1.10.2006

VIđ BROTTFÍR HERSINS: SJ┴LFSTĂđ UTANR═KISSTEFNA?

Brottf÷r bandarÝska hersins af Ýslandi ■ann 30. sept. s.l. markar tÝmamˇt Ý ═slandss÷gunni. Vera hersins ß ═slandi klauf ■jˇ­ina ■egar Ý tvŠr andstŠ­ar fylkingar. Samkomulag n˙verandi rÝkisstjˇrnar vi­ BandarÝkjastjˇrn um ■a­ sem vi­ tekur er, a­ mati greinarh÷fundar, ekki framb˙­arlausn. Samkomulagi­ vekur Ý reynd fleiri spurningar en ■a­ svarar um ÷ryggismßl ■jˇ­arinnar Ý framtÝ­inni.

Brottf÷r hersins markar ■ßttaskil. Vi­ erum n˙ a­ byrja nřjan kafla Ý Islandss÷gunni. ═slendingar ■urfa a­ taka ÷ryggis- og varnarmßl ■jˇ­arinnar Ý framtÝ­inni til gegngerrar endursko­unar. Ytri a­stŠ­ur og vi­horf Ý heimsmßlum eru n˙ ÷ll ÷nnur en var, ■egar n˙verandi fyrirkomulag var mˇta­. N˙ ■urfum vi­ sameiginlega a­ leita svara vi­ ■eirri spurningu, hvar ═slendigar eigi heima Ý fj÷lskyldu ■jˇ­anna Ý framtÝ­inni a­ loknu k÷ldu strÝ­i andstŠ­ra hugmyndakerfa. Ůau BandarÝki,sem n˙ bjˇ­a heiminum birginn, eru ÷ll ÷nnur en ■au, sem voru "vopnab˙r lř­rŠ­isins" ß ßrum seinni heimsstyrjaldar. Samrunaferli­ Ý Evrˇpu hefur gerbreytt heimsmyndinni Ý okkar heimshluta. ═ ljˇsi ■essara og annarra breytinga Ý umhverfi okkar, ■urfum vi­ n˙ a­ hugsa rß­ okkar upp ß nřtt. Ůeirri umrŠ­u ver­ur ekki slegi­ ß frest. Ůessi grein, og ÷nnur Ý framhaldinu, eru framlag h÷fundar til til ■eirrar umrŠ­u.

1. LÝfshagsmunir smß■jˇ­a

Ůjˇ­, sem ■annig hßttar til um, a­ h˙n fŠr ekki, ein og ˇstudd, miklu ßorka­ Ý nßnasta umhverfi sÝnu, til gˇ­s e­a ills, er einatt k÷llu­ smß■jˇ­. Ůa­ fylgir s÷gunni, a­ slÝk ■jˇ­ getur ekki nß­ fram markmi­um sÝnum me­ valdbeitingu. H˙n er hins vegar, a­ eigin mati og annarra, talin vera veik fyrir untana­komandi ■rřstingi e­a hˇtunum um refsia­ger­ir, pˇlitÝskar, vi­skiptalegar e­a herna­arlegar, ef lßti­ er ß slÝkt reyna.

═ heimi ■ar sem fŠlingarmßttur kjarnavopna er talinn vera helsta bjargrß­i­ til a­ halda meintum ˇvinum Ý skefjum, mß kannski n˙ or­i­ flokka flestar ■jˇ­ir sem einhvers konar smß■jˇ­ir. Alla vega er n˙ um stundir uppi a­eins ein ■jˇ­, sem a­ eigin ßliti og annarra, getur beitt valdi sÝnu hvar sem er ß jar­arkringlunni, bjˇ­i henni svo vi­ a­ horfa, ßn ■ess a­ ■urfa a­ taka aflei­ingunum.

Hvernig geta smß■jˇ­ir sÚ­ hag sÝnum borgi­ Ý slÝkum heimi? Hvernig geta ■Šr gŠtt sinna brřnustu ■jˇ­arhagsmuna? ŮŠr eiga lÝfshagsmuni sinna einfaldlega undir ■vÝ komna, a­ ßgreiningsmßl ■jˇ­a Ý milli ver­i leyst ß grundvelli laga og rÚttar, rÚtt eins og deilur einstaklinga og fÚlaga innan ■jˇ­fÚlaga eru leystar, ■ar sem leikreglur lř­rŠ­is og rÚttarrÝkis hafa nß­ a­ festa sig Ý sessi.

