1.8.2016

JAFNAđARSTEFNAN: FËRNARLAMB EIGIN ┴RANGURS? Vi­tal Ý tvennu lagi, sem birtist Ý ritinu "Social-democratas" Ý Litßen og var teki­ Ý tilefni af 120 ßra afmŠli flokks jafna­armanna ■ar Ý landi. Seinni hluti.

Vi­tal M÷rtu VidunaitÚ vi­ Jˇn Baldvin Hannibalsson. Vi­tali­ birtist Ý j˙nÝ Ý mßlgagni litßiska SˇsÝal-demˇkrataflokksins, Ý tilefni af 120 ßra afmŠli flokksins. äS˙ var tÝ­, a­ sˇsÝal-demˇkratar Ý Evrˇpu ogônew-dealersô Ý BandarÝkjunum vissu, hva­ til ■eirra pˇlitÝska fri­ar heyr­i. Ůeir vissu, a­ til ■ess a­ si­vŠ­a kapitalismann ■urfti a­ skattleggja drj˙gan hluta af ar­i fjßrmagnseigenda til ■ess a­ fjßrmagna verkefni eins og sj˙krah˙s, skˇla, atvinnuleysistryggingar og ľ gleymum ■vÝ ekki ľ menninguna. Willy Brandt, Bruno Kreisky og Olof Palme vissu allir, a­ ■etta var ■eirra verkefni...... En ■egar fjßrmßlakerfi­ var leyst ˙r lŠ­ingi .... ß ßrunum upp ˙r 1980, breyttist allt. (Yanis Varoufakis, fv. fjßrmßlarß­herra Grikkja: Europe, Austerity and the Threat to Global Stability, 2016) .

Spurning: Ů˙ hefur lřst sjßlfum ■Úr sem afsprengi ■ri­ju kynslˇ­ar norrŠnna sˇsÝal-demˇkrata. NorrŠna mˇdeli­ hefur sta­i­ af sÚr ßrßs nřfrjßlshyggjunnar betur en flestir a­rir. Hver er galdurinn, sem skřrir ■ennan ßrangur?

Svar: Ůa­ sem greinir norrŠna mˇdeli­ frß ÷­rum, tˇk ß sig mynd Ý hinum har­vÝtugu ■jˇ­fÚlagsßt÷kum Ý heimskreppunni ß millistrÝ­sßrunum ß seinustu ÷ld. ═ Vestri blasti vi­ kerfisbrestur hins ˇbeisla­a kapÝtalisma Ý BandarÝkjunum, sem gat af sÚr heimskreppuna. ═ Austri fylgdumst vi­ me­ tilrauninni me­ SovÚt-komm˙nismann (afnßmi einkaeignarÚttar og ■jˇ­nřtingu ß framlei­slutŠkjunum); ■ar gat a­ lÝta mi­střr­an ߊtlunarb˙skap, sem umhverf­ist pˇlitÝskt Ý l÷greglurÝki, ■ar sem mannrÚttindum, lř­rŠ­i og rÚttarrÝkinu var rutt ˙r vegi.

NorrŠnir sˇsÝal-demˇkratar h÷fnu­u bß­um ■essum kostum. Ůeir fˇru ä■ri­ju lei­inaô. Vi­ vi­urkenndum nytsemi samkeppni ß marka­i, ■ar sem h˙n ßtti vi­, fyrir hagkvŠma nřtingu framlei­slu■ßtta og au­sk÷pun. En vi­ l÷g­um marka­inn undir stjˇrn og eftirlit rÝkisins, til ■ess a­ koma Ý veg fyrir marka­sbrest (einokun, fßkeppni og sam■j÷ppun au­s) til a­ gŠta almannahagsmuna. Ůegar kom a­ menntun, heilsugŠslu og grunn■jˇnustu (orka, vatn, almanna■jˇnusta o.s.frv.), h÷fnu­um vi­ grˇ­asjˇnarmi­i einkareksturs og bu­um Ý sta­inn upp ß almanna■jˇnustu ß forrŠ­i rÝkis og sveitarfÚlaga. Vi­ nřttum lř­rŠ­islega fengi­ vald rÝkisins sem tŠki til a­ halda sÚrhagmunum Ý skefjum og til a­ tryggja meiri j÷fnu­ Ý eigna- og tekjuskiptingu en marka­urinn hef­i ella leitt til.

