30.3.2017

Mannréttindahreyfing gegn mismunun

Ķ fyrri grein var sżnt fram į, aš įkvöršunarvaldiš um fjįrfestingar og framkvęmdir er aš stęrstum hluta ķ höndum fįmenns hóps eigenda fjįrmagns og fyrirtękja. Valdiš į vinnumarkašnum til aš rįša og reka er ķ höndum sama hóps. Ef stéttarfélög eru veikburša – eša jafnvel ekki til – į vinnandi fólk allt sitt undir valdi vinnuveitenda.

Žetta er mikiš vald į fįrra höndum. Ķ óbeislušum kapķtalisma – eins og t.d. ķ Bandarķkjunum – er fįtt sem hemur žetta gešžóttavald, af žvķ aš verkalżšshreyfingin hefur žar veriš brotin į bak aftur. Einungis 10% vinnandi fólk er žar ķ stéttarfélögum. En ķ blöndušu hagkerfi – stundum kallaš lżšręšislegt markašskerfi – skiptir miklu mįli, hverjir fara meš pólitķska valdiš. Opinberi geirinn spannar vķša 4050% af vergri landsframleišslu og veitir um žrišjungi mannaflans vinnu. Viš žetta bętist, aš löggjafinn semur leikreglurnar. Ef eigendur fjįrmagns og fyrirtękja nį aš sölsa undir sig pólitķska valdiš lķka, veršur fįtt um varnir. Leikreglurnar verša žį sérsnišnar žeim ķ hag. Afleišingarnar birtast okkur ķ samtķmanum ķ sķvaxandi ójöfnuši eigna og tekna annars vegar, en ķ réttleysi, aršrįni og öryggisleysi almennings hins vegar.

Helmingaskiptin

Samžjöppun fjįrmįlavalds og stjórnmįlavalds bżšur heim hęttunni į klķkukapķtalisma og bęklušu lżšręši. Viš žekkjum žetta sem rķkisforsjįr eša fyrirgreišslukerfi sérhagsmuna. Rķkisvaldinu er žį beitt til aš setja lög og reglur ķ žįgu fjįrmagnseigenda, sem gera śt rįšandi stjórnmįlaflokka. Į Ķslandi hafa Sjįlfstęšis og Framsóknarflokkur fariš meš žetta sérhagsmunavald ķ stjórn landsins, lengst af į lżšveldistķmanum. Hér įšur fyrr gekk žetta undir nafninu helmingaskiptareglan. Hrikalegasta dęmi um žetta er, žegar rķkisvaldiš śthlutar hlišhollum ašilum einkarétti til nżtingar į aušlindum ķ eigu žjóšarinnar. Ķ stašinn žiggja sérhagsmunaflokkarnir fjįrhagsstušning vegna hallareksturs į mįlgögnum og fyrir kosningar.

Dęmin um hinn baneitraša kokkteil fjįrmįlavalds og stjórnmįla eru mżmörg. Viš upplifum afleišingarnar ķ daglegri reynslu ķ formi okurveršs yfir bśšarboršiš. Rķkisvaldiš tryggir hlišhollum ašilum vernd frį samkeppni og lętur afskiptalaust, žótt fįkeppni – og jafnvel einokun – sé rįšandi į lykilmörkušum. Dęmi um žetta finnum viš ķ landbśnašarkerfinu, žar sem viš borgum fyrir daglegar lķfsnaušsynjar ķ tvķgang: yfir bśšarboršiš, žar sem afuršastöšvar njóta verndar frį samkeppni; og svo aftur ķ sköttum ķ formi styrkja og nišurgreišslna til kerfisins. Önnur dęmi af sama toga finnum viš ķ smįsölunni, olķuverslun, skipaflutningum, tryggingum o.s. frv.

Ójafnašarfélagiš

Sérstakt dęmi er rķkisįbyrgš į fjįrmįlastofnunum. Inneignir sparifjįreigenda ķ bönkum og sparisjóšum njóta rķkisįbyrgšar. Fyrir Hrun breyttust hefšbundnir višskiptabankar viš einkavęšingu ķ įhęttusękna įvöxtunarsjóši fjįrmagnseigenda. Eftir sem įšur nutu žeir rķkisįbyrgšar (tryggingar skattgreišenda). Eftir Hrun höfum viš byggt upp nįnast óbreytt kerfi. Amerķskir įvöxtunarsjóšir – sem ķ sišmenntušum löndum er bannaš aš reka banka – eiga nś Arion banka og njóta įfram rķkisįbyrgšar, eins og ekkert hafi ķ skorist. Engu breytir žótt śtlįnastefnan sé fyrst og fremst ķ žjónustu fjįrmagnseigenda ķ fasteigna og veršbréfabraski. Ef ekki veršur gripiš strax ķ taumana, er vošinn vķs.

Žaš er svo sérķslenskt fyrirbęri, aš verštrygging langtķmaskulda firrir fjįrmagnseigendur (lįnardrottna) mest allri įhęttu, en leggur hana kyrfilega į heršar skuldurum, sem margir hverjir verša skuldažręlar ęvilangt. Žegar viš žetta bętist skattkerfi, sem leggur meginžunga skattbyršarinnar į millistéttina, en lętur afskiptalausan fjįrflótta fjįrmagnseigenda og skattundanskot ķ skattaparadķsum, žį sitjum viš uppi meš kerfi, sem er sérhannaš til aš višhalda sķvaxandi misskiptingu aušs og tekna. Hinir rķku verša rķkari, en hinir fįtęku verša fįtękari. Žetta er aš gerast į Ķslandi ķ dag.

Žetta er ekkert nįttśrulögmįl. Žetta er rökrétt nišurstaša af samžjöppun valds fjįrmagnseigenda og pólitķsku forręši žeirra fyrir atbeina stjórnmįlaflokka, sem eru žeim handgengnir. Svķviršilegasta dęmiš um žetta er, aš aršurinn af sjįvaraušlindinni – aušlindarentan, sem hlżst af rķkisverndašri einokun og nemur tugum milljarša į įri hverju, hefur ekki runniš til almannažarfa, heldur ķ sjóši nżrķkrar yfirstéttar. Žannig hefur oršiš til nżr lénsašall, sem safnar auši ķ skjóli pólitķsks valds. Ķmyndiš ykkur, aš Noršmenn hefšu fariš svona aš rįši sķnu meš olķuaušlindir sķnar. Žaš er meš öllu óhugsandi. Aršurinn af olķuaušlindinni norsku hefur runniš ķ sameiginlegan stöšugleikasjóš norsku žjóšarinnar, sem er nś öflugasti fjįrfestingarsjóšur ķ heimi. Ólķkt höfumst viš aš, fręndurnir.

Lausnin: Norręna módeliš

Žessi nżrķki lénsašall į Ķslandi er nś aš kaupa upp fasteignir og fyrirtęki ķ stórum stķl, m.a. gegnum peningažvętti ķ skjóli Sešlabanka Ķslands. Fasteignaveršsbólan hefur śthżst ungu kynslóšinni eša lęst hana ķ fįtęktargildru leiguokurs. Žannig er kaupmįttaraukning vegna uppsveiflu tekin til baka. Gróšamyndunarkvörn sérhagsmuna af žessu tagi, sem žrķfst ķ skjóli pólitķsks valds, vęri óhugsandi ķ norręnu velferšarrķki. Įstęšan er sś, aš žar hefur fjįrmįlavaldiš ekki nįš aš sölsa undir pólitķska valdiš lķka.

Žetta snżst allt um pólitķskt vald. Žegar fjįrmagnseigendur og forstjóraveldi fyrirtękjanna nęr žvķ aš sölsa undir sig stjórnmįlavaldiš lķka, stendur almenningur eftir berskjaldašur og varnarlaus į pólitķskum berangri. Svona er Ķsland ķ dag. Žetta er afleišingin af žvķ, aš mótvęgiš viš ofurvald fjįrmagnsins – öflug verkalżšshreyfing ķ nįnu samstarfi viš fjöldahreyfingu jafnašarmanna – er nś tżnt og tröllum gefiš. Mér hrżs hugur viš žeirri tilhugsun, aš ótal pólitķskir sértrśarsöfnušir undirbśa nś framboš ķ nęstu sveitarstjórnarkosningum. Žvķlķkt feigšarflan. Er ekki nóg, aš kjósendur voru hafšir aš fķflum ķ nafni Višreisnar og Bjartrar framtķšar – sem nś er oršin svört – ķ seinustu kosningum!

Hvenęr ętla Ķslendingar aš lęra žaš af reynslunni, aš sameinašir sigrum, viš en sundrašir föllum viš? Vinnandi fólk į Ķslandi mį vita žaš, aš fenginni reynslu, aš žaš getur ekki rétt sinn hlut ķ glķmunni viš forréttindahópa fjįrmagnseigenda nema žