6.1.2013

Eitt kj÷rtÝmabil er ekki nˇg - ßramˇtagrein

Ritstjˇri dreifibla­sins ReykjavÝk, sem a­ s÷gn er bori­ ˙t Ý hvert h˙s Ý h÷fu­borginni, ba­ um ßramˇtagrein til birtingar Ý bla­i sÝnu vi­ upphaf nřs ßrs, 2013. Ůessi grein birtist hÚr ß heimasÝ­u minni.

äŮrŠlahj÷r­ ■Úr ver÷ldin ver­ur,
verk ■Ýn sjßlfs nema geri ■ig frjßlsanô
(MatthÝas Jochumsson: Til Vestur-═slendinga)

NORRĂNA MËDELIđ ľ ■essi sameiginlega ■jˇ­fÚlagsfyrirmynd Evrˇpub˙a eftir heimstyrj÷ldina sÝ­ari ľ var reist upp ˙r r˙stum heimskreppunnar miklu ß millistrÝ­sßrunum. Hin ˇbeisla­i kapitalismi AmrÝkana brotlenti me­ ■vÝlÝkum ˇsk÷pum, a­ heimshagkerfi­ lama­ist, rÚtt eins og vi­ erum a­ upplifa enn ß nř ■essi misserin. Heimskreppan ■řddi a­ eignamissir, fj÷ldaatvinnuleysi, fßtŠkt og vonleysi var­ hlutskipti tugmilljˇna manna. T÷fralausnir ˇ­mßlga lř­skrumara fÚllu Ý frjˇan jar­veg. Lř­rŠ­i­ lif­i ß veiku skari. Íld einrŠ­isherranna var runninn upp. Ůa­ ■urfti heila heimstyrj÷ld ľ sem kosta­i meira en 50 milljˇnir mannslÝfa - til a­ hreinsa mannlÝfi­ af ˇvŠrunni og koma ähjˇlum atvinnulÝfsinsô aftur Ý gang.

Dˇmur reynslunnar

SĂNSKIR JAFNAđARMENN nß­u v÷ldum Ý Sv■Ý­■jˇ­ Ý upphafi kreppunnar og fˇru me­ stjˇrn landsins nŠr ˇsliti­ Ý 70 ßr . Ůar sem ■eir litu Ý vesturßtt, til BandarÝkjanna, ger­u ■eir sÚr grein fyrir ■vÝ, a­ äalrŠ­i marka­arinsô og pˇlitÝk Ý ■jˇnustu au­j÷fra, haf­i brug­ist. Ůegar ■eir virtu fyrir sÚr äro­ann Ý austriô, blasti vi­, hvernig allsherjar ■jˇ­nřting StalÝnismans enda­i Ý afnßmi lř­rŠ­is og frelsis, Ý grimm˙­ugu l÷greglurÝki. SŠnskir jafna­armenn ßkvß­u a­ vÝsa ß bug bß­um ■essum fyrirmyndum. Ůeir ßkvß­u a­ fara ä■ri­ju lei­inaô ľ lei­ lř­rŠ­islegrar jafna­arstefnu. Smßm saman bygg­u ■eir upp frß grunni nřja ■jˇ­fÚlagsger­ ľ norrŠna mˇdeli­. Eftir strÝ­ var­ ■jˇ­fÚlagsger­ af ■essu tagi vi­tekin fyrirmynd flestra Evrˇpu■jˇ­a. Ůetta er eina ■jˇ­fÚlagstilraun 20ustu aldar, sem hinga­ til hefur ˇumdeilanlega sta­ist dˇm reynslunnar. Geri a­rir betur!

SĂNSKIR JAFNAđARMENN hafa ekki ■jˇ­nřtt svo miki­ sem eitt hŠnsnab˙ ß l÷ngum valdaferli. Ůeir virkju­u marka­skraftana til au­sk÷punar, ■ar sem ■a­ ßtti vi­, en undir str÷ngu eftirliti til a­ gŠta almannahagsmuna. Fleyg eru ummŠli Tages Erlander (forsŠtisrß­herra SvÝa Ý aldarfjˇr­ung), eins merkasta umbˇtamanns sem uppi var ß ÷ldinni sem lei­, ■ess efnis a­ ämarka­urinn sÚ ■arfur ■jˇnn en afleitur h˙sbˇndiô. Ůa­ hefur teki­ tÝmann sinn fyrir margan rˇttŠklinginn a­ ßtta sig til fulls ß ■essum sannindum. En ■essi vÝsdˇmsor­ lřsa kjarna mßlsins var­andi orsakir ■eirrar kreppu hins ˇbeisla­a kapÝtalisma, sem n˙ herjar ß okkur. SŠnskir jafna­armenn h÷fnu­u m.÷.o. hvoru tveggja, alrŠ­i rÝkisvaldsins (me­ allsherjar ■jˇ­nřtingu) og alrŠ­i marka­anna (sem fyrirbau­ Ýhlutun rÝkisins). ═ sta­inn bygg­u jafna­armenn smßm saman upp velfer­arrÝki fˇlksins (äfolkhemmetô) fyrir atbeina lř­rŠ­islegs rÝkisvalds me­ grunngildi jafna­arstefnunnar a­ lei­arljˇsi um frelsi, jafnrÚtti og brŠ­ralag (äsolidaritetô)

Best Ý heimi

JAFNAđARMENN hrundu hugsjˇnum sÝnum Ý framkvŠmd me­ ■vÝ a­ tryggja ÷llum jafnrÚtti til nßms, ßn tillits til efnahags e­a ■jˇ­fÚlagsst÷­u; me­ ■vÝ a­ tryggja ÷llum a­gengi a­ heilbrig­is■jˇnustu, ßn tillits til efnahags; og me­ ■vÝ a­ skylda alla til a­ildar a­ lÝfeyrissjˇ­um, sem trygg­u ÷ldru­um mannsŠmandi lÝf Ý ellinni. Og me­ ■vÝ a­ lßta samfÚlagi­ taka ■ßtt Ý um÷nnun ungbarna, greiddi ■a­ g÷tu kvenna til ■ßttt÷ku Ý atvinnulÝfinu og ■ar me­ til jafnrÚttis ß vi­ karla. Ůetta var fjßrmagna­ gegnum skattkerfi, sem haf­i ■ann yfirlřsta tilgang a­ jafna tekju- og eignaskiptingu Ý ■jˇ­fÚlaginu.

Ůetta ■řddi j÷fnun tŠkifŠra allra ätil a­ leita lÝfshamingjunnarô (svo vÝsa­ sÚ til upphafs bandarÝsku stjˇrnarskrßrinnar). Ůetta ■řddi a­ opna lei­ir til a­ ävinna sig uppô (social-mobility), Ý anda hins amrÝska draums. Ůetta ■řddi ľ ÷fugt vi­ ˇhrˇ­ur andstŠ­inga ľ a­ landamŠri frelsisins voru fŠr­ ˙t fyrir fj÷lda fˇlks, sem ß­ur var hlekkja­ Ý fj÷tra fßtŠktar (tilvitnun Ý Olof Palme). Ůetta var ■jˇ­fÚlag, ■ar sem aukinn j÷fnu­ur ■řddi meira frelsi fyrir fj÷ldann ľ ekki bara fyrir fßmenna forrÚttindastÚtt. Reynslan (og ˇtal samanbur­arkannanir) ßumli­num ßratugum sřnir, a­ ■etta er besta ■jˇ­fÚlag Ý heimi. ═ ■essu ■jˇ­fÚlagi hafa draumar hugsjˇnamanna rŠst. Ůetta er samfÚlagsger­, sem marka­str˙bo­i­ vill feigt. Um ■a­ gildir, a­ enginn veit, hva­ ßtt hefur, fyrr en misst hefur.

═ MEIRA EN H┴LFA ÍLD, allt frß nßmsßrum mÝnum vi­ Edinborgarhßskˇla, hef Úg veri­ ßskrifandi a­ enska (n˙ ensk/amerÝska) frjßlshyggjuritinu Economist. Allt ■etta tÝmabil, ß u.■.b. 5 ßra fresti, hafa ■eir birt sÚrrit me­ hrollvekju um yfirvofandi hrun norrŠna mˇdelsins. Allt- um-lykjandi forsjß velfer­arrÝkisins ßtti a­ hafa lama­ sjßlfsbjargarvi­leitni einstaklinga, framtak ■eirra og frumkv÷­ulsfřsn. Hßir skattar voru sag­ir hrekja äafbur­amennô (fyrir utan sjßlfan Ingmar Bergman man Úg eftir einum mi­lungsboxara og tveimur tennisspilurum) ˙r landi og gera sŠnskar v÷rur ˇsamkeppnishŠfar ß heimsmarka­num. ┴ tÝmabili var Ý tÝsku a­ segja velfer­ina afsi­andi (berbrjˇsta ljˇskur ß ba­str÷ndum, frjßlsar ßstir og tÝ­ir hjˇnaskilna­ir). Ůetta gekk undir nafninu äthe permissive societyô. Ůegar ■etta hreif ekki lengur var sagt, a­ ■a­ vŠri svo lei­inlegt Ý Sv■Ý■jˇ­, a­ sjßlfsmor­stÝ­ni vŠri hin hŠsta Ý heimi. Fyrr mega n˙ vera lei­indin Ý landi Strindbergs!

Land tŠkifŠranna

äFALIN VAR ═ ILLSP┴ hverri, ˇsk um hrakf÷r sřnu verriô. En rÚtt eins og ˇtÝmabŠr andlßtsfregn Marks Twain hafa dˇmadagsspßr um endalok norrŠna velfer­rrÝkisins hinga­ til reynst vera stˇrlega řktar. Og meira en ■a­. ┴ ■eim ßratugum, sem nřfrjßlshyggjan hefur tr÷llri­i­ heiminum ľ me­ samkeppni ■jˇ­rÝkja ni­ur ß vi­ Ý sk÷ttum til a­ koma sÚr Ý mj˙kinn hjß fjßrmagnseigendum ľ hefur norrŠna mˇdeli­ sta­ist hverja raun, ˇvinum ■ess og ÷fundarm÷nnum til undrunar og armŠ­u. Ůa­ er sama, hvar vi­ berum ni­ur ß ■essum äsamrŠmdu prˇfumô ■jˇ­rÝkjanna: Hagv÷xtur, nřsk÷pun, gŠ­i menntunar, samkeppnishŠfni, atvinnu■ßtttaka, fÚlagslegur hreyfanleiki, jafnrÚtti, j÷fnu­ur, vellÝ­an, heilsufar og lÝfslÝkur: äYou name it, they┤ve got itô. Hvernig mß ■etta vera, ■rßtt fyrir tilt÷lulega hßa skatta og vÝ­tŠk rÝkisafskipti? Ůa­ er n˙ heila mßli­. Ůa­ er ekki ■rßtt fyrir j÷fnu­inn, heldur einmitt vegna hans. Skřringin felst m.a. Ý gŠ­um mannau­s og innvi­a og fÚlagslegum hreyfanleika. Hvar er n˙ äland tŠkifŠrannaô a­ finna? Ůa­ er ekki lengur a­ finna Ý landi ˇjafna­arins ß slÚttum AmerÝku. S˙ ■jˇ­fÚlagsger­ hefur n˙ geti­ af sÚr fj÷lmenna undirstÚtt, sem er innikrˇu­ Ý fßtŠktargildru, ß sama tÝma og erf­aau­ur ÷rfßmennrar yfirstÚttar rŠ­ur l÷gum og lofum. Au­rŠ­i­ hefur keypt lř­rŠ­i­. Land tŠkifŠranna er ekki lengur ■ar. RŠkilegar rannsˇknir sta­festa, a­ ■a­ er velfer­arrÝki­, sem er hi­ eina sanna äland tŠkifŠrannaô.

NorrŠna velfer­arrÝki­ kom lÝka miklu betur ˙t ˙r yfirstandandi kreppu en frjßlshyggjurÝkin me­ alla sÝna misskiptingu au­s og tekna, illa mennta­a undirstÚtt ÷rbirg­arinnar og ˇrŠkt mannau­sins. Ůar a­ auki virkar velfer­arkerfi­ sem st÷­ugleikaventill ß samdrßttartÝmum; ■a­ heldur uppi eftirspurn og hagvexti, ■egar marka­skerfi­ er Ý lamasessi. äSolidaritetô er ekki bara si­fer­ilega lofsvert. Ůa­ er lÝka hagkvŠmt.

Um hva­ ver­ur kosi­?

EN HVAđ KEMUR ŮETTA OKKUR ═slendingum vi­? Svari­ er ■etta: Eftir nokkrar vikur g÷ngum vi­ til al■ingiskosninga. ŮŠr kosningar sn˙ast Ý reynd bara um eina spurningu: Viljum vi­, a­ ═sland ßvinni sÚr aftur sinn sess Ý fÚlagsskap norrŠnna velfer­arrÝkja Ý nßinni framtÝ­? E­a Štlum vi­ a­ leggja blessun okkar yfir afturhvarf til ßranna fyrir hrun, ■egar ═sland var gert a­ tilraunastofu nřfrjßlshyggjunnar, eins konar skrÝpamynd af spilavÝtis-kapÝtalismanum amrÝska, me­ h÷rmulegum aflei­ingum fyrir land og ■jˇ­? Viljum vi­ virkilega kalla ■a­ ßstand yfir okkur aftur?

Eins og Styrmir Gunnarsson, f.v. ritstjˇri Morgunbla­sins, lei­ir r÷k a­ Ý umdeildri bˇk sinni äSjßlfstŠ­isflokkurinn ľ ßt÷k og uppgj÷rô hafa rß­amenn ■ess flokks ekkert lŠrt og engu gleymt, ■rßtt fyrir a­ ■eir bßru sannanlega h÷fu­ßbyrg­ ß Hruninu og h÷rmulegum aflei­ingum ■ess fyrir ■orra ═slendinga. ┴ svokalla­an Framsˇknarflokk er varla or­um ey­andi Ý ■essu vi­fangi. Ůetta er ekki lengur stjˇrnmßlaflokkur Ý eiginlegri merkingu ■ess or­s. Hann er or­inn a­ umskiptingi, einhvers konar pˇlitÝsku eignarhaldsfÚlagi fßmennrar fjßrmßlaklÝku, sem misnota­i valdaa­st÷­u flokksins til a­ s÷lsa undir sig og sÝna leifarnar af ■rotab˙i gamla S═S. Ůetta li­ er ßrei­anlega falt hŠstbjˇ­anda fyrir hŠfilega umbun. Sameiginlega eru ■essir flokkar og mßlgagn ■eirra, Morgunbla­i­ ľ ger­ir ˙t af kvˇtaeigendum og prˇk˙ruh÷fum landb˙na­arkerfisins, hvort tveggja ß kostna­ almannahagsmuna.

A­ njˇta sannmŠlis

JËN STEINSSON, hagfrŠ­ingur, skrifa­i fyrir ekki margt l÷ngu yfirvega­a grein, ■ar sem hann spur­i sjßlfan sig og lesendur sÝna: äNjˇta stjˇrnarflokkarnir sannmŠlis?ô Hann komst a­ ■eirri ni­urst÷­u, a­ svo vŠri ekki, ■rßtt fyrir ■ß sta­reynd, a­ ■eir hafa sameiginlega teki­ a­ sÚr ■a­ ■jˇ­■rifaverk, a­ hreinsa ˙t skÝtinn eftir Hrunflokkanna. HagfrŠ­ingurinn tÝndi til řmsar sta­reyndir um ßrangur Ý rÝkisfjßrmßlum, lŠkkun erlendra skulda rÝkisins, minnkandi atvinnuleysi, nokkurn hagv÷xt, j÷fnu­ Ý utanrÝkisvi­skiptum og sterkari st÷­u ˙tflutningsgreina. Ůegar haft er Ý huga, hversu hrikalegt ßfalli­ var Ý upphafi (hrun fjßrmßlakerfis og gjaldmi­ils og sligandi skuldabyr­i), er ekki a­ undra, a­ ■essi ßrangur, ■ˇtt takmarka­ur sÚ, hafi vaki­ athygli Ý ˙tl÷ndum. SÚr Ý lagi hefur ■a­ vaki­ athygli, a­ grunn■ßttum velfer­ar■jˇnustunnar hefur veri­ hlÝft betur en hjß řmsum Evrˇpu■jˇ­um, sem n˙ glÝma vi­ aflei­ingar kreppunnar, en hafa samt sloppi­ vi­ hrun af ■eirri stŠr­argrß­u, sem ═slendingar mßttu ■ola.

Samt njˇta stjˇrnarflokkarnir ekki sannmŠlis. A­ sumu leyti er ■a­ sjßlfskaparvÝti. Stjˇrnarflokkarnir hafa ekki sta­i­ vi­ gefin fyrirheit um ßsŠttanlegar lausnir ß skuldavanda heimilanna og um endurheimt au­lindanna ˙r klˇm sÚrhagsmunaaflanna. Ůa­ gerist ekki nema forrŠ­i ■jˇ­arinnar yfir au­lindum sÝnum ver­i ni­urnj÷rva­ Ý nřrri stjˇrnarskrß. Hvers vegna ekki a­ leggja ■a­ fyrir ■jˇ­ina Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu, samtÝmis al■ingiskosningum? Endurreisnarstarfinu er einfaldlega ekki loki­. Ůrj˙ ßr eru ekki nˇg. Ůa­ ■arf anna­ kj÷rtÝmabil til a­ lj˙ka verkinu. ═ ■eim skilningi, eins og svo oft Ý mannlÝfinu, st÷ndum vi­ frammi fyrir ■vÝ a­ velja skßrri kostinn af tveimur mi­ur gˇ­um; og hafna um lei­ ■eim versta ľ af ■vÝ a­ sß besti er einfaldlega ekki Ý bo­i.

EITT ER V═ST: ═ nŠstu kosningum sv÷rum vi­ ■eirri spurningu, hvort vi­ viljum leggja blessun okkar yfir ■a­, a­ ■jˇ­in ver­i endanlega rŠnd au­lindum sÝnum e­a ekki. Forystumenn SjßlfstŠ­isflokksins hafa sagt fullum fetum, a­ nßi ■eir v÷ldum, ver­i ■a­ ■eirra fyrsta verk a­ afnema au­lindagjaldi­ ß kvˇtakˇngana. Og Ý stjˇrnarskrßrmßlinu hefur SjßlfstŠ­isflokkurinn sagt ■jˇ­inni strÝ­ ß hendur. Hvort tveggja, forrŠ­i­ yfir au­lindunum og j÷fnun kosningarÚttar, er ■vÝ Ý h˙fi Ý nŠstu kosningum. Hvernig vŠri, a­ ■jˇ­in bryg­ist vi­ me­ ■vÝ a­ gefa sjßlfri sÚr ßramˇtaheit um a­ gefa Hrunverjum SjßlfstŠ­isflokksins og hjßlparkokkum ■eirra frÝ frß stjˇrnarßbyrg­, a­ minnsta kosti ˙t nŠsta kj÷rtÝmabil? Ůa­ Štti vonandi a­ duga til a­ endurreisa ■jˇ­fÚlagi­, sem ■eir l÷g­u Ý r˙st. Ătlum vi­ a­ kyssa ß v÷ndinn e­a standa ß rÚtti okkar eins og menn? Ůa­ er spurningin.

Jˇn Baldvin Hannibalsson