═ ˇbeislu­u marka­skerfi er vald eigenda framlei­slutŠkja og fjßrmagns grÝ­arlegt. Atvinnurekendavaldinu fylgir miki­ pˇlitÝskt vald. Fjßrmagnseigendur eru bakhjarlar hŠgri flokka, sem ■eir gera ˙t til a­ gŠta hagsmuna sinna. Ef ■eir nß hinu pˇlitÝska valdi undir sig lÝka, bř­ur ■a­ hŠttunni heim ß forrŠ­i sÚrhagsmuna (hegemonÝ). Ůa­ sem einkennir norrŠna mˇdeli­ er, a­ hŠgri flokkar (hagsmunagŠslua­ilar sÚrhagsmuna) hafa lengst af veri­ ■ar Ý minnihluta; og a­ hinn pˇlitÝski armur laun■egahreyfingarinnar ľ jafna­armannaflokkarnir ľ hafa veri­ Ý meirihluta ßratugum saman. Almannahagsmunir hafa ■vÝ veri­ rß­andi. Ůetta hefur hvergi gerst annars sta­ar. ١tt bandalag hŠgriflokka hafi einstaka sinnum komist til valda, hafa ■eir ekki noti­ stu­nings til a­ limlesta velfer­arkerfi fˇlksins. Jafna­arstefnan ľ sˇsÝal-demˇkratÝ ľ hefur veri­ rß­andi hugmyndafrŠ­i Ý ■essum ■jˇ­fÚl÷gum.

TŠkin sem vi­ notum eru n˙ or­i­ kunnugleg: almannatryggingar (sj˙kra-, slysa-, ÷rorku-, elli-, og atvinnuleysistryggingar), frjßls a­gangur a­ hßgŠ­a heilsugŠslu- og menntakerfi, sem greitt er fyrir me­ stighŠkkandi sk÷ttum; virk vinnumarka­sstefna til a­ upprŠta atvinnuleysi; og a­gangur a­ h˙snŠ­i ß vi­rß­anlegum kj÷rum fyrir alla. Mikil ßhersla er l÷g­ ß jafnrÚtti kynja og stu­ning vi­ barnafj÷lskyldur. Íll eru ■essi rÚttindi flokku­ sem mannrÚttindi ľ en ekki ÷lmusur.

Aflei­ingin er ■jˇ­fÚlag, ■ar sem j÷fnu­ur Ý eigna- og tekjuskiptingu er meiri en annars sta­ar. Frelsi einstaklingsins nřtur virks stu­nings Ý reynd. FÚlagslegur hreyfanleiki ľ getan til a­ vinna sig frß fßtŠkt til bjargßlna ľ er meiri en annars sta­ar. Ůjˇ­fÚlag jafna­arstefnunnar hefur ■vÝ Ý reynd leyst BandarÝkin af hˇlmi sem land tŠkifŠranna.

NorrŠna mˇdeli­ er eina ■jˇ­fÚlagsmˇdeli­, sem mˇta­ var ß ÷ldinni sem lei­, sem hefur sta­ist dˇm reynslunnar ß krefjandi tÝmum hnattvŠddrar samkeppni ß 21stu ÷ldinni. Komm˙nisminn er husla­ur ß ÷skuhaugum s÷gunnar, og ˇbeisla­ur kapÝtalismi skv. forskrift nřfrjßlshyggjunnar ľ hrekst ˙r einni kreppunni Ý a­ra. Hann er ekki bara manneskjufjandsamlegur ľ heldur beinlÝnis ˇgnun vi­ lÝfrÝki jar­ar.

