til nms, konum jafnt sem krlum, ef venjur og hefir jflagsins tiloka svo hina menntuu konu fr tttku vinnumarkanum til jafns vi karla? Eigum vi ekki a breyta essu? Hvernig gerum vi a?

dagbkum snum lsir hann v, hvernig vandinn var greindur, hvernig lausnir voru boaar, hvernig efnt var til umru til a breyta hugarfari hinnar karllgu verkalshreyfingar og hvernig sveitaflg um gervalla Svj voru fengin til a lta a sem jflagslega skyldu sna a sj fyrir dagvistun barna nafni jafnrttis kynja nrri ld. tli a hafi ekki teki Tage tv kjrtmabil a koma essu til leiar? Enginn kenndi etta vi byltingu. En etta var svo byltingarkennd breyting a enn dag eru f jflg, tt au su tknilega og efnahagslega hru, sem hafa komi v verk enn dag, sem Tage og hans menn geru fyrir meira en sextu rum.

S hugmynd a virkja megi lri til a tryggja llum jfn tkifri til ess a nta hfileika sna, n tillits til efnahags, jflagsstu, litarhttar, trarbraga etc., flokkast ekki lengur undir byltingarkennda rttkni. Sumir lt eins og etta s nori sjlfgefi okkar parti heimsins, sem a ekki er. Samt sem ur er a n svo a etta hefi aldrei ori a veruleika, ef ekki hefi veri fyrir vit og strit umbtamanna af kalber Tage Erlanders og samstarfsmanna hans.

Erlander mun hafa veri elisfringur og heimspekingur a mennt. Verra gat a svo sem veri. En hugmyndir snar stti hann mannrttindahreyfingu ftks flks 19. og 20. ld sem kennd er vi jafnaarstefnu - Social democracy. En a er alveg reianlega merkilegasta jflagstilraun, sem ger var ldinni sem lei.

Svo er a a lokum sgild spurning, hvort leitoginn mti sguna ea hvort sagan framkalli leitoga, sem jflagi arfnast hverjum tma. Er hgt a lra til forstisrherra? g held varla. En stundum lsir jflagi eftir eim leitoga, sem kall tmans krefst. Og spyr ekki a prfgrum. Var a ekki amerski hfuglinn, Mark Twain, sem sagi: I wont let formal schooling interfere with my education.

Jn Baldvin Hannibalsson (Hf. lri til forstisrherra vi Edinborgarhskla runum 1959-63, en hafnai forstisrherraembttinu, egar honum baust a ri 1991)

Deila Facebook

Skrifa ummli

Nafn
Netfang
Skilabo
Skru inn etta or
ennan reit