14.10.2015

Kemur fiskur Ý sta­inn fyrir äforeign policyô ß ═slandi? MakrÝll Ý sta­inn fyrir mannrÚttindi? Hagsmunir Ý sta­inn fyrir hugsjˇnir ľ prinsip, grundvallarsjˇnarmi­?

Ůetta var me­al ■eirra spurninga, sem EirÝkur Ý VÝ­sjß, (R┌V) reifa­i mi­vikudaginn 23. sept. s.l.. Allt saman ■ř­ingarmiklar spurningar ľ og tilefni til a­ leita svara Šrin: lÝfshßski ┌kraÝnu- og PalestÝnumanna frammi fyrir yfir■yrmandi hervaldi; sjßlfsßkv÷r­unarrÚttur ■jˇ­a frammi fyrir herna­arofbeldi; mannrÚttindi hinna varnarlausu frammi fyrir drßpsmaskÝnum styrjalda. Kemur ■etta okkur vi­?

EirÝkur fÚkk Gu­na Th. ľ annßla­an sagnfrŠ­ing og virtan ßlitsgjafa ľ til a­ ganga til spurninga. Er lÝfi­ saltfiskur, var spurt ľ og svar sagnfrŠ­ingsins var jß. Ůora ═slendingar a­ sty­ja l÷g og rÚtt Ý samskiptum ■jˇ­a? E­a l˙ffa ■eir alltaf, ■egar ß reynir, ef komi­ er vi­ pyngjuna? Ef fiskmarka­ir eru Ý hŠttu? Svar sagnfrŠ­ingsins var: LÝfi­ er saltfiskur ľ ═slendingar l˙ffa alltaf, ■egar ß reynir.

SagnfrŠ­ingurinn tˇk t.d. dŠmi af Hitler og Mussolini ľ Gy­ingaofsˇknum og herna­arofbeldi nřlenduvelda. Svo barst tali­ a­ sjßflstŠ­isbarßttu Eystrasalts■jˇ­a og meintum stu­ningi ═slands vi­ hana frammi fyrir herna­arofbeldi SovÚtrÝkjanna sßlugu. Ůa­ var sama sagan, sag­i sagnfrŠ­ingurinn. Ůegar SovÚtstjˇrnin hˇta­i ═slendingum, a­ ■eir skyldu hafa verra af, ärunnu tvŠr grÝmur ß okkar mennô. Ůetta ver­ur ekki skili­ ß annan veg en ■ann, a­ ■ß hafi Ýslensk stjˇrnv÷ld lßti­ sÚr segjast. L˙ffa­ eins og venjulega ľ enda fiskmarka­ur Ý SovÚtrÝkjunum Ý h˙fi, og olÝa og bensÝn Ý sta­inn ľ sjßlft lÝfsblˇ­ hagkerfisins.

En er ■etta satt? ┴ nŠsta ßri er aldarfjˇr­ungur li­inn frß ■vÝ a­ ■essar ■rjßr smß■jˇ­ir vi­ Eystrasalt s÷g­u endanlega skili­ vi­ SovÚtrÝkin og fengu endurreist sjßlfstŠ­i sitt vi­urkennt a­ l÷gum og Ý reynd. ┴ ßrunum 1987-91 hß­u ■essar ■jˇ­ir tvÝsřna sjßlfstŠ­isbarßttu gegn ofurefli. Ůetta voru hernumdar ■jˇ­ir (eins og PalestÝna) og ßttu vi­ ofurefli a­ etja (eins og ┌kraÝnumenn). Stu­ningur lei­toga vestrŠnna lř­rŠ­isrÝkja lÚt ß sÚr standa vegna meiri hagsmuna af samningum vi­ lei­toga SˇvÚtrÝkjanna um gagnkvŠma afvopnun og endalok Kalda strÝ­sins.

Hva­ kom ═slendingum ■etta vi­? ┴ttu ■eir a­ sřna samst÷­u me­ smß■jˇ­um Ý lÝfs- og sßlarhßska? E­a ßttu ■eir a­ l˙ffa eins og venjulega ľ halda kjafti og selja sinn fisk? Svar sagnrŠ­ingsins var, a­ ■egar ß reyndi, hef­u ═slendingar l˙ffa­ eins og venjulega. Ůetta er Ý samrŠmi vi­ kenningar, sem kenndar eru Ý hßskˇlum Ý nafni stjˇrnvÝsinda og al■jˇ­atengsla, a­ smß■jˇ­ir eigi ekki erindi upp ß dekk Ý al■jˇ­amßlum; ■Šr sitji yfirleitt og standi, eins og ■eim er skipa­ a­ gera af stˇrveldum.

En er ■etta satt? Hvers vegna nefna ■ß Eistlendingar torgi­ fyrir fram utanrÝkisrß­uneyti sitt (sem ß­ur hřsti a­alst÷­var Komm˙nistaflokksins) ═slandstorg? Hvers vegna skřr­u Lithßar g÷tu Ý grennd vi­ ■ingh˙si­ sitt ═slandsg÷tu? Hvers vegna reistu Lettar minnismerki vi­ T˙ng÷tuna Ý ReykjavÝk ľ Ý kallfŠri vi­ r˙ssneska sendirß­i­ ľ Ý ■akklŠtisskyni vi­ Ýslensku ■jˇ­ina? Fyrir hva­?

Lßtum sta­reyndirnar tala sÝnu mßli:

═ jan˙ar 1991 ßkvß­u Kremlverjar a­ binda endi ß sjßlfstŠ­isbr÷lt ■essara ■jˇ­a Ý eitt skipti fyrir ÷ll ľ me­ hervaldi. Lř­rŠ­islega kj÷rnar rÝkisstjˇrnir ■essara ■jˇ­a sendu frß sÚr ney­arkall me­ bei­ni um stu­ning. UtanrÝkisrß­herra ═slands var sß eini, sem hlřddi kallinu. Hann mŠtti ß vettvang, lřsti yfir pˇlitÝskum og si­fer­ilegum stu­ningi og ger­i sitt besta til a­ skřra mßlsta­ ■eirra fyrir al■jˇ­asamfÚlaginu.

RÝkisstjˇrn ═slands, undir forsŠti SteingrÝms Hermannssonar, skora­i ß Íryggisrß­ Sameinu­u ■jˇ­anna a­ lßta mßli­ til sÝn taka, st÷­va blˇ­s˙thellingar og beita sÚr fyrir fri­samlegri lausn deilumßla.

SovÚtstjˇrnin mˇtmŠlti ■essu framfer­i Ýslenskra stjˇrnvalda har­lega sem äÝhlutun um innri mßlefni SovÚtrÝkjannaô. ═slenski sendiherrann Ý Moskvu var kalla­ur ß teppi­ og sß sovÚski Ý ReykjavÝk kvaddur heim. Ůetta er nŠsti bŠr vi­ a­ slÝta stjˇrnmßlasambandi. Hˇtun um a­ rifta vi­skiptasamningum fylgdi Ý kj÷lfari­.

Og ■ß er komi­ a­ kjarna mßlsins: Hver voru vi­br÷g­ Ýslenskra stjˇrnvalda? L˙ffu­u ■au ľ e­a hÚldu ■au stefnu sinni til streitu? UtanrÝkisrß­herrann brßst vi­ me­ ■vÝ a­ setja saman l÷gmannateymi (fÚkk m.a. lÚ­an atbeina ■jˇ­rÚttarfrŠ­ings frß Eistlandi, sem var sovÚskum hn˙tum kunnugur) til a­ svara mˇtmŠlaor­sendingu SovÚtstjˇrnarinnar mßlefnalega. ═ ■essu skjali voru fŠr­ fyrir ■vÝ ■jˇ­rÚttarleg r÷k, a­ ═slendingar hef­u ekki gert sig seka um Ýhlutun um innanlandsmßl SovÚtrÝkjanna af ■eirri einf÷ldu ßstŠ­u, a­ hernßm og innlimun Eystrasalts■jˇ­a Ý SovÚtrÝkin hef­i veri­ ˇl÷glegt. Ůjˇ­fulltr˙arß­ SovÚtrÝkjanna (Congress of Peoples┤Deputies) hef­i vi­urkennt ■etta me­ ■vÝ a­ lřsa Molotov-Ribbentrop samninginn, sem var upphaf Seinni heimsstyrjaldarinnar og seldi Eystrasalts■jˇ­ir ľ ■.m.t. Finnland ľ undir ˇgnarstjˇrn StalÝns, ˇl÷glegan.

Ůessi afsta­a var studd Ýtarlegum, ■jˇ­rÚttarlegum r÷kum um skuldbindingar SovÚtstjˇrnarinnar skv. al■jˇ­asßttmßlum og samningum um a­ vir­a l÷g og rÚtt Ý samskiptum ■jˇ­a ľ einkum ■ˇ Helsinki-sßttmßlann frß 1975. Landsbergis, lei­togi sjßlfstŠ­ishreyfingar Lithßa, sag­i undirritu­um sÝ­ar, a­ ■arna birtist besta greining ß ■jˇ­rÚttarlegri st÷­u Eystrasalts■jˇ­a, sem hann hef­i sÚ­. H˙n hef­i komi­ a­ gˇ­um notum sÝ­ar, Ý samningum vi­ SovÚtmenn um heimkva­ningu hernßmsli­a. (Ůa­ vŠri kannski rß­ a­ falast eftir a­gangi a­ ■essari skřrslu vi­ utanrÝkisrß­uneyti­?)

Var ■ß ekkert hugsa­ um fisk og olÝu fyrir fiskiskipaflotann? J˙, a­ sjßlfs÷g­u ľ enda vŠri ■a­ fullkomi­ ßbyrg­ar- og fyrirhyggjuleysi a­ gŠta ekki vi­skiptahagsmuna ■jˇ­arinnar. Ůa­ tilheyrir n˙ bara hinu daglega uppvaski. Vi­skiptahagsmuna ■jˇ­arinnar er svo best gŠtt me­ ■vÝ a­ leita marka­a, ■ar sem bjˇ­ast hŠst ver­ fyrir mest gŠ­i v÷ru e­a ■jˇnustu. Ůß marka­i var ekki a­ finna Ý SovÚtrÝkjunum, sem voru bŠ­i Ý efnahagslegri og pˇlitÝskri upplausn ß ■essum ßrum. Ů÷rfum ■jˇ­arb˙sins fyrir olÝu og bensÝn var au­velt a­ fullnŠgja fyrirvaralÝti­ ß ÷­rum m÷rku­um. Ůetta var a­ sjßlfs÷g­u kanna­.

Au­vita­ hef­u einst÷k fyrirtŠki, sem voru or­in v÷n fyrirhafnarlausri tilveru ß SovÚtmarka­num Ý skjˇli millirÝkjasamninga, or­i­ fyrir tÝmabundnum skakkaf÷llum. Ůarna ■urfti ■vÝ a­ ßkve­a, hvort Štti a­ rß­a: SÚrhagsmunir einstakra fyrirtŠkja e­a ■jˇ­arhagsmunir ═slendinga. Ůjˇ­arhagsmunir smß■jˇ­a eru Švinlega a­ sty­ja vi­ l÷g og rÚtt og fri­samlegar lausnir Ý deilumßlum ■jˇ­a. Ůa­ var­ar bŠ­i sjßlfan tilverugrundv÷ll ■eirra og or­stÝr.

Allan tÝmann hÚlt Ýslenski utanrÝkisrß­herrann ßfram a­ tala mßli ■essara ■jˇ­a ß vettvangi al■jˇ­astofnana ľ svo sem Sameinu­u ■jˇ­anna, NATO og Íryggis- og samvinnustofnunar Evrˇpu ľ ■ar sem r÷dd ■eirra sjßlfra heyr­ist ekki. Ůa­ var reyndar Ý ˇ■÷kk - ekki bara SovÚtstjˇrnarinnar ľ heldur lÝka helstu lei­toga Vesturveldanna, sem t÷ldu sig eiga of miki­ Ý h˙fi Ý samningum vi­ Kremlverja.

Bush eldri vildi t.d. tryggja, a­ SovÚtmenn snerust ekki gegn innrßs hans Ý ═rak Ý jan˙ar 1991 ľ e­a lÚtu hana a.m.k. afskiptalausa. ═ augum Kohls, kanslara Ůřskalands, mßtti ekkert segja nÚ gera, sem gŠti spillt fri­samlegri endursameiningu Ůřskalands, sem Ůjˇ­verjar h÷f­u ■egar greitt fyrir. Allt var ■a­, a­ hans mati, undir ■vÝ komi­, a­ Gorbachev hÚldi v÷ldum.

┌tganga Eystrasalts■jˇ­a ˙r ■jˇ­afangelsi SovÚtrÝkjanna mundi vafalÝti­ lei­a til ■ess, a­ Gorbachev yr­i steypt af stˇli, og a­ har­lÝnumenn kŠmust aftur til valda Ý Kreml. Ůa­ var ■vÝ miki­ Ý h˙fi. Enda skrifu­u Kohl og Mitterand, Frakklandsforseti, Landsbergis sameiginlegt brÚf, ■ar sem ■eir sßrbŠndu hann a­ fresta framkvŠmd sjßlfstŠ­isyfirlřsingar Lithßa. ═ sta­inn Štti hann a­ ganga til samninga vi­ Kremlverja, ßn fyrirfram skilyr­a, um aukna heimastjˇrn.

Ůessi stefna lei­toga Vesturveldanna hrundi eins og spilaborg me­ falli Gorbachevs og valdat÷ku JeltsÝns. ═slendingar reyndust einfaldlega hafa raunsŠrra mat ß innanlandsßstandinu Ý SovÚtrÝkjunum og ■rˇun mßla ■ar en leyni■jˇnustur stˇrveldanna til samans.

Ůegar valdarßnstilraun har­lÝnumanna Ý Kreml var a­ renna ˙t Ý sandinn Ý lok ßg˙st 1991, tˇku ═slendingar frumkvŠ­i­. Me­an upplausnarßstand rÝkti Ý Moskvu, bu­um vi­ utanrÝkisrß­herrum EystrasaltsrÝkjanna ■riggja til fundar Ý H÷f­a Ý ReykjavÝk, ■ar sem vi­urkenning ═slands ß endurreistu sjßlfstŠ­i ■essara ■jˇ­a var formlega sta­fest.

Ůar me­ var endir bundinn ß ˇvissußstand og hrundi­ af sta­ ferli, svo a­ ekki var­ aftur sn˙i­. Ůa­ mat okkar, a­ a­rar ■jˇ­ir myndu breyta afst÷­u sinni og fylgja Ý kj÷lfar ═slendinga, reyndist rÚtt. Eftirminnilegt er, a­ sŠnski utanrÝkisrß­herrann haf­i lřst stefnu hins Ýslenska starfsbrˇ­ur sÝns sem dŠmi um äˇßbyrga Švintřramennskuô. Fßum d÷gum sÝ­ar slˇst hann Ý hˇp hinna äˇßbyrguô Švintřramanna. BandarÝkin ur­u n˙mer fimmtÝu ľ og - eitthva­ til a­ endurtaka ■a­, sem ger­ist Ý ReykjavÝk ľ einum degi ß undan SovÚtrÝkjunum. Nokkrum vikum seinna voru SovÚtrÝkin ekki lengur til.

L˙ffu­u Ýslensk stjˇrnv÷ld? Um ■a­ getur hver og einn dŠmt fyrir sig af rßs vi­bur­anna. En ■a­ mun reynast sn˙i­ a­ telja lei­togum Eystrasalts■jˇ­a tr˙ um ■a­, ■egar ■eir minnast atbur­anna Ý jan˙ar 1991 ß nŠsta ßri og fagna ■vÝ, a­ aldarfjˇr­ungur er li­inn frß ■vÝ a­ ■eir endurheimtu frelsi sitt ľ a­ ═slendingar hafi l˙ffa­.

Jˇn Baldvin Hannibalsson H÷f. var utanrÝkisrß­herra ═slands 1988-95