Eins og fyrr var sagt, byrja­i nřfrjßlshyggjan sem uppreisn gegn velfer­arrÝkinu. SamkvŠmt kenningum nřfrjßlshyggjunnar er velfer­arrÝki­, me­ sÝnum hßu sk÷ttum og ÷fluga rÝkisvaldi, ˇsjßlfbŠrt. Ůa­ ß a­ vera dŠmt til a­ dragast aftur ˙r Ý al■jˇ­legri samkeppni vegna lamandi Ýhlutunar rÝkisvaldsins gegn einkaframtaki og tŠkninřjungum. Kerfi­ er sagt vera Ý e­li sÝnu ˇsamkeppnishŠft. ═hlutun rÝkisins dragi ˙r hagkvŠmni marka­slausna og hamli vexti. Kerfi­ ey­i ÷llum hv÷tum til sjßlfsbjargarvi­leitni. ═ sta­inn fyrir hugarfar frumkv÷­ulsins ver­i hugarfar ■iggjandans alls rß­andi. Ůa­ vanti alla ädÝnamÝkô (sk÷punarkraft). Ůa­ hljˇti a­ enda Ý st÷­nun. Og m÷ppudřr kerfisins muni a­ lokum kŠfa frelsi einstaklingsins og enda Ý alrŠ­isrÝki (Hayek).

Gallinn vi­ ■essa dˇmadagsspß er sß, a­ reynslan hefur einfaldlega afsanna­ hana. Ůa­ er ekkert hŠft Ý ■essu. SovÚtrÝkin eru ekki lengur til. Ëbeisla­ur kapÝtalismi hrekst ˙r einni tilvistarkreppunni Ý a­ra. En norrŠna mˇdeli­ hefur sta­ist dˇm reynslunnar betur en bß­ir ■essir tr˙bo­ar Stˇrasannleiks. Sta­reyndirnar eru ˇhrekjandi. Ëteljandi skřrslur um frammist÷­u ■jˇ­rÝkja Ý har­ri samkeppni ß ÷ld al■jˇ­avŠ­ingar tala sÝnu mßli. Ůa­ er sama hva­a mŠlikvar­a vi­ notum: NorrŠnu rÝkin eru ˇbrig­ult Ý fremstu r÷­.

Ůetta ß ekki sÝ­ur vi­ um hagrŠna mŠlikvar­a en a­ra: Hagv÷xt, framlei­ni pr vinnustund, rannsˇknir og ■rˇun, tŠkninřjungar og ˙tbrei­slu ■eirra, sk÷pun starfa, ■ßttt÷ku ß vinnumarka­i (sÚrstaklega ■ßttt÷ku kvenna), jafnrŠ­i kynjanna, menntunarstig og starfs■jßlfun, fÚlagslegan hreyfanleika, heilbrig­i og langlÝfi, gŠ­i innvi­a, ˙trřmingu fßtŠktar, a­gang a­ ˇspilltri nßtt˙ru, almenn lÝfsgŠ­i. Og miklu minni ˇj÷fnu­ en vÝ­ast hvar annars sta­ar. Rˇtgrˇi­ og vakandi lř­rŠ­i. Hva­ viltu meir?

Hvers vegna hafa frjßlshyggjutr˙bo­arnir fari­ svona gersamlega villur vega? ═ grundvallaratri­um vegna ■ess a­ mannskilningur ■eirra, sˇttur Ý sˇsÝal-Darwinisma aftan ˙r 19du ÷ld, er vafasamt veganesti. Mannskepnan er vissulega sjßlfselsk og grß­ug. En h˙n er ekki gersneydd samhyg­ og getunni til samst÷­u. Menn ■rÝfast ekki Ý einangrun. Ůeir ■rÝfast bara Ý samfÚlagi. Vi­ ■urfum hvert ß ÷­ru a­ halda. Verkamenn eru f˙sari a­ sŠtta sig vi­ ˙reldingu starfa ■eirra vegna tŠkninřjunga, ef ■eir vita, a­ ■eir geta reitt sig ß atvinnuleysistryggingar og stu­ning vi­ starfs■jßlfun fyrir nř st÷rf; ef ■eir vita, a­ ■eir muni hvorki glata heilbrig­istryggingunni e­a Ýb˙­inni, hva­ ■ß heldur lÝfeyristryggingunni me­ gamla starfinu.

Frjßlshyggjutr˙bo­ar tr˙a ■vÝ allir, a­ kapÝtalistar ■urfi sÚrstakar skattaÝvilnanir til ■ess a­ leggja ■a­ ß sig a­ grŠ­a. Jafnframt tr˙a ■eir ■vÝ, a­ atvinnuleysistryggingar geri verkamenn lata. Ůeir hafa rangt fyrir sÚr. Ůßtttaka ß vinnumarka­num eru hvergi hŠrri en ß Nor­url÷ndum. Vi­ ■urfum ekki a­ borga forstjˇrum 400 sinnum hŠrri laun en laun■egum a­ me­altali til a­ fß ■ß til a­ mŠta Ý vinnuna. Reynslan sřnir, a­ ■essi ruslapoki, st˙tfullur af nřfrjßlshyggjukreddum, er samsafn af go­s÷gnum, hrŠ­slußrˇ­ri og heila■votti Ý ■jˇnustu hinna ofurrÝku, sem hversdagsleg reynsla okkar hefur ekki undan a­ afsanna.

Spurning: ═ ljˇsi ■ess, sem ■˙ hefur ■egar sagt um ßrangur jafna­armanna ß Nor­url÷ndum, hvernig ˙tskřrir ■˙ ■ß, a­ jafna­armannaflokkarnir Ý Evrˇpu ľ einnig ß Nor­url÷ndum ľ eru vÝ­ast hvar Ý tilvistarkreppu og stjˇrnarandst÷­u?

Svar: Ătli meginßstŠ­an sÚ ekki s˙, a­ jafna­armenn sÚu fˇrnarl÷mb eigin ßrangurs? Batnandi lÝfskj÷r, grei­ur a­gangur a­ menntun og bŠtt eignasta­a opnar fyrir fÚlagslegan hreyfanleika upp ß vi­. Fj÷ldinn allur af afkomendum verkafˇlks, sem verkalř­shreyfingin og flokkar jafna­armanna ruddu brautina fyrir , hafa klifra­ upp ■jˇ­fÚlagsstigann og tilheyra n˙ millistÚtt. Eigi­ h˙snŠ­i, einstaklingsbundnir starfssamningar og fj÷lgun sÚrfrŠ­inga af ÷llu tagi Ý ■jˇnustugeirum samfÚlagsins, allt řtir ■etta undir einhvers konar einstaklingshyggju. Ůetta dregur ˙r stÚttarvitund og fÚlagslegri samst÷­u. äŮa­ er ekkert til, sem heitir ■jˇ­fÚlag ľ bara einstaklingarô sag­i jßrn-fr˙in Maggie Thatcher.

Ůetta endurspeglar ■jˇ­fÚlagsbreytingar, sem vi­ h÷fum ÷­rum fremur beitt okkur fyrir.Hvernig eigum vi­ a­ breg­ast vi­? Sumar ßstŠ­ur ■ess arna eru sjßlfum okkur a­ kenna. Frjßlshyggjutr˙bo­i­ byrja­i sem uppreisn gegn velfer­arrÝkinu, sem er holdgerving okkar eigin hugmyndafrŠ­i. Hlutverk okkar er a­ verja hagsmuni vinnandi fˇlks gegn fjßrmagnseigendum, almannahagsmuni gegn rˇtgrˇnum sÚrhagsmunum, mannrÚttindi verkafˇlks gegn rß­ningarvaldi atvinnurekenda. Vi­ freistum ■ess a­ hagnřta l÷gmŠtt vald lř­rŠ­islegs rÝkisvalds gegn sjßlfgefnu valdi au­rŠ­isins. Ůetta er beinlÝnis pˇlitÝskt hlutverk okkar jafna­armanna. Vi­ brug­umst vi­ kerfisbresti bˇluhagkerfis hins ˇhefta kapÝtalisma, sem enda­i Ý heimskreppu, me­ ■vÝ a­ koma b÷ndum ß skepnuna; me­ ■vÝ a­ beisla ofurgrŠ­gi kapitalisma, sem lÚt ekki lengur a­ stjˇrn. Ůetta er ■a­, sem vi­ ■urfum a­ gera ß nř, eftir a­ nřfrjßlshyggjan hefur skori­ aftur ß b÷ndin og hleypt grŠ­gisskepnunni ß varnarlausan almenning, einu sinni enn.

