15.10.2015

═sbrjˇturinn? Um stu­ning ═slands vi­ sjßlfstŠ­isbarßttu Eystrasaltslandanna

Svar Gu­na Th. Jˇhannessonar sagnfrŠ­ings vi­ ■essari grein JBH: Kemur fiskur Ý sta­inn fyrir äforeign policyô ß ═slandi? MakrÝll Ý sta­inn fyrir mannrÚttindi? Hagsmunir Ý sta­inn fyrir hugsjˇnir ľ prinsip, grundvallarsjˇnarmi­? Senn er aldarfjˇr­ungur sÝ­an Eystrasaltsl÷ndin ■rj˙ endurheimtu sjßlfstŠ­i sitt. ═ hßlfa ÷ld h÷f­u Eistar, Lettar og Lithßar mßtt ■ola k˙gun erlends valds en loks nß­i rÚttlŠti­ fram a­ ganga. Ůß lÚtu Ýslensk stjˇrnv÷ld a­ sÚr kve­a, me­ Jˇn Baldvin Hannibalsson utanrÝkisrß­herra Ý broddi fylkingar. ┴ al■jˇ­avettvangi hÚlt hann mßlsta­ ■eirra ß lofti. Jafnframt hÚlt hann til landanna ■riggja vi­ Eystrasalt Ý jan˙ar 1991 ■egar sovÚskar sÚrsveitir myrtu ■ar saklausa borgara og har­lÝnukomm˙nistar Štlu­u a­ rŠna v÷ldum. A­rir rß­amenn ß Vesturl÷ndum vildu ekki fara e­a sßu meinbugi ß ■vÝ a­ sřna ■annig Ý verki stu­ning sinn vi­ heimamenn og sjßlfsag­a barßttu ■eirra.

Lofsver­s framtaks Jˇns Baldvins Hannibalssonar ver­ur ŠtÝ­ minnst Ý Eystrasaltsl÷ndunum. S÷mulei­is gleyma Ýb˙ar ■ar ■vÝ seint a­ Ý ßg˙st ■etta sama ßr, 1991, tˇku Ýslensk stjˇrnv÷ld ß nř upp stjˇrnmßlasamband vi­ rÝkin ■rj˙, fyrst allra ß Vesturl÷ndum. UtanrÝkisrß­herrar Eistlands, Lettlands og Lithßens sta­festu ■au tÝmamˇt vi­ hßtÝ­lega ath÷fn Ý H÷f­a hinn 26. ßg˙st 1991. ä═sland var fyrstô og ä═sland var Ýsbrjˇtur,ô s÷g­u gestirnir gˇ­u. Ă sÝ­an hefur frumkvŠ­i ═slendinga veri­ hampa­ me­ řmsum hŠtti. ═ VilnÝus er ═slandsgata og ═slandstorg Ý Riga og Tallinn. A­rar ■jˇ­ir hafa ekki noti­ vi­lÝka hei­urs.

Vel er vi­ hŠfi a­ minnast ■essarar s÷gu, einkum ■egar merkt afmŠli vi­bur­anna er Ý vŠndum. Eins er sjßlfsagt a­ nefna a­ margir vestrŠnir valdhafar s÷ku­u forystusveitina vi­ Eystrasalt um ßbyrg­arleysi og jafnvel kjßnaskap. Skildi ■etta fˇlk ekki a­ fÚllist Gorbatsjov, lei­togi SovÚtrÝkjanna, ß kr÷fur ■eirra yr­i honum bola­ Ý burtu? Har­lÝnumennirnir sem tŠkju vi­ myndu kŠfa vonir Ýb˙anna vi­ Eystrasalt Ý blˇ­i ef me­ ■yrfti. Og hva­ me­ afvopnun, endalok kalda strÝ­sins og sameiningu Ůřskalands? Hafa yr­i Ý huga heildarmyndina.

Ůjˇ­arlei­togarnir Bush, Kohl, Thatcher og Mitterrand fß ekki g÷tur Ý h÷fu­borgum Eystrasaltslandanna nefndar eftir rÝkjum sÝnum. En ■a­ er n˙ samt ■annig a­ vi­ lifum og lif­um Ý h÷r­um heimi. Realpolitik rŠ­ur. ═ draumaver÷ld hef­u lei­togar BandarÝkjanna og Evrˇpuvelda or­i­ vi­ ˇskum Ýb˙a Eystrasaltslandanna Ý einu og ÷llu. En hva­ hef­i ■ß gerst Ý raun? N˙ er ■a­ svo a­ ■vÝ mi­ur er fortÝ­in ekki eins og stŠr­frŠ­ijafna e­a efnafrŠ­iform˙la ■ar sem vi­ getum breytt einum ■Štti og vita­ fyrir vÝst hvernig lokani­ursta­an ver­ur fyrir viki­. ┴ hinn bˇginn vir­ist ljˇst a­ hef­i Gorbatsjov til dŠmis fallist ß sjßlfstŠ­isyfirlřsingu Lithßens Ý mars 1990 hef­i andstŠ­ingum hans Ý Moskvu heldur beti­ vaxi­ ßsmegin. Hef­i honum veri­ steypt af stˇli um ■a­ leyti hef­u eftirmennirnir reynst a­rir og verri en klaufarnir sem reyndu a­ rŠna v÷ldum ßri sÝ­ar og flřttu ■annig fyrir hruni SovÚtrÝkjanna. HÚr mß einmitt minna ß a­ vori­ 1990 neitu­u Ýslensk stjˇrnv÷ld a­ ver­a vi­ ˇskum Lithßa um vi­urkenningu ß sjßlfstŠ­i ■eirra. Ůa­ ■ˇtti ekki tÝmabŠrt, myndi engu skila.

Ůannig ver­ur sagan flˇknari ■egar vel er a­ gß­. Eftir Eystrasaltsf÷r Jˇns Baldvins Ý jan˙ar 1991 vŠntu forystumenn Lithßa ■ess lÝka a­ Ýslensk stjˇrnv÷ld myndu nŠr samstundis stofna til stjˇrnmßlasambands. Ůeim haf­i svo sannarlega veri­ gefi­ undir fˇtinn me­ ■a­. Vikur li­u, ur­u a­ mßnu­um, ekkert ger­ist. ═ VilnÝus fÚkk lei­toginn Vytautas Landsbergis vart leynt vonbrig­um sÝnum. Hvers vegna ■etta hik? UtanrÝkisrß­herra ═slands ßtti sv÷r ß rei­um h÷ndum. ═ fyrsta lagi gengi ekki a­ stÝga skrefi­ fyrr en Lithßar rÚ­u Ý raun eigin landi og gŠtu teki­ ß mˇti fulltr˙a erlends rÝkis. ═ annan sta­: forysta ═slendinga vŠri til einskis nema rß­amenn annars sta­ar fylgdu ß eftir. Ekkert benti til ■ess. ŮvÝ yr­i a­ bÝ­a.

Skipti hÚr mßli a­ sovÚskum valdh÷fum mislÝka­i mj÷g Eystrasaltsstefna Ýslenskra stjˇrnvalda? Ůeir lÚtu Ý ve­ri vaka a­ hÚldi ■essi ˇsvinna ßfram vŠri austurvi­skiptum ═slendinga stefnt Ý vo­a. Var stu­ningur vi­ sjßlfstŠ­isbarßttu fjarlŠgra ■jˇ­a ■ess vir­i? ┌tflytjendur sem ßttu beinna hagsmuna a­ gŠta efu­ust um ■a­. SteingrÝmur Hermannsson forsŠtisrß­herra var ß bß­um ßttum. Ekkert bendir ■ˇ til ■ess a­ ■rřstingur SovÚtmanna hafi rß­i­ ■vÝ a­ ekki var stofna­ til stjˇrnmßlasambands fyrr en raun bar vitni. RÝkisstjˇrn ═slands virtist rei­ub˙in a­ taka ß sig skellinn Ý nafni hugsjˇnanna. Vi­skipti skyldu ekki vega ■yngra en stu­ningur vi­ k˙ga­ar ■jˇ­ir.