LÝfshagsmunir smß■jˇ­a eru ■eir, a­ l÷g og rÚttur fremur en ge­■ˇtti og valdbeiting, rß­i Ý samskiptum rÝkja. Ůjˇ­arhagsmunir smßrÝkja sn˙ast um ■a­ a­ byggja upp al■jˇ­akerfi - al■jˇ­legt samfÚlag - ■ar sem l÷g og rÚttur eru virt.

2.Evrˇpa sem fri­arafl.

Kynslˇ­in, sem Ý Evrˇpu upplif­i h÷rmungar seinni heimstyrjaldarinnar, ßtti sÚr einn draum a­ hildarleiknum loknum: Aldrei aftur strÝ­. Me­ ■vÝ a­ setja kol og stßl Frakka og Ůjˇ­verja undir sameiginelga stjˇrn, ßtti a­ koma Ý veg fyrir, a­ ■essar ■jˇ­ir gŠtu enn ß nř borist ß banaspjˇt. Ůar me­ var Evrˇpuhugsjˇnin - fri­arhugsjˇn okkar tÝma - fŠdd. Eins og allar snjallar hugmyndir er h˙n einf÷ld. En h˙n er nř Ý s÷gu mannkynsins, rˇttŠk Ý besta skilningi ■ess or­s og hefur aldrei veri­ prˇfu­ ß­ur.

Kjarni mßlsins er ■essi: Ef ■jˇ­ir Evrˇpu fallast ß ■a­, af f˙sum og frjßlsum vija, a­ framselja hluta af valdi sÝnu Ý mikilvŠgum mßlaflokkum, til sam■jˇ­legra stofnana sem l˙ta l÷gum og reglum, ■ß hefur valdbeiting veri­ ˙tiloku­ Ý samskiptum ■jˇ­anna. Ůar me­ eru ■jˇ­rÝkin skuldbundin til a­ leysa ßgreiningsefni sÝn ß grundvelli laga og rÚttar. Ůetta er Evrˇpuhugsjˇnin holdi klŠdd. Takist h˙n vel Ý framkvŠmd - og reynslan sÝ­astli­na hßlfa ÷ld er hreint ekki svo slŠm - bo­ar h˙n ■jˇ­um Evrˇpu nřja framtÝ­. Og ■jˇ­um heimsins freistandi fordŠmi til eftirbreytni.

Evrˇpuhugsjˇnin skÝrskotar sterklega til ■jˇ­arhagsmuna og tilveruraka smß■jˇ­a. Smß■jˇ­ir eiga lÝfshagsmuni sÝna undir ■vÝ komna, a­ l÷g og rÚttur rß­i Ý samskiptum ■jˇ­a. Ůess vegna er engin ■vers÷gn Ý ■vÝ fˇlgin, eins og ■ˇ vir­ist vi­ fyrstu sřn, a­ ■jˇ­ir Evrˇpu, sem ß­ur lutu valdbeitingu og k˙gun, hafa ekki fyrr endurheimt sjßlfstŠ­i sitt, en ■Šr sŠkja um a­ mega sameinast ■jˇ­afj÷lskyldu EVrˇpu, undir merkjum lř­rŠ­is, frelsis og rÚttarrÝkis.

Hver er svo reynslan af samrunaferlinu Ý Evrˇpu Ý hßlfa ÷ld? MÚr finnst ■rennt standa upp ˙r:

3. SjßlfstŠ­ utanrÝkisstefna?

═ ljˇsi ■ess sem hÚr hefur veri­ sagt um samb˙­ Evrˇpu■jˇ­a ß eftirstrÝ­stÝmanum er ßstŠ­a til a­ spyrja: Hvernig hefur gŠslum÷nnum Ýslenska lř­veldisins gengi­ a­ gŠta okkar ■jˇ­arhagsmuna ß sama tÝma? Hvernig hefur ■eim farnast Ý samskiptum vi­ herna­arstˇrveldi­ - eina heimsveldi­ sem n˙ er uppistandandi - a­ loknu kalda strÝ­inu? Vi­ h÷fum j˙ kosi­ a­ halda okkur Ý hŠfilegri fjarlŠg­ frß Evrˇpu og treysta frekar ß tvÝhli­a varnarsamstarf vi­ BandarÝkin.