Og ■a­ er nßkvŠmlega Ý ■essum punkti, sem jafna­armannahreyfingin Ý Evrˇpu hefur brug­ist Ý kj÷lfar fjßrmßlakreppunnar 2008. Vi­ h÷fum lßti­ ■a­ lÝ­ast, a­ grundvallarreglur ■jˇ­fÚlagssßttmßlans hafi veri­ rofnar. Grˇ­inn var allur einkavŠddur, en skuldirnar hafa veri­ ■jˇ­nřttar. Skattgrei­endur hafa veri­ ■vinga­ir til a­ bjarga b÷nkunum ľ eigendum fjßrmagnsins ľ me­ ■vÝ a­ grei­a hŠrri skatta og ■ola har­neskjulegan ni­urskur­ Ý fÚlagslegum ˙tgj÷ldum og sÝvaxandi atvinnuleysi. Ni­urskur­arpˇlitÝkinni ľ äausterityô ľ lŠkning, sem er verri en sj˙kdˇmurinn, sem h˙n ß a­ lŠkna ľ hefur veri­ ■r÷ngva­ upp ß almenning, me­ h÷rmulegum aflei­ingum.

═ m÷rgum l÷ndum ľ ■.ß.m. ═slandi ľ brßst jafna­armannaflokkunum bogalistin vi­ a­ sjß fyrir kreppuna, ■rßtt fyrir sřnilegar vi­varanir. Ůegar ß reyndi, brug­ust ■eir skyldum sÝnum a­ standa me­ fˇlkinu gegn fjarmagninu vi­ a­ taka ß aflei­ingum kreppunnar. Au­vita­ eru fleiri ßstŠ­ur, sem taka ■arf tillit til. Sumar ■eirra mß rekja til ■jˇ­fÚlagsbreytinga (hnattvŠ­ingin) sem vi­ rß­um ekki vi­. Sambland tŠkninřjunga og hnattvŠ­ingar hefur valdi­ ■vÝ, a­ okkar hef­bundni kjˇsendahˇpur hefur skroppi­ saman. ┴ tÝmaskei­i i­nvŠ­ingarinnar voru jafna­armannaflokkarnir hinn pˇlitÝski armur verkalř­shreyfingar, sem ■ß var tr˙ver­ug mannrÚttindahreyfing fßtŠks fˇlks. Flestir verkamenn st÷rfu­u Ý verksmi­jum, ■ar sem ■eir stˇ­u hli­ vi­ hli­ vi­ fŠrib÷ndin. FÚlagsleg samsta­a var sjßlfsprottin og e­lislŠg.

Ůetta var ß ■eim tÝma, ■egar fj÷ldaframlei­sla i­nvarnings var megin uppspretta starfa Ý hinum i­nvŠdda hluta heimsins. Ůa­ er ekki lengur svo. Fj÷ldaframlei­slan hefur flutt ˙r landi, til ■rˇunarlanda. Uppgangur KÝna, Indlands og annarra ■rˇunarrÝkja ■ř­ir, a­ hundru­ milljˇna ˇfaglŠr­ra verkamanna hafa haldi­ innrei­ sÝna Ý al■jˇ­ahagkerfi­. Ëtaldar milljˇnir starfa hafa flust til KÝna, Su­-Austur AsÝu, MexÝkˇ o.s. frv. ľ burt frß hinum hef­bundnu i­nrÝkjum. KÝna er or­i­ a­ äverksmi­ju heimsinsô, eins og Bretlandi var einu sinni lřst. Ůetta hefur veikt samningsst÷­u hef­bundins verkafˇlks Ý Evrˇpu og AmerÝku.