ŮvÝ ver­ur samt a­ bŠta vi­ a­ Kremlverjar beittu vi­skiptavopninu aldrei. Hvernig stˇ­ ß ■vÝ? ═ upplausnarßstandinu sem rÝkti Ý Moskvu ■egar hÚr var komi­ s÷gu vissi ein stjˇrnardeildin kannski ekki hva­ s˙ nŠsta var a­ gera. Kannski fannst valdh÷lfum eystra lÝka a­ afsta­a ═slendinga breytti bara ekki nokkrum sk÷pu­um hlut. ═ ÷llu falli fˇr svo a­ Ý jan˙ar 1991, um lei­ og Jˇn Baldvin var vi­ Eystrasalt a­ fordŠma ˇdŠ­isverkin ■ar, undirritu­u sovÚskir og Ýslenskir embŠttismenn samkomulag um frekari vi­skipti, gla­ir og reifir. Og ■egar SovÚtrÝkin hurfu ˙r heimi hÚr Ý ßrslok 1991 var ═sland lÝklega eina rÝki­ ß Vesturl÷ndum sem ßtti enga fjßrmuni inni hjß hinum fallna risa.

Hrun SovÚtrÝkjanna er au­vita­ ■a­ sem ÷llu skiptir Ý ■essari s÷gu. Stˇru umskiptin ur­u Ý ßg˙st 1991 ■egar valdarŠningjarnir Ý Moskvu flŠktust fyrir sjßlfum sÚr og leiddu ˇviljandi til valda Boris JeltsÝn. Hann haf­i ß­ur lofa­ a­ vi­urkenna sjßlfstŠ­i Eystrasaltslandanna og stˇ­ vi­ ■au stˇru or­. N˙ er tŠkifŠri­! sag­i Jˇn Baldvin Hannibalsson vi­ kollega sÝna ß NATO-fundi Ý Brussel. Framhaldi­ ■ekkjum vi­. Lei­in lß til H÷f­a og sÝ­an fylgdu ÷nnur rÝki fordŠmi litla ═slands. Smß■jˇ­in haf­i sřnt hva­ Ý henni bjˇ, hverju hŠgt vŠri a­ breyta ef hugsjˇnir fengju a­ rß­a og hinni h÷r­u raunsŠispˇlitÝk viki­ til hli­ar. E­a hva­?

Aftur ■arf a­ staldra vi­. ١tt eitt fylgi ÷­ru Ý tÝmar÷­ er ekki ■ar me­ sagt a­ eitt lei­i af ÷­ru. Atbur­irnir og ßkvar­anirnar sem skiptu sk÷pum ßttu sÚr sta­ Ý Moskvu, ekki ReykjavÝk. ═ BerlÝn, Washington og vÝ­ar bi­u menn ekki eftir ■vÝ hva­ ═slendingar seg­u e­a ger­u. En skipti atbeini Ýslenskra stjˇrnvalda ■ß engu mßli? Ůa­ vŠri ofsagt. Hinn mˇralski stu­ningur var mikils metinn, fˇlki­ vi­ Eystrasalt fann a­ ß Vesturl÷ndum voru ■eir til sem skildu og studdu vonir ■ess. Meira a­ segja er freistandi a­ velta ■vÝ fyrir sÚr hvort Jˇn Baldvin og DavÝ­ Oddsson, sem ■ß var or­inn forsŠtisrß­herra, hafi řtt af sta­ snjˇbolta ■egar ■eir ßkvß­u Ý ßg˙st 1991, um lei­ og sřnt var a­ valdarßnstilraunin Ý Moskvu fŠri ˙t um ■˙fur, a­ stofna til stjˇrnmßlasambands vi­ EystrasaltsrÝkin. Hinn metna­argjarni Uffe Ellemann-Jensen, utanrÝkisrß­herra Dana, sß ˇ­ara a­ ■eir yr­u a­ vera eins sn÷ggir til. Stjˇrnin Ý Kaupmannah÷fn steig ■vÝ sama skref, hugsanlega fyrr en annars hef­i or­i­ raunin, og ■rřsti um lei­ ß ÷nnur rÝki Evrˇpubandalagsins a­ fylgja Ý kj÷lfari­. Ůetta er ■ˇ nŠr ˇm÷gulegt a­ sta­festa me­ ˇyggjandi hŠtti, nema kannski Ý skßlarŠ­um ■ar sem ÷nnur l÷gmßl gilda en Ý frŠ­ilegum rannsˇknum (svo ver­ur a­ hafa ■a­ ef ■au or­ ■ykja til merkis um akademÝskan hroka).

Alla ■essa s÷gu ■arf a­ segja. Sjˇnarhornin ver­a ˇlÝk a­ einhverju leyti eftir ■vÝ hver ß Ý hlut. Fulltr˙i smß■jˇ­ar sÚr atbur­ina ÷­rum augum en valdhafi stˇrveldis. SagnfrŠ­ingarnir taka annan pˇl Ý hŠ­ina en s÷guhetjurnar. FrŠ­afˇlkinu er kennt ľ e­a ß a­ vera kennt ľ a­ kynna sÚr li­na tÝ­ frß ÷llum m÷gulegum hli­um, ■efa uppi sem flestar heimildir, leggja mat ß ■Šr, reyna framar ÷llu a­ segja satt frß en lei­a hugann ekki a­ ■vÝ hvernig hva­a tilgangi sagan geti ■jˇna­ Ý pˇlitÝskum e­a persˇnulegum tilgangi. Auk ■ess vilja frŠ­imennirnir ekki bara draga stˇru drŠttina, hetjus÷guna. Ůeir vilja lÝka la­a fram fÝnni blŠbrig­i, ■a­ sem hef­i mßtt betur fara, ■a­ sem er ˇsagt Ý frßs÷gnum seinni tÝma. Ůetta er au­vita­ ekki einskor­a­ vi­ ═sland. ═ Eistlandi, Lettlandi og Lithßen eru ungir frŠ­imenn (ekki endilega bara Ý aldri heldur einnig Ý anda) farnir a­ horfa gagnrřnum augum ß ßr sjßlfstŠ­isbarßttunnar fyrir hartnŠr 25 ßrum. Ůeir rifja upp a­ Ý ÷llum l÷ndunum greindi menn ß um rÚttar lei­ir a­ lokatakmarkinu. Ůeir benda ß a­ Eistar og Lettar voru mun varkßrari en Lithßar og t÷ldu ■ß vilja of miki­ of fljˇtt. Ůeir sřna ■vÝ skilning a­ lei­togar ß Vesturl÷ndum h÷f­u m÷rg jßrn Ý eldinum.

F÷gnum ■vÝ samt nŠsta ßr a­ aldarfjˇr­ungur er sÝ­an ■jˇ­irnar ■rjßr vi­ Eystrasalt endurheimtu sjßlfstŠ­i sitt. Minnumst lÝka frumkvŠ­is Jˇns Baldvins Hannibalssonar. ┴n hans hef­i ═sland lÝtt ßtt hlut a­ mßli. Ůa­ ■urfti einhvern af hans tagi ß stˇli utanrÝkisrß­herra, hrifnŠman og ˇvenjulegan ßstrÝ­upˇlitÝkus, me­ ˇ■ol gagnvart yfirlŠti margra vestrŠnna valdhafa Ý gar­ ═slendinga og annarra smß■jˇ­a ľ og ˇskipta sam˙­ me­ Ýb˙unum vi­ Eystrasalt. En au­vita­ ger­i Jˇn ekki alltaf allt rÚtt ■essi ßr, skßrra vŠri ■a­ n˙.

Gu­ni Th. Jˇhannesson sagnfrŠ­ingur