S˙ sko­un er ˙tbreidd, a­ lei­togar lř­veldisins hafi veri­ BandarÝkjunum helst til lei­itamir, enda hafi varnarli­i­ veri­ hÚr fyrst og fremst til a­ gŠta bandarÝskra hagsmuna Ý kalda strÝ­inu fremur en a­ verja ═sland fyrir hugsanlegri innrßs og hernßmi. Ůa­ sÚ svo ■essu sjˇnarmi­i til sta­festingar, a­ ■egar BandarÝkjamenn eyg­u enga ˇgn framar vi­ sÝna hagsmuni ß Nor­ur Atlanzhafi, hafi ■eir einhli­a teki­ ßkv÷­run um a­ pakka saman og hverfa ß braut, hva­ svo sem lei­ vilja Ýslenskra stjˇrnvalda. Um rÚttmŠti ■essarar s÷gut˙lkunar mß svo sem deila. Hitt fer ekki ß milli mßla, a­ margir ■eirra, sem liti­ hafa ß BandarÝkjamenn sem sÚrstaka "vina■jˇ­" ═slendinga, hafa lřst vonbrig­um sÝnum me­ vi­skilna­ BandarÝkjastjˇrnar og tala um, a­ traust ■eirra ß stˇrveldinu hafi be­i­ hnekki. Me­al ■eirra eru bŠ­i fyrrverandi forma­ur Framsˇknarflokksins, Halldˇr ┴sgrÝmsson, og ritstjˇri Morgunbla­sins.

Ekki ver­ur hins vegar sÚ­, a­ meirihluti ■jˇ­arinnar harmi brottf÷r hersins. Flestir vir­ast ■vÝ fegnir, a­ ■essum kafla ═slandss÷gunnar er n˙ loki­. En hvert ß a­ senda ■akkarskeyti­, me­ leyfi? Ver­um vi­ ekki a­ senda ■a­ ß HvÝta h˙si­ e­a til Pentagon? Ekki getum vi­ sent ■a­ Ý stjˇrnarrß­i­ e­a upp ß Rau­arßrstÝg, ■vÝ a­ brottf÷r hersins var sannarlega ekki okkar m÷nnum a­ ■akka. H˙n var ■eim, ■vert ß mˇti, ■vert um ge­!

En s˙ sko­un, a­ ■eir DavÝ­ og Halldˇr og eftirmenn ■eirra, Geir og Jˇn, hafi sta­i­ traustum fˇtum Ý arfleif­ forvera ■eirra, sem hafi jafnan gengi­ erinda stˇrveldisins Ý stˇru og smßu, fŠr a­ mÝnu mati ekki sta­ist dˇm sta­reyndanna. Vissulega vanta­i talsvert upp ß, a­ ■eir sem me­ v÷ldin fˇru hverju sinni, fylgdu fram sjßlfstŠ­ri utanrÝkisstefnu, ■egar samviska heimsins hef­i ßtt a­ stugga vi­ ■eim eins og t.d. Ý Vietnam strÝ­inu, e­a ■egar BandarÝkin beittu afli sÝnu, gjarnan ß laun, til a­ steypa lř­Š­islega kj÷rnum rÝkisstjˇrnum Ý Mi­- og Su­ur- AmerÝku og komu herforingjum til valda, sem stundu­u bŠ­i fj÷ldamor­ og mannshv÷rf Ý skjˇli bandarÝsks valds. En Ý kalda strÝ­inu, milli hins frjßlsa heims og heimskomm˙nismans, giltu gjarnan hin fleygu or­, sem h÷f­ voru eftir Roosevelt BandarÝkjaforseta um einn af einrŠ­isherrunum, sem rÝkti Ý skjˇli bandarÝsks au­valds Ý rÝkjum Mi­- og Su­ur-AmerÝku: "He is a son of a bitch, but he is our son of a bitch." Ífugt vi­ ■essa reynslu grannrÝkja BandarÝkjanna Ý nřja heiminum, ver­ur seint sagt me­ r÷kum um lei­toga Ýslenska lř­veldisins, a­ ■eir hafi lßti­ stˇrveldi­ skipa sÚr fyrir verkum e­a hlřtt fyrirmŠlum ■eirra Ý einu og ÷llu. Leyfist mÚr a­ nefna nokkur dŠmi, sem ver­skulda a­ ■eim sÚ haldi­ til haga ß ■essum tÝmamˇtum.

SÚrsta­a ═slands.

1. Stofna­ild a­ Sameinu­u ■jˇ­unum ßri­ 1945: Lei­togum lř­veldisins var miki­ Ý mun a­ ═sland festi nřfengi­ sjßlfstŠ­i sitt Ý sessi Ý augum heimsins me­ ■vÝ a­ gerast stofna­ili Sameinu­u ■jˇ­anna ß fyrsta fundi ■eirra Ý San Francisco 1945. En lei­togar Bandamanna ger­u ■a­ a­ skilyr­i, a­ a­ildarrÝkin seg­u m÷ndulveldunum strÝ­ ß hendur. Íll svok÷llu­ "associated states", sem h÷f­u lagt strÝ­srekstri Bandamanna li­, ßn ■ess a­ vera beinir strÝ­sa­ilar, gengu a­ ■essu - nema ═sland. ١tt til nokkurs vŠri a­ vinna vildu Ýslenskir rß­amenn ekki gera ═sland a­ ■vÝ vi­undri Ý augum heimsins, a­ vopnlaus ÷g herlaus ■jˇ­ seg­i Ůřskalandi strÝ­ ß hendur, eftir a­ ■a­ haf­i veri­ gersigra­ og eftir a­ strÝ­inu Ý Evrˇpu var loki­. Epigˇnar ■essara manna t÷ldu sig vera menn til ■ess a­ sty­ja l÷glausa innrßs BandarÝkjamanna Ý ═rak Ý von um a­ fß a­ halda hernum ß Su­urnesjum. Ůeir ur­u landi og ■jˇ­ tl skammar. Ůa­ sama ver­ur ekki sagt um forvera ■eirra.

2. ═ strÝ­slok bßru BandarÝkjamenn fram kr÷fur um ■rjßr herst÷­var ß ═slandi til 99 ßra. Ůeir Štlu­u m.÷.o. a­ gera ═sland a­ hjßlendu sinni me­ varanlegum hŠtti - gera ═sland a­ eins konar Quantanamo Bay nor­ursins. Ůa­ ver­ur a­ segja forrß­am÷nnum Ýslenska lř­veldisins til hrˇss, a­ ■essum kr÷fum var einar­lega vÝsa­ ß bug.

3. Vi­ inng÷ngu ═slands Ý Atlatnzhafsbandalagi­ 1949 gengu Ýslenskir rß­amenn rÝkt eftir ■vÝ a­ fß skriflega vi­urkenningu annarra a­ildarrÝkja ß sÚrst÷­u ═slands. "A­ ═sland hef­i engan her, og Štla­i ekki a­ stofna her, og a­ ekki komi til mßla a­ erlendur her e­a herst÷­var ver­i ß ═slandi ß fri­artÝmum." - Er ■a­ ekki nßkvŠmlega ■etta, sem vi­ erum a­ upplifa n˙, 57 ßrum sÝ­ar?

4. Varnasamningurinn vi­ BandarÝkin 1951. Ůegar KˇreustrÝ­i­ braust ˙t, sem margur ma­urinn ß ■eim tÝma taldi a­ yr­i upphaf ■ri­ju heimstyrjaldarinnar, var fari­ fram ß herna­ara­st÷­u ß ═slandi ß nř. Vi­ ■vÝ var or­i­ ß ■eim forsendum, a­ ˇfri­vŠnlegt vŠri Ý heiminum, ■annig a­ fyrirvararnir frß 1949 giltu ekki lengur. BandarÝkjamenn notu­u ■ß tŠkifŠri­ og vildu fß ■vÝ framgengt a­ samningstÝminn vŠri ˇtakmarka­ur, e­a a­ varnarsamningurinn fÚlli ekki ˙r gildi fyrr en Atlantzhafsrß­i­ ßkvŠ­i. M.÷.o.reynt var a­ fß ■vÝ framgengt, a­ ═slendingar framseldu samningsvaldi­ Ý hendur ÷­rum ■jˇ­um. Ůa­ er frˇ­legt a­ heyra, hvernig Bjarni Benediktsson, ■ßv. utanrÝkisrß­herra, svara­i ■essum kr÷fum, en hann sag­i Ý samtali vi­ Halvard Lange utanrÝkisrß­aherra Noregs: "╔g sag­i, a­ ■essar till÷gur vŠru gersamlega ˇa­gengilegar frß sjˇnarmi­i ═slendinga, og mundum vi­ frekar taka ■ß ßhŠttu a­ hafa engar varnir hÚr, en a­ ganga a­ ■essu." ═slendingar settu m.÷.o. ■a­ a­ skilyr­i, a­ bß­ir a­ilar hef­u einhli­a uppsagnarfrest me­ hŠfilegu tÝmamarki. Og ■eir h÷f­u sitt fram. Ůess vegna getum vi­ n˙ beitt uppsagnarßkvŠ­i samningsins, ■egar okkur ■ˇknast og ■jˇ­arhagsmunir krefjast.

5. GlŠsilegasta dŠmi­ um sjßlfstŠ­a ˙tanrÝkisstefnu lř­veldisins ß grundvelli eigin mats ß brřnum ■jˇ­arhagsmunum er hßlfrar aldar barßtta ■jˇ­arinnar fyrir ˙tfŠrslu landhelginnar Ý tv÷ hundru­ mÝlur og fyrir forrŠ­i strandrÝkja yfir au­lindum hafsins. ŮorskastrÝ­in ■rj˙ eru kennslubˇkardŠmi um barßttu smß■jˇ­ar fyrir lÝfshagsmunum sÝnum - barßttu sem virtist vera vi­ algert ofurefli. Hverjir voru andstŠ­ingarnir? Ekki a­eins breska heimsveldi­ - ■a­ sem eftir var af ■vÝ - heldur hef­bundnir herna­arhagsmunir flotavelda um frjßlsa f÷r ß ˙th÷funum. ═ sta­ al■jˇ­alaga h÷f­u dˇmstˇlar ekki vi­ anna­ a­ sty­jast en hef­ir heimsveldanna og ■vÝ ekki ß ■ß a­ treysta, ef bjarga ßtti au­lindum hafsins frß rßnyrkju og tryggja Ýb˙um strandrÝkjanna lÝfsvi­urvŠri sitt. Hverjir voru bandamennirnir? Ůa­ voru fßtŠkar ■jˇ­ir ˙r van■rˇa­a heiminum, ■ar sem fiskvei­ar skiptu mßli fyrir afkomu Ýb˙anna, Ý S-AmerÝku, AsÝu og AfrÝku .═slendingar unnu ■etta strÝ­, ßsamt bandalags■jˇ­um sÝnum, gegn rÝkjandi hagsmunum stˇrvelda, af ■vÝ a­ al■jˇ­asamfÚlagi­ hlusta­i ß vÝsindaleg r÷k og mßlflutning smß■jˇ­a, sem bygg­i ß ■eim, ■ˇtt vi­ lŠgi ß k÷flum, a­ valdbeitingarßrßtta hervelda hef­i sitt fram.

FrumkvŠ­i ß eigin forsendum.

6. ╔g er nřkominn frß Riga, h÷fu­borg Lettlands. Tilefni­ var a­ 15 ßr voru li­in frß ■vÝ a­ endurheimt sjßlfstŠ­i Letta ÷­la­ist vi­urkenningu ß al■jˇ­avettvangi. Tilefni­ var opnun s÷gusřningar um sjßlfstŠ­isbarßttuna. Ůarna voru l÷g­ fram g÷gn ˙r skjalas÷fnum sjßlfstŠ­ishreyfingarinnar og rß­uneyta, sem v÷r­u­u afst÷­u annarra ■jˇ­a til sjßflstŠ­isbarßttunnar. Ůar kom fram, a­ ═sland ger­ist mßlsvari ■essara ■jˇ­a, ■egar ÷flugri rÝki ß Vesturl÷ndum řmist ■÷g­u e­a bß­u talsmenn hinna nřfrjßlsu ■jˇ­a a­ hafa hŠgt um sig. ═ ■essu mßli gekk "litla ═sland", eins og ■a­ oft er nefnt, fram fyrir skj÷ldu Ý blˇra vi­ yfirlřsta stefnu og hagsmuni, t.d. BandarÝkjanna og Ůřskalands. Ůjˇ­verjar t÷ldu sig eiga fri­samlega sameiningu Ůřskalands undir velvild Gorbashevs; BandarÝkin sˇttust eftir stu­ningi R˙ssa vi­ fyrra innrßsarstrÝ­ sitt Ý ═rak 1991. Forystumenn beggja stˇrveldanna l÷g­u ■vÝ hart a­ lei­togum sjßlfstŠ­ishreyfinganna, a­ ■eir sŠttu sig vi­ heimastjˇrn innan SovÚtrÝkjanna. ═slendingar hÚldu ■vÝ fram, ■vert ß mˇti, a­ Vesturveldin gŠtu ekki sami­ vi­ SovÚtrÝkin um endalok seinni heimstyrjaldarinnar Ý ■essum heimshluta ß kostna­ Eystrasalts■jˇ­anna, sem hef­u fŠrt jafnvel meiri fˇrnir en a­rar ■jˇ­ir Mi­- og Austur-Evrˇpu Ý strÝ­inu, ■ar sem ■Šr voru formlega innlima­ar Ý SovÚtrÝkin. Ůetta er dŠmi um, a­ smß■jˇ­ hafi teki­ frumkvŠ­i Ý ■ř­ingarmiklu mßli, sem ■ˇ var­a­i ekki ■jˇ­arhag. Og ekki ver­ur sagt, a­ ■a­ hafi veri­ ßhŠttulaust me­ ÷llu, ■ar sem Ýslenski vei­iflotinn var hß­ur eldsneyti frß SovÚtrÝkjunum og SovÚtrÝkin voru enn mikilvŠgur marka­ur fyrir Ýslenskar fiskafur­ir. En ■eir muna ■etta enn Ý Tallinn, Riga og VilnÝus.

Ůetta eru fßein dŠmi um, a­ forsvarsmenn Ýslenska lř­veldisins hafa, ■egar ß hefur reynt, haldi­ fast ß hagsmunum ■jˇ­arinnar og ekki lßti­ stˇrveldi segja sÚr fyrir verkum, hvorki var­andi eigin hagsmunamßl nÚ ÷nnur. ═ ljˇsi ■essa eru yfirlřsingar fv. ForsŠtis- og utanrÝkisrß­herra ═slands um stu­ning ■jˇ­arinnar vi­ l÷glaust og si­laust innrßsarstrÝ­ BandarÝkjamanna Ý ═rak ■eim mun dapurlegri, sem ■Šr brjˇta Ý bßga vi­ ■ß grundvallarhagsmuni smß■jˇ­ar, a­ sty­ja Švinlega l÷g og rÚtt en hafna ofbeldi Ý samskiptum ■jˇ­a. Ífugt vi­ forvera ■eirra, sem lÚtu ekki segja sÚr fyrir verkum, ■egar ■jˇ­arhagsmunir voru annars vegar, brug­ust ■eir trausti ■jˇ­arinnar. Ůessi dŠmalausa stu­ningsyfirlřsing vi­ ˇl÷glegan strÝ­srekstur BandfarÝkjamanna Ý ═rak lřsir dapurlegum dˇmgreindarbresti, hafi tilgangurinn veri­ sß a­ tryggja ßframhaldandi veru hersins hÚr ß landi Ý sta­inn. Sagan sřnir a­ ■řlyndi vi­ stˇrveldi hefur sjaldan or­i­ smß■jˇ­um til framdrßttar e­a vegsauka. Ůa­ er svo sÚr ß parti, ef menn telja sÚr tr˙ um, a­ kurteisishjal Ý HvÝta h˙sinu teljist til inneignar Ý samskiptum rÝkja. "Vinßtta" stjˇrnmßlamanna er hverful og stundum fer best ß ■vÝ a­ hŠlast ekki um af henni.

Jˇn Baldvin Hannibalsson (H÷f. var utanrÝkisrß­herra ═slands 1988-95)