Ůetta er hluti af skřringunni ß ■vÝ, hvers vegna grunnlaun hafa sta­na­; hvers vegna hlutur launa Ý ■jˇ­artekjum heimsins Ý samanbur­i vi­ hlut fjßrmagnsins, hefur snarminnka­; hvers vegna atvinnuleysi hefur fari­ vaxandi; hvers vegna atvinnurekendur hafa styrkt st÷­u sÝna gagnvart verkafˇlki, sem hefur or­i­ a­ sŠtta sig vi­ versnandi kj÷r. Hvers vegna styrkur mˇtvŠgisafla (äcounterveiling powersô, me­ or­um Johns Kenneth Galbraith), hefur veikst, og ■a­ ß bŠ­i vi­ um verkalř­shreyfinguna og flokka hennar, vÝ­ast hvar.

Ůetta er a­ hluta til vegna ■ess, a­ fjßrmagni­ er hnattvŠtt ľ ■a­ fer hindrunarlaust fram og til baka yfir landamŠri ľ en pˇlitÝkin Ý hverju ■jˇ­rÝki er sta­bundin, innikrˇu­ (lokal) af landamŠrum ■jˇ­rÝkja. Vi­ ■urfum al■jˇ­legt samstarf ■jˇ­rÝkja til ■ess a­ loka skattaskjˇlunum; til ■ess a­ st÷­va samkeppni ■jˇ­rÝkjanna um äskattalŠkkanir ni­ur ß vi­ô; og til ■ess a­ koma ß äTobin-skattinumô, skattlagningu ß fjßrmßlagj÷rninga yfir landamŠri, bŠ­i sem stjˇrntŠki var­andi fjßrmagnshreyfingar yfir landamŠri og til tekju÷flunar. Ůetta er ein meginßstŠ­an fyrir ■vÝ, a­ sˇsÝal-demˇkratar ver­a a­ taka h÷ndum saman innan Evrˇpusambandsins. Ůeir ■urfa a­ taka h÷ndum saman um a­ losa Evrˇpusambandi­ undan ßhrifum nřfrjßlshyggjunnar og taka til ÷flugra varna fyrir almannahagsmuni gegn ofurvaldi hinna ofurrÝku. Ůetta er eina lei­in til a­ bjarga Evrˇpusambandinu undan sÝvaxandi sundurvirkni ■jˇ­ernissinna og nřfasista.

Spurning: Hvernig sÚr­u fyrir ■Úr sˇknarfŠri sˇsÝaldemˇkrata vi­ rÝkjandi a­stŠ­ur Ý Evrˇpu og heiminum?

Svar: Huglei­um ■a­ sem er a­ gerast Ý forsetakosningunum Ý BandarÝkjunum ■etta misseri­. Aldurhniginn herrama­ur, Bernie Sanders, brřst fram ß sjˇnarsvi­i­ me­ sÝgildan sˇsÝal-demˇkratÝskan bo­skap. Honum er teki­ nŠrri ■vÝ eins og mannkynsfrelsara, sem lengi hefur veri­ be­i­ eftir. Unga kynslˇ­in Ý BandarÝkjunum var vi­ ■a­ a­ glata allri tr˙ ß getu bandarÝsks lř­rŠ­is til a­ fŠra v÷ldin aftur frß au­klÝkunni til fˇlksins. Jafnvel ■ˇtt hann hafi ekki nß­ ■vÝ a­ ver­a forsetaframbjˇ­andi demˇkrata, hefur hann breytt hinu pˇlitÝska landslagi Ý ■essari hßborg nřfrjßlshyggjunnar. Og uppreisnin gegn au­klÝkunni, sem ÷llu rŠ­ur, er or­in svo m÷gnu­, a­ rep˙blikana-flokkurinn, sem hinga­ til hefur veri­ helsta valdatŠki au­klÝkunnar, frß Reagan til Bush, er n˙ genginn ■eim ˙r greipum. Ůar fer n˙ fremstur Ý flokki ■jˇ­ernissinna­ur populisti, sem reynir a­ virkja rei­i og vonbrig­i almennings gegn elÝtunni.

Hva­ er a­ gerast Ý BandarÝkjunum? Ůa­ sem einu sinni hÚt äland tŠkifŠrannaô er n˙, eftir ■riggja ßratuga stjˇrnarfar Ý anda nřfrjßlshyggju or­i­ a­ mesta ˇjafna­ar■jˇ­fÚlagi me­al ■rˇa­ra rÝkja. StÚttaskiptingin er or­in svo har­svÝru­, a­ ■a­ tekur jafnvel fram g÷mlu evrˇpsku nřlenduveldunum. Ůetta er ■jˇ­fÚlagi­, ■ar sem hinir ofurrÝku b˙a Ý vÝggirtum villuhverfum undir hervernd, vÝ­sfjarri afganginum af ■jˇ­fÚlaginu. Hinir snau­u lifa Ý vanrŠktum og ni­urnÝddum sl÷mmum, ■ar sem gŠ­i skˇlastarfs eru slÝk, a­ vonin um a­ vinna sig upp er gleymd og grafin.

Ůa­ eru margar vÝsbendingar um, a­ bandarÝskt lř­rŠ­i rÝsi ekki lengur undir vŠntingum almennings. Ůegar meira en 60% kosningabŠrra manna telja ■a­ ekki ˇmaksins vert a­ mŠta ß kj÷rsta­ (og upp undir 80% Ý yngsta aldurshˇpnum), bendir margt til ■ess, a­ BandarÝkjamenn hafi glata­ tr˙nni ß lř­rŠ­i­. Hverjir eru ■a­ sem rß­a rÝkjum Ý Washington D.C.? Fßein hundru­ ■ingmanna, sem eiga pˇlitÝskt framhaldslÝf sitt undir framl÷gum hinna ofurrÝku, e­a nŠstum 40 ■˙sund älobbyistarô helstu au­hringanna, sem hafa vanist ■vÝ a­ eiga sÝ­asta or­i­ um l÷g landsins? SamkvŠmt Ýtreku­um sko­anak÷nnunum undanfarinna ßra fer ■vÝ vÝ­s fjarri, a­ BandarÝkja■ing endurspegli meirihlutavilja kjˇsenda. Hva­ segir ■a­ okkur um heilsufar lř­rŠ­isins?

Hver er bo­skapur hins lř­rŠ­islega sˇsÝalista, Bernie Sanders? Hann hefur skori­ upp her÷r gegn Wall Street. Hann hefur vaki­ vonir fˇlks, sem var vi­ a­ ■a­ gefa upp vonina, um a­ enn sÚ hŠgt a­ endurvekja amerÝskt lř­rŠ­i; endurheimta ■a­ ˙r klˇm eina prˇsentsins, sem ÷llu rŠ­ur. Skattleggja hina ofurrÝku. Loka skattaskjˇlunum. Frjßlsan a­gang a­ heilsugŠslu ßn tillits til efnahags. Frjßlsan a­gang a­ skˇlum. Lßgmarkslaun, sem duga til framfŠrslu fj÷lskyldu. LangtÝmafjßrfestingar Ý innvi­um samfÚlagsins. SÝgild sˇsÝal-demokratisk stefnuskrß. ╔g legg til, a­ evrˇpskir sˇsÝal-demˇkratar pikki nokkrar bla­sÝ­ur ˙t ˙r stefnuskrß Sanders:

Breg­umst vi­ ßheiti hans heilagleika pßfans um a­ koma b÷ndum ß sj˙kt fjßrmßlakerfi. Virkjum lř­rŠ­i­ Ý ■ßgu almannahagsmuna. Lřsum ˇbrig­ulli samst÷­u me­ Šskulř­ Evrˇpu, sem hefur veri­ skilinn eftir utangar­s Ý bi­r÷­um atvinnuleysingja, fyrsta kynslˇ­in eftir strÝ­, sem tr˙lega mun b˙a vi­ verri lÝfskj÷r en foreldrarnir. Og t÷kum upp innblßsna barßttu fyrir verndun nßtt˙runnar og sameiginlegri framtÝ­ okkar ß ■essari plßnetu. Vi­ h÷fum enga a­ra, ef vi­ fordj÷rfum ■essa.

