18.4.2009

NATO 60 ┴RA: HEIMAVARNARLIđ EđA HEIMSLÍGREGLA

Kannski er sßlarhßski ═slendinga Ý upphafi nřrrar aldar sß, a­ ■jˇ­in hefur enn ekki fundi­ sÚr samasta­ Ý samfÚlagi ■jˇ­anna. Vi­ erum ekki lengur ß amerÝsku ßhrifasvŠ­i, en hrŠ­slußrˇ­urinn gegn Evrˇpusambandinu birgir okkur sřn og lei­ir ß villig÷tur. Vi­ erum ein og yfirgefin. HnÝpin (skuldug) ■jˇ­ Ý vanda. Samt er engin umrŠ­a um utanrÝkismßl fyrir kosningar. ╔g segi utanrÝkismßl - ■vÝ a­ umrŠ­an um Evrˇpusambandi­, ÷fugsn˙in og forskr˙fu­ sem h˙n er - er au­vita­ um innanlandsmßl. H˙n snřst um ■a­, hvernig fˇlk og fyrirtŠki megi njˇta starfsumhverfis eins og tÝ­kast Ý grannrÝkjum okkar. H˙n snřst um normaliseringu. H˙n snřst um st÷­ugleika Ý fjßrmßlum, Ý ver­lagi, v÷xtum ß lßnum og grei­slubyr­i skulda, svo a­ fˇlk og fyrirtŠki geti gert framtÝ­arߊtlanir ß sŠmilega traustum forsendum. H˙n snřst um a­ skapa 20 ■˙sund st÷rf fyrir mennta­ fˇlk. H˙n snřst m.÷.o. um innanrÝkismßl. UtanrÝkismßl sn˙ast hins vegar um ■a­, hvernig tryggja megi framtÝ­ar÷ryggi ■jˇ­arinnar fyrir ytri ßf÷llum og erlendri ßsŠlni. Ůjˇ­ sem er sokkin Ý skuldir og hefur ßhyggjur af afkomu sinni frß degi til dags, mß ekki vera a­ ■vÝ a­ hugsa um framtÝ­ina. Ůa­ kemur ■vÝ kannski ekki ß ˇvart a­ ■a­ voru varla fleiri en 30 manns, sem komu ß Var­bergsfund ß Hˇtel Borg Ý gŠrkv÷ldi (f÷studaginn 17.04.) eftir frÚttir og Kastljˇs, til a­ hlusta ß okkur H÷llu Gunnarsdˇttur r÷krŠ­a um framtÝ­ NATO Ý tilefni af 60 ßra afmŠli herna­arbandalagsins fyrr Ý mßnu­inum. Vi­ ßttum a­ svara spurningum eins og ■essum: Hefur NATO einhverju hlutverki a­ gegna eftir fall SovÚtrÝkjanna og lok kalda strÝ­sins? Hva­ er bandalag sem ßtti a­ verja Evrˇpu fyrir ˙t■enslustefnu SovÚtrÝkjanna a­ gera Ý Afganistan? Er NATO a­ ver­a a­ einhvers konar heimsl÷greglu? ═ ■jˇnustu hverra, me­ leyfi? Fara hagsmunir EvrˇpurÝkja Švinlega saman vi­ hagsmuni amerÝska heimsveldisins? Er ekki kominn tÝmi til a­ Evrˇpa taki sÝn mßl Ý eigin hendur? Og hva­ me­ ═sland? Hvar ß ■a­ heima Ý nřrri heimsmynd? Ůa­ vakti athygli a­ meirihluti fundargesta var a­ eigin s÷gn Ý klappli­i H÷llu Gunnarsdˇttur frß Vinstri grŠnum. Í­ru vÝsi mÚr ß­ur brß! HÚr fer ß eftir rŠ­an sem Úg flutti ß ■essum fundi.

1. DËMUR REYNSLUNNAR

Inngangan Ý NATO 1949 var umdeild ßkv÷r­un, sem klauf ■jˇ­ina Ý andstŠ­ar fylkingar.Menn greindi ß um sv÷r vi­ brennandi spurningum: Var sjßlfstŠ­i ═slands raunverulega hŠtta b˙in? Haf­i reynsla smß■jˇ­a ß millistrÝ­sßrunum ekki kennt ■eim endanlega ■ß lexÝu, a­ hlutleysi­ vŠri haldlaus flÝk?

Voru ■eir, sem beittu sÚr fyrir ■essari ÷rlagarÝku ßkv÷r­un, ■jˇ­nÝ­ingar og landrß­amenn, eins og margir tr˙­u ß ■eim tÝma? E­a voru ■arna a­ verki ßbyrgir stjˇrnmßlamenn og framsřnir, sem sßu fyrir a­ ■a­ yr­i a­ tryggja nřfengi­ sjßlfstŠ­i fyrir hugsanlegri ßsŠlni ˇvinveittra afla? Hafa ßhyggjur hinna bestu manna um a­ a­ildin a­ NATO og dv÷l bandarÝsks herli­s Ý landinu Ý kj÷lfari­ mundi hafa Ý f÷r me­ sÚr endanlok Ýslensks sjßlfstŠ­is, ■jˇ­ernis og menningar ľ hafa ■essar ßhyggjur reynst vera ß r÷kum reistar?

SextÝu ßrum sÝ­ar getum vi­ meti­ sv÷rin vi­ ■essum spurningum Ý ljˇsi reynslunnar.
Jafnvel ■ˇtt StalÝni hafi veri­ meira Ý mun a­ loka hinar f÷ngnu ■jˇ­ir SovÚtsins inni Ý ■jˇ­afangelsi sÝnu, fremur en a­ leggja afganginn af Evrˇpu undir sig, ■ß er ■a­ hygginna manna hßttur a­ taka ˙t tryggingu fyrirfram. Slagor­i­: ô■˙ tryggir ekki eftir ßö ľ er enn Ý fullu gildi.

Ëttinn vi­ endalok Ýslensks ■jˇ­ernis reyndist ekki ß r÷kum reistur ľ alla vega ekki Ý ■a­ skipti­. ╔g lŠr­i ■vÝ snemma a­ bera vir­ingu fyrir Bjarna Benediktssyni, ■ßverandi utanrÝkisrß­herra, af ■vÝ a­ hann ■or­i a­ fylgja eftir sannfŠringu sinni, ■rßtt fyrir har­a og ˇbilgjarna gagnrřni andstŠ­inga. Kjarklitlir stjˇrnmßlamenn eru gagnslausir stjˇrnmßlamenn. Ef vi­ ekki vissum ■a­ ß­ur, ■ß vitum vi­ ■a­ n˙na.Vi­ ■urfum ekki anna­ en a­ lÝta Ý kringum okkur.

Ni­ursta­a mÝn um reynsluna af hinu li­na er ■vÝ afdrßttarlaus. Atlantshafsbandalagi­ var tr˙lega ßrangursrÝkasta varnarbandalag s÷gunnar. Lř­rŠ­i­ hÚlt velli. Evrˇpa hefur noti­ fri­ar Ý 60 ßr, - lengur en s÷gur fara af fyrr ß tÝ­. Og ═sland naut gˇ­s af veru sinni Ý NATO. Ůetta var fÝnn kl˙bbur. Hin nřfrjßlsa ■jˇ­ tˇk sÚr fari ß fyrsta farrřmi.Vi­ fengum a­gang a­ og ßheyrn hjß valdh÷fum voldugustu ■jˇ­a heims.

Vi­ fengum Marshalla­sto­, ßn ■ess a­ uppfylla skilyr­in. Vi­ grŠddum ß hermanginu, me­an a­rar ■jˇ­ir fŠr­u fˇrnir til a­ standa undir landv÷rnum. Vi­ nutum margvÝslegra forrÚttinda ■ˇtt hljˇtt hafi fari­, eins og t.d. var­andi flugrekstrar- og lendingarleyfi Ý flugi yfir Atlantshafi­. Og vi­ gßtum fŠrt okkur herna­arlegt mikilvŠgi landsins Ý nyt til a­ spila ß stˇrveldin Ý kalda strÝ­inu, til ■ess a­ nß fram okkar mßlsta­. ŮorskastrÝ­in vi­ Breta eru gott dŠmi um ■a­. Ůa­ var ß ■essum ßrum sem vi­ v÷ndumst ß ■a­, a­ kj÷ror­ ═slendinga Ý al■jˇ­asamskiptum Štti a­ vera ôAllt fyrir ekkert.ö

2. HEIMSMYND KALDA STR═đSINS

Hverjar voru forsendurnar fyrir varnarbandalagi BandarÝkjanna og Vestur-Evrˇpu ß tÝmabili kalda strÝ­sins? Hva­ var ■a­ sem sameina­i ■Šr? ŮvÝ mß svara Ý einu or­i: SovÚtrÝkin ľ hinn sameiginlegi ˇvinur. Svo lengi sem ■jˇ­ir Vestur-Evrˇpu og Nor­ur-AmerÝku t÷ldu, a­ ■eim stŠ­i ˇgn af herna­armŠtti SovÚtrÝkjanna ľ voru ■essar ■jˇ­ir rei­ub˙nar a­ sn˙a b÷kum saman gegn sameiginlegum ˇvini.

Ůrßtt fyrir ˇlÝka hagsmuni BandarÝkjanna og g÷mlu evrˇpsku nřlenduveldanna vÝ­s vegar um heiminn; og ■rßtt fyrir gerˇlÝk lÝfsvi­horf bandarÝskra rep˙blÝkana og vestur-evrˇpskra sˇsÝaldemˇkrata, ■ß voru allir a­ilar sammßla um a­ fˇrna bŠri minni hagsmunum fyrir meiri: V÷rn lř­rŠ­is og mannrÚttinda gegn alrŠ­i og ˇgnarstjˇrn. Heimsmyndin var Ý svart/hvÝtu: Frelsi versus helsi. Ůeir sem ekki eru me­ mÚr eru ß mˇti mÚr.

Au­vita­ var ■essi svart/hvÝta heimsmynd kalda strÝ­sins stˇrlega řkt, ■egar skyggnst var ß bak vi­ tj÷ldin. Ůeir sem lesi­ hafa hina sv÷rtu bˇk um s÷gu komm˙nismans vita, a­ ■a­ var engu logi­ um ■a­ al■jˇ­lega bˇfafÚlag sem rÚ­ rÝkjum Ý Kreml og innan veggja hinnar forbo­nu borgar Maos formanns Ý Beijing.

En hi­ rÝsandi heimsveldi BandarÝkja AmerÝku og hin hnignandi nřlenduveldi g÷mlu Evrˇpu voru svo sem engir englar heldur. BandarÝkin skirr­ust ekki vi­ a­ beita hervaldi og klŠkjum til a­ kollvarpa lř­rŠ­islega kj÷rnum umbˇtastjˇrnum e­a til a­ hindra valdat÷ku vinstrimanna Ý rÝkjum Mi­- og Su­ur-AmerÝku. Hver valdarŠninginn ÷­rum ˇfrřnilegri fÚkk a­ mergsj˙ga ■jˇ­ir ■essara landa Ý skjˇli BandarÝkjanna. Mottˇi­ var: ôThey may be sons of bitches, but they are our sons of bitches.öAllt var ■etta rÚttlŠtt Ý nafni krossfer­arinnar gegn komm˙nismanum.

Evrˇpsku nřlenduveldin hß­u blˇ­ugar styrjaldir gegn sjßlfstŠ­ishreyfingum fyrrverandi nřlendna Ý AfrÝku og AsÝu. Allir sem leiddu vopna­ar uppreisnir gegn nřlenduk˙gun og ar­rßni voru stimpla­ir ˇvinir vestrŠns lř­rŠ­is. Ůeir voru anna­ hvort komm˙nistar e­a handbendi ■eirra og rÚttdrŠpir sem hry­juverkamenn, hvar sem til ■eirra nß­ist. Ůessi meinta krossfer­ gegn komm˙nismanum var oftar en ekki blyg­unarlaus hagsmunavarsla nřlenduvelda og fj÷l■jˇ­legra au­hringa, til ■ess a­ komast yfir au­lindir ■ri­ja heimsins.

Gott dŠmi um ■etta var ■egar leyni■jˇnustur Breta og BandarÝkjamanna komu ═ranskeisara til valda, Ý samvinnu vi­ systurnar sj÷ Ý olÝubransanum. Ůetta valdarßn og s˙ blˇ­uga ˇgnarstjˇrn sem af hlaust, hefur dregi­ langan slˇ­a ß eftir sÚr. Krossfer­in gegn komm˙nismanum nß­i a­ lokum hßpunkti Ý hßtŠkniherna­i AmerÝkana gegn hrÝsgrjˇnabŠndum Ý Vietnam, ■ar sem heimsveldi­ laut Ý fyrsta sinn Ý lŠgra haldi fyrir skŠruli­um ÷rbrig­arinnar. Ůessi dŠmi duga til a­ minna okkur ß a­ ■a­ er s÷guf÷lsun a­ kalda strÝ­i­ hafi veri­ barßtta gˇ­s og ills, ■ar sem hi­ gˇ­a - hinn frjßlsi heimur ľ haf­i sigur.

3. ┴REKSTRAR MENNINGARSVĂđA/TR┌ARBRAGđA

Kalda strÝ­inu lauk um ßramˇtin 1991/92, ■egar rau­i fßninn me­ hamri og sig­ var dreginn ni­ur Ý hinsta sinn yfir turnspÝrum Kremlar og ■jˇ­fßni R˙sslands var dreginn a­ h˙ni Ý sta­inn. Var ■ß ekki hlutverki NATO loki­, um lei­ og SovÚtrÝkin hŠttu a­ vera til? Fyrrum nřlendu■jˇ­ir SovÚtrÝkjanna tˇku upp marka­shagkerfi og lř­rŠ­i og leitu­u hver ß fŠtur annarri athvarfs innan vÚbanda NATO og Evrˇpusambandsins. Haf­i ekki lř­rŠ­i­ sigra­?

Hver var ˇvinurinn, sem rÚttlŠtti ßframhaldandi herna­arbandalag? R˙ssland ľ sem var efnahagslegur dvergur - og uppteki­ af innri vandamßlum vegna efnahagslegrar og pˇlitÝskrar upplausnar? KÝna, sem haf­i opna­ KÝnam˙rinn fyrir innrßs al■jˇ­legs fjßrmagns og var ß hra­lei­ til mi­střr­s kapÝtalisma? Og ßtti velgengni sÝna undir hindrunarlausum a­gangi a­ m÷rku­um BandarÝkjanna? Var ekki ˇhŠtt a­ fara a­ rß­um Bush sr. og lřsa yfir sigri? Tßkna­i ■etta e.t.v. endalok hugmyndafrŠ­innar, eins og Fukuyama bo­a­i? Var ekki ôThe New World Orderö eftirmynd sigurvegarans, hins amerÝska kapÝtalisma?

E­a voru framundan nř ßt÷k, sem bygg­u fremur ß ôClash of Civilizationsö, eins og Samuel Huntington vara­i vi­, fremur en hugmyndafrŠ­i 19du aldar? Stefndum vi­ hra­byri inn Ý 3ju heimsstyrj÷ldina, sem yr­i eins konar tr˙arbrag­astyrj÷ld ľ krossfer­ e­a jihad ľ milli kristni og Islam? Haf­i NATO ľ sem var eins konar heimavarnarli­ V-Evrˇpu ľ einhverju hlutverki a­ gegna Ý ■eirri krossfer­? Mundu vÝgvellir framtÝ­arinnar vera Ý Mi­-Austurl÷ndum, Ý Pakistan e­a jafnvel upp til fjalla Ý Afganistan?

4. NATË SEM HEIMSLÍGREGLA: ═ ŮJËNUSTU HVERRA?

NATO var stofna­ til ■ess a­ tryggja fri­ Ý Evrˇpu ß tÝma kalda strÝ­sins. Ůa­ haf­i tekist ľ Ý skjˇli bandarÝskra kjarnavopna ľ ßn ■ess a­ hleypa af skoti. ═ hinum tvÝskipta heimi kalda strÝ­sins var NATO holdgerving Atlantshafstengslanna ľ ôThe Transatlantic Relationshipö ľ milli gamla og nřja heimsins.En er nokku­ sjßlfgefi­ a­ ■a­ haldi ßfram Ý gerbreyttri heimsmynd? Ensk/amerÝska vikuriti­ The Economist svarar ■essari spurningu Ý umfj÷llun um afmŠlisbarni­ 60 ßra, ■ann 28. mars s.l.:

ôNATO is losing its role as the main forum for stragetic dialogue between America and Europe. The economic crisis is being dealt with in the G20; the threat of a nuclear Iran is being handled by a small club of six powers; the security of energy supplies from Russian is better addressed by the European Union; and intelligence cooperation against terrorism is done bilaterally. ôMilitary operations have become our raison d┤etre,ö says one senior NATO insider, ôI intervene, therefore I amö.ö

Einu sinni var Henry Kissinger a­ vandrŠ­ast me­ ■a­, hvert hann Štti a­ hringja, ef hann vildi hafa samband vi­ Evrˇpu. Eftirma­ur hans, Hillary Clinton, ■arf ekki lengur a­ velkjast Ý vafa um ■a­. H˙n ß a­ hringja Ý Evrˇpusambandi­. Hva­ ß NATO ■ß a­ gera? ┴ NATO a­ vera einhvers konar heimsl÷gregla? ═ ■jˇnustu hverra, me­ leyfi? Ůa­ vekur upp margar spurningar: Hver hefur be­i­ NATO um a­ taka a­ sÚr a­ halda uppi l÷gum og reglu Ý heiminum?

S˙ var tÝ­ a­ g÷mlu evrˇpsku nřlenduveldin t÷ldu sig sjßlfskipu­ til a­ gegna ■vÝ hlutverki. En ■ar kom a­ ■au fengu sig fulls÷dd af ■vÝ van■akklßta starfi. Evrˇpa er n˙na post-colonial Ý sinni tilveru. AmerÝska heimsveldi­ er hins vegar ß hßpunkti valds sÝns. Hnignunarskei­i­ er framundan. Er ■a­ sjßlfgefi­ a­ Evrˇpa vilji rß­a sig sem mßlali­a til ■ess a­ vinna skÝtverkin fyrir amerÝska heimsvaldasinna og ■iggja fyrir molana, sem hrjˇta af bor­um h˙sbŠndanna? Qui bono? ľ spur­u Rˇmverjar for­um. Hverjum Ý hag?

┴ diplˇmatÝsku dulmßli var einu sinni sagt a­ NATO hef­i veri­ stofna­ til ■ess a­ halda BandarÝkjunum inni. Ůřskalandi ni­ri og SovÚtrÝkjunum ˙ti. Ůetta er allt saman li­in tÝ­. SovÚtrÝkin eru ˙r s÷gunni. Sameina­ Ůřskaland er forysturÝki Evrˇpusambandsins. Og BandarÝkin eru heimsveldi, sem samkvŠmt eigin herna­arkenningu hafa sagt sig ˙r l÷gum vi­ al■jˇ­asamfÚlagi­ og ■urfa ekki ß bandam÷nnum ß halda.

Vi­ lok seinni heimsstyrjaldarinnar bßru BandarÝkin Šgishjßlm yfir heiminn Ý krafti efnahagslegs og herna­arlegs styrks. BandarÝska hagkerfi­ var helmingur heimshagkerfisins. BandarÝkin voru eina kjarnorkuveldi­. Ůetta er allt fyrir l÷ngu breytt. Evrˇpa er l÷ngu risin ˙r r˙stum. Evrˇpusambandi­ er jafnoki BandarÝkjanna ß efnahagssvi­inu og atkvŠ­ameira Ý heimsvi­skiptum. Evrˇpa hefur alla bur­i til a­ tryggja sjßlf sitt innra og ytra ÷ryggi.

Ůß vaknar spurningin: Hvers vegna Štti sameinu­ Evrˇpa a­ halda ßfram a­ vera ßhrifalaus undirverktaki BandarÝkjanna vi­ strÝ­srekstur ■eirra ß fjarlŠgum slˇ­um? Samrřmist ■a­ ■jˇ­ahagsmunum Evrˇpusambandsins? Ef ekki, ■ß ß NATO, Ý sinni n˙verandi mynd, ekki framtÝ­ina fyrir sÚr. Evrˇpa getur ekki veri­ verkfŠrakassi, sem BandarÝkjamenn grÝpa til ˙t ˙r ney­, ■egar ■eim ■ˇknast, en ßn samrß­s. Anna­ hvort ver­ur a­ semja upp ß nřtt og ■ß ß jafnrÚttisgrundvelli, me­ tilliti til gagnkvŠmra hagsmuna beggja a­ila, e­a ■a­ er komi­ a­ lei­arlokum. HÚr hlřtur ôkalt hagsmunamatö a­ rß­a, eins og ■egar sjßlfstŠ­ismenn lřsa afst÷­u sinni til Evrˇpusambandsins!

5. AMER═KA OG EVRËPA: Ađ VAXA ═ SUNDUR...?

┴ s.l. ßri kom ˙t athyglisvert safnrit eftir amerÝska og evrˇpska sÚrfrŠ­inga ß svi­i al■jˇ­amßla, ÷ryggis- og varnarmßla og al■jˇ­avi­skipta undir heitinu: America and Europe in the 21st Century: Growing Apart? H÷fundarnir fŠra fyrir ■vÝ r÷k a­ ■a­ sÚ engan veginn sjßlfgefi­ a­ grundvallarhagsmunir amerÝsks kapÝtalisma og evrˇpska velfer­arrÝkisins ( e.The European Social Model) fari saman Ý framtÝ­inni. Hver Štti a­ vera hinn sameiginlegi ˇvinur, sem vi­heldur fˇstbrŠ­ralaginu?

Ůa­ er ekki tilviljun a­ ■essar rÝkjaheildir taka Š oftar ˇlÝka afst÷­u Ý leit a­ lausnum ß helstu vandamßlum samtÝmans. Ůa­ ß vi­ t.d. um loftslagsbreytingar af mannav÷ldum, verndun hins nßtt˙rulega umhverfis, vaxandi misskiptingu au­s og tekna innan ■jˇ­rÝkja og ß heimsvÝsu, efnahagsa­sto­ og ■rˇunarhjßlp, herna­aruppbyggingu og valdveitingu Ý samskiptum ■jˇ­a. ═raksstrÝ­i­ afhj˙pa­i ■ennan ßgreining, sem mun ßgerast ef a­ lÝkum lŠtur, a­ s÷gn h÷funda. Afsta­an til ═sraels, sem er skjˇlstŠ­ingsrÝki BandarÝkjanna, og til ofbeldisverka ═sraela ß hernumdu svŠ­unum Ý PalestÝnu, er anna­ dŠmi, ■ar sem ■orri Evrˇpumanna hefur allt a­ra afst÷­u en bandarÝsk stjˇrnv÷ld.

Ůessi grundvallarßgreiningur, sem frŠ­imennirnir spß a­ muni fara ÷rt vaxandi, endurspeglar ■ß sta­reynd a­ ■jˇ­arhagsmunir amerÝska heimsveldisins annars vegar og Evrˇpusambandsins, Ý sinni post-colonial tilveru, hins vegar, fara Š sjaldnar saman. Spurningin er: HvenŠr kemur a­ ■vÝ a­ ■a­ sem sundrar vegur ■yngra ß vogarskßlunum en ■a­ sem sameinar? Nřr forseti demˇkrata Ý BandarÝkjunum hefur uppi sřnilega tilbur­i til a­ sn˙a vi­ ■essu tafli tÝmans. En eins og MatthÝas Jˇhannessen, skßld, rifja­i upp fyrir okkur um daginn af gefnu tilefni Ý Draumalandinu, ■ß er ekkert til sem heitir vinßtta Ý al■jˇ­amßlum ľ bara hagsmunir.

Og hva­ me­ ═sland? Vi­ erum ekki lengur ß amerÝsku ßhrifasvŠ­i. HvenŠr Štli ═slendingar manni sig upp Ý a­ horfast Ý augu vi­ ■ß sta­reynd, a­ vi­ eigum Ý framtÝ­inni samlei­ me­ ÷­rum Nor­urlanda■jˇ­um Ý svŠ­isbundnu samstarfi innan Evrˇpusambandsins? Ůa­ er spurningin um a­ ■ekkja sinn vitjunartÝma.

Jˇn Baldvin Hannibalsson (H÷f. var utanrÝkisrß­herra ═slands 1988-95)