Greinasafn

2017
 »maķ

 »aprķl
 »mars
 »febrśar
 »janśar
2016
 »desember
 »nóvember
 »október
 »september
 »įgśst
 »jślķ
 »jśnķ
 »maķ
 »aprķl
 »mars
 »febrśar
 »janśar
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990

Articles in English

2.11.2016
JBH interview Scotland

Read more

14.9.2016
WHAT“S WRONG WITH EUROPE – AND WHY DON“T YOU FIX IT?

Read more

9.9.2016
WHAT CAN WE LEARN FROM THE NORDIC MODEL?

Read more

31.3.2016
HOW TO SAVE CAPITALISM FROM THE CAPITALISTS - AND DEMOCRACY FROM THE PLUTOCRATS?

Read more

15.2.2016
The Transition from totalitarianism to democracy: WHAT CAN WE LEARN FROM THE BALTIC ROAD TO FREEDOM AND POST-INDEPENDENCE EXPERIENCE?

Read more

All articles in English

24.11.2008

SJĮLFSTĘŠISFLOKKURINN OG EVRÓPUMĮLIN: FLOKKSHAGSMUNIR GEGN ŽJÓŠARHAGSMUNUM

Hvers vegna hefur Sjįlfstęšisflokkurinn stašiš žvert ķ vegi fyrir žvķ aš žjóšin gęti lįtiš į žaš reyna, hvort brżnustu žjóšarhagsmunum vęri betur borgiš meš ašild aš Evrópusambandinu og upptöku evru?

Hvers vegna hafa forystumenn flokksins ekki viljaš heyra į žaš minnst, jafnvel žótt meirihluti žjóšarinnar og meirihluti žeirra eigin kjósenda hafi löngum viljaš lįta į žetta reyna? Hvers vegna žverskallast forystumenn flokksins viš öllum slķkum kröfum, žótt flestir forvķgismenn ķslensks atvinnu- og fjįrmįlalķfs, sem reyndar gera flokkinn śt, hafi snśist į žį sveif meš vaxandi žunga ķ seinni tķš?

Er žetta ekki ķ ósamręmi viš žį višteknu kenningu (eša gošsögn) aš Sjįlfstęšisflokkurinn hafi ęvinlega haft forgöngu um nįnara samstarf Ķslendinga viš ašrar žjóšir į sviši verslunar og višskipta, žegar į hefur reynt? Eša er sś kenning bara bįbylja sem stenst ekki nįnari skošun? Sjįlfstęšisflokkurinn ķslenski er eini hęgri flokkurinn ķ gervallri Evrópu sem hefur forhertst ķ andstöšu sinni viš ašild aš Evrópusambandinu. Meira aš segja breska ķhaldinu dettur ekki ķ hug aš segja Stóra Bretland śr Evrópusambandinu, žótt žeir hafi einatt allt į hornum sér žar innan dyra. Til žess eru višskiptahagsmunir Breta af Evrópusambandsašild allt of rķkir. Hvaš veldur žessari sérstöšu ķslenska ķhaldsflokksins ķ reynd?

Sannleikurinn er sį aš kenningin um forystuhlutverk Sjįlfstęšisflokksins aš žvķ er varšar nįnara samstarf viš ašrar žjóšir į grundvelli frķverslunar stenst illa nįnari skošun. Žótt Sjįlfstęšisflokkurinn hafi haft ótvķręša forystu um inngönguna ķ NATO og varnarsamstarfiš viš Bandarķkin į sķnum tķma, gildir ekki žaš sama um frelsi ķ višskiptum.

Lengst af sögu sinnar hefur Sjįlfstęšisflokkurinn veriš rķkisforsjįr – og haftaflokkur, ķ helmingaskiptum viš Framsóknarflokkinn. Valdakerfi flokksins var beinlķnis byggt upp ķ kringum rķkisforsjį og pólitķska stjórnun į rķkisbönkum og sjóšum. Žaš borgaši sig fyrir atvinnurekendur aš vera ķ Sjįlfstęšisflokknum. Og žaš gat nįlgast aš vera refsivert athęfi aš vera žaš ekki. Stóra undantekningin frį rķkisforsjįrstefnu Sjįlfstęšisflokksins var Višreisnarstjórnin 1959-71. Hinn pólitķski frumkvöšull aš auknu frjįlsręši ķ višskiptalķfinu innan Višreisnarstjórnarinnar var Gylfi Ž. Gķslason, formašur Alžżšuflokksins og višskiptarįšherra Višreisnar. Višreisnarstjórnin afnam gjaldeyrishöft, skrįši gengiš rétt og jók frelsi ķ innflutningi. En žvķ voru žröng takmörk sett sem Alžżšuflokkurinn gat tosaš Sjįlfstęšisflokknum ķ įtt til aukins frjįlsręšis. Žaš var einmitt į žessum įrum sem landbśnašurinn var ķ sķvaxandi męli geršur śt į kostnaš skattgreišenda (śtflutningsbętur). Rķkisvaldiš įkvaš fiskverš. Hvort tveggja gengi gjaldmišilsins og vextir inn- og śtlįna var įkvešiš af pólitķkusum. Śtflutningurinn var hįšur pólitķskum leyfisveitingum. Steingrķmur Hermannsson segir frį žvķ ķ ęvisögu sinni aš mešal verkefna ķ fyrstu samsteypustjórn sem hann tók žįtt ķ hafi veriš aš įkveša verš į kók og prins póló.

Helmingaskipti og rķkisforsjį

Allt var žetta rķkisforsjįrkerfi nišurnjörvaš śt ķ ystu ęsar samkvęmt helmingaskiptareglu Sjįlfstęšisflokks og Framsóknar: Žetta handa okkur – hitt handa SĶS. Hlunnindum į vegum rķkisins var śthlutaš eftir pólitķskum veršleikum. Skjólstęšingar flokkanna höfšu forgang um lįnveitingar śr bönkunum sem lutu stjórn pólitķskra bankastjóra og bankarįša. Lįnin voru óverštryggš ķ 35-40% veršbólgu og žvķ eftirsótt gęši; nįnast pólitķsk gjafavara. Žetta kerfi hélt velli og fęršist raunar ķ aukana, eftir fall Višreisnar 1971 og į framsóknarįratugunum sem tóku viš. Žaš var ekki fyrr en verštrygging fjįrskuldbindinga og raunvextir komu til sögunnar og kollvörpušu SĶS, sem hafši undir lokin lifaš af nęr eingöngu vegna pólitķskrar fyrirgreišslu, aš helmingaskiptakerfi flokkanna skekktist į grunninum og hrundi loks saman.

Žaš var reyndar ķ tķš vinstristjórnar Steingrķms Hermannssonar (1988-91)sem fyrstu skrefin ķ frjįlsręšisįtt voru tekin į nż: Frelsi ķ śtflutningi, afnįm gjaldeyrishafta og takmarkaš frelsi til fjįrmagnsfllutninga milli landa; einkavęšing Śtivegsbankans og sameining banka. Sķšast ekki sķst EES-samningurinn sjįlfur, sem breytti öllu efnahagsumhverfi į Ķslandi ķ frjįlsręšisįtt.

Stiklum į stóru um stefnu Sjįlfstęšisflokksins ķ Evrópumįlum į s.l. tveimur įratugum. Segja mį aš Davķš Oddsson hafi hafiš landsmįlaferil sinn sem formašur aldamótanefndar Sjįlfstęšisflokksins, žar sem hann lagši eindregiš til aš Ķsland stefndi aš inngöngu ķ Evrópusambandiš. Žrįtt fyrir žetta vegarnesti Davķšs var Sjįlfstęšisflokkurinn ķ stjórnarandstöšu (1988-91), undir forystu Žorsteins Pįlssonar, andvķgur EES-samningnum. Ķ stašinn bošušu sjįlfstęšismenn tvķhliša frķverslunarsamning viš Evrópusambandiš um fisk, sem žeir vissu allan tķmann aš stóš ekki til boša. Žannig hikušu žeir ekki viš aš lįta ótvķręša žjóšarhagsmuni vķkja fyrir meintum flokkshagsmunum.
Žegar Framsóknarflokkur og Alžżšubandalag hlupust undan įbyrgš į EES-samningnum fyrir kosningar 1991, įtti ég ekki annarra kosta völ en aš semja viš Davķš Oddsson um stjórnarmyndun til aš tryggja framgang EES-samningsins. Davķš tvķnónaši ekki viš aš falla frį stefnu flokks sķns ķ stjórnarandstöšu og styšja EES-samninginn, sem flokkurinn hafši įšur lżst sig andvķgan, til žess aš komast ķ stjórn. Enn og aftur var žaš valdastaša flokksins sem skipti mestu mįli. Sjįlfstęšiflokkurinn hafši žvķ ekkert frumkvęši aš EES-samningnum og lét aldrei brjóta į sér ķ mįlinu. Žegar mestur styrr stóš um EES-samninginn fyrir kosningarnar 1991, fór Sjįlfastęšisflokkurinn meš löndum. Žeir óttušust klofning. Žaš var ekki aš įstęšulausu. Žaš var hörš andstaša viš samninginn ķ landsbyggšararmi Sjįlfstęšisflokksins allan tķmann, žannig aš žaš mįtti vart tępara standa aš samningurinn hlyti meirihlutastušning į žingi (33 atkvęši gegn 23, og 7 sįtu hjį).

Landrįšabrķgsl

Žaš var ekki sķst fyrir įhrif EES-samningsins sem Ķsland nįši sér aftur į skriš eftir lengsta samdrįttarskeiš į lżšveldistķmanum (1988-94). EES-samingurinn er ekki bara venjulegur frķverslunarsamningur sem tryggir okkur nęr ótakmarkašan markašsašgang į stęrsta frķverslunarsvęši heimsins. Vaxtarhömlur hins örfįmenna heimamarkašar hurfu į svipstundu. Ķslenskum fyrirtękjum opnušust nż tękifęri į žrjś hundruš milljóna manna heimamarkaši. Sömu reglur giltu į svęšinu öllu um vöruvišskipti, fjįrmįlamarkaši og į vinnumarkaši, auk žess sem samkeppnisreglur fęršust ķ svipaš horf. Žetta skapaši forsendur fyrir nżju framfaraskeiši, sem ekki létu į sér standa.

Af pólitķskum įstęšum įttu ašstandendur EES-samningsins, sem fyrst og fremst var aš finna mešal stušningsfólks Alžżšuflokksins og Sjįlfstęšisflokksins, fullt ķ fangi meš aš tryggja honum framgang meš žjóšinni og į Alžingi. Andstęšingar samningsins śthrópušu hann sem landrįšagerning; žeir sögšu hann tįkna endalok sjįlfstęšis og framsal fullveldis; žeir héldu žvķ fram aš śtlendir veišiflotar mundu leggja undir sig Ķslandsmiš, aš nįttśruperlur og laxveišiįr mundu fęrast ķ eigu śtlendinga og aš landiš mundi fyllast af erlendu verkafólki.Ekkert af žessu įtti žį viš rök aš styšjast. En žaš er hollt aš minnast žessa mįlflutnings ķ ašdraganda nęstu kosninga sem vęntanlega munu snśast fyrst og fremst um eitt mįl: Ašild Ķslands aš Evrópusambandinu og upptöku evru.Žaš veršur ekki allt ķ anda kristilegs bróšuržels sem žį veršur lįtiš flakka af hįlfu žeirra sem žykjast bera ķslenskt žjóšerni utan į sér umfram annaš fólk. Minnumst hins fornkvešna aš žjóšremban er ęvinlega seinasta athvarf skśrksins ķ allri pólitķk.

Nś eru lišin fjórtįn įr – žrjś og hįlft kjörtķmabil – frį žvķ aš EES-samningurinn gekk ķ gildi. Hingaš til hefur žaš veriš nęr įgreiningslaust aš samningurinn hafi reynst ķslensku žjóšfélagi öflug lyftistöng til alhliša framfara. Meira aš segja žeir sem voru haršir andstęšingar samningsins og fundu honum flest til forįttu hafa, eftir į aš hyggja og aš fenginni reynslu, sungiš samningnum lof og prķs. Helstu rök andstęšinga Evrópusambandsašildar ķ öllum flokkum hafa reyndar veriš žau aš EES-samningurinn vęri svo góšur og tryggši svo vel hagsmuni Ķslands ķ samskiptum viš Evrópusambandiš, aš žaš vęri óžarfi aš stķga skrefiš til fulls. Viš nytum flestra žeirra réttinda sem Evrópusambandsašild mundi veita okkur (ašild aš innri markaši Evrópu į jafnréttisgrundvelli), įn žess aš žurfa aš taka į okkur ķžyngjandi skuldbindingar į móti.

Pólitķskt žrotabś

Alžżšuflokkurinn tók af skariš žegar fyrir kosningar 1995 um žaš aš Ķsland ętti aš semja um ašild aš Evrópusambandinu og aš taka upp evru ķ staš krónu um leiš og viš fullnęgšum settum skilyršum. Samfylkingin, sem var mynduš viš samruna fólks, sem įšur hafši fylgt žremur flokkum aš mįlum, ž.e. Alžżšuflokki, Alžżšubandalagi og Kvennalista, erfši Evrópustefnu Alžżšuflokksins og hefur fylgt henni sķšan, žótt meš hangandi hendi sé. Sjįlfstęšisflokkurinn, undir forystu Davķšs Oddssonar og sķšar Geirs Haarde, hefur hins vegar stašiš žvert į móti. Vinstri gręn eru samkvęmt stefnuskrį sinni andvķg Evrópusambandsašild, žótt brįtt kunni aš renna į žau tvęr grķmur. Framsóknarflokkurinn hefur veriš tvķįtta. Undir forystu Halldórs Įgrķmssonar dašraši flokksforystan dįlķtiš viš hugsanlega Evrópusambandsašild, įn žess žó aš verulegur hugur fylgdi mįli. Nś er hins vegar svo komiš aš Evrópusambandsandstašan hefur oršiš f.v. Formanni flokksins, Gušna Įgśstssyni, aš fótakefli. Hann er stokkinn frį borši en flokkurinn mun vęntanlega taka stefnuna į Evróšusambandsašild į flokksžingi ķ janśar n.k. Frjįlslyndi flokkurinn stendur nś fyrir skošanakönnun mešal fylgismanna sinna, sem veršur birt innan tķšar.

Stęrstu tķšindin eru hins vegar žau aš nś er brostinn į flótti mešal andstęšinga Evrópusambandsašildar ķ žingflokki Sjįlfstęšisflokksins. Samkvęmt skošanakönnunum er flokkurinn aš vķsu rśinn trausti og fylgi. Forystumenn hans gera sér helst vonir um aš žeir geti stöšvaš fylgishruniš og endurheimt glataš fylgi meš žvķ aš kśvenda enn einu sinni ķ Evrópumįlum. Flestir spį žvķ aš į landsfundi flokksins ķ lok janśar į nęsta įri verši stefnubreytingin formlega stašfest.

Žar meš hefši pólitķsk arfleifš Davķšs Oddssonar bešiš endanlegt skipbrot: Efnahagsstefnan leiddi til neyšarįstands; peningamįlastefnan leiddi til hruns fjįrmįlakerfisins og falls gjaldmišilsins; og andstašan viš Evrópusambandsašild og upptöku evru hefur hingaš til komiš ķ veg fyrir fyrirbyggjandi björgunarrįšstafanir. Žetta er trślega stęrsta pólitķskt žrotabś Ķslandssögunnar.

Žessi dapurlega nišurstaša hefur įsamt öšru afsannaš tvęr lķfseigar kenningar um ķslensk stjórnmįl: Sś fyrri er aš sjįlfstęšismönnum sé betur treystandi fyrir fjįrmįlum rķkisins en öšrum af žvķ aš žeir hafi vit į peningum.Žaš žarf meira en mešalkokhreysti til žess aš dirfast aš halda fram slķkri firru upp ķ opiš gešiš į greišslužrota žjóš eftir sautjįn įra fjįrmįlastjórn sjįlfstęšismanna.
Hin kenningin er sś aš Sjįlfstęšisflokkurinn taki ęvinlega forystu fyrir žjóšinni žegar į žaš reynir aš taka erfišar įkvaršanir um nįnara samstarf viš ašrar žjóšir į sviši višskipta og efnahagsmįla. Sś kenning stenst reyndar ekki dóm stašreyndanna. Hringlandahįttur Sjįlfstęšisflokksins ķ Evrópumįlum hefur veriš meš endemum. Žaš er fjarstęša aš kenna flokkinn viš stefnufestu į žvķ sviši. Stašreyndirnar tala sķnu mįli ķ žessu efni. Getuleysi forystu Sjįlfstęšisflokksins til žess aš taka vandasamar en erfišar įkvaršanir um nįnara samstarf viš önnur lżšręšisrķki ķ Evrópu į efnahagssvišinu hefur reynst žjóšinni dżrkeypt. Sś stašreynd aš óttinn viš klofning flokksins hefur rįšiš meiru en skylduręknin viš hagsmuni žjóšarinnar ķ žessu mįli er žungur įfellisdómur yfir Sjįlfstęšisflokknum, sem mun fylgja honum um ókomna framtķš.

Jón Baldvin Hannibalsson (Höfundur var formašur Alžżšuflokksins 1984-96, sem fyrstur flokka bošaši inngöngu Ķslands ķ Evrópusambandiš og upptöku evru, žegar fyrir kosningar 1995)

Deila į Facebook

Skrifa ummęli

Nafn
Netfang
Skilaboš
Skrįšu inn žetta orš
ķ žennan reit