Okkar bÝ­a ■rj˙ meginverkefni Ý samtÝ­ og nßinni framtÝ­:

Fyrsta verkefni er a­ koma b÷ndum ß sj˙kt og stjˇrnlaust fjßrmßlakerfi; og a­ koma ■vÝ aftur undir stjˇrn og eftirlit lř­rŠ­islegs rÝkisvalds.

Anna­ verkefni kallar ß langtÝma opinberar fjßrfestingar Ý hreinni og endurnřjanlegri orku, sem komi Ý sta­ jar­efnaeldsneytis sem drifkraftur hagkerfis framtÝ­arinnar. Ůetta, ßsamt al■jo­legu ßtaki um hreinsun hafsins, er brřnasta verkefni okkar til ■ess a­ draga ˙r fyrirsjßanlegum h÷rmulegum aflei­ingum loftslagsbreytinga af mannav÷ldum. Um ■etta eiga jafna­armenn og umhverfisverndarsinnar a­ sameinast.

Ůri­ja verkefni er a­ undirb˙a n˙ ■egar, hvernig vi­ Štlum a­ taka ß aflei­ingum ■eirrar tŠknibyltingar, sem er ß fullu allt Ý kringum okkur (upplřsingabyltingin, stafrŠna byltingin og sjßlfvirknin), sem mun ß nŠstu ßrum og ßratugum breyta me­ byltingarkenndum hŠtti e­li vinnunnar Ý mannlegu samfÚlagi.

═ nßinni framtÝ­ eru allar horfur ß, a­ vi­ st÷ndum frammi fyrir grÝ­arlegu og kerfislŠgu atvinnuleysi sem aflei­ingu ■essarar tŠknibyltingar. Ůetta kallar ß rˇttŠka hugsun um tekjuskiptinguna og um hlutverk lř­rŠ­islegs rÝkisvalds vi­ a­ skipuleggja ■jˇ­fÚlagsleg vi­br÷g­. RˇttŠkar hugmyndir um ägrunntekjurô fyrir alla, e­a lßgmarks erf­afÚ fyrir alla vi­ upphaf starfsferils, eiga a­ vera ■egar ß dagskrß. Reyndar eru flestar ■essara hugmynda ekki eins rˇttŠkar og ■Šr hljˇma vi­ fyrstu kynni. Sem dŠmi mß nefna, a­ hugmyndin um neikvŠ­an tekjuskatt ľ lßgmarkstryggingu til vi­bˇtar launum, er fyrir l÷ngu komin til framkvŠmda og naut meira a­ segja stu­nings Miltons Freedman, helsta spßmanns nřfrjßlshyggjunnar.

Ůessi ■rj˙ vandamßl og lausnir ß ■eim, eru ÷ll innbyr­is tengd. Lausninrnar kalla ß vandlega hanna­ar lausnir Ý anda jafna­arstefnu, sem og pˇlitÝska a­fer­afrŠ­i vi­ a­ vinna ■eim fylgi. PˇlitÝskar fosendur fyrir ßrangri eru a­ nß mßlefnalegri samst÷­u verkalř­shreyfingar, jafna­armannaflokka, umverfisverndarsinna og rˇttŠkra vinstrisinna Ý Evrˇpu, sem eru fulltr˙ar ungrar kynslˇ­ar, sem hefur veri­ skilin eftir utangar­s.

VegvÝsarnir eru ■egar ■arna. Munum vÝsdˇmsor­ Erlanders, sem vitna­ var til Ý upphafi ■essa vi­tals: ôMarka­urinn er ■arfur ■jˇnn, en ˇ■olandi h˙sbˇndiô. Hinn andlegi lei­togi ka■ˇlsku kirkjunnar er sammßla og bŠtir vi­: äPeningarnir eiga a­ ■jˇna manninum, ekki a­ stjˇrna honumô.

Afgangurinn er bara framkvŠmdaatri­i. Ůekkingin er til sta­ar.

Vilji er allt sem ■arf.

Stiklur me­ seinni hluta vi­tals vi­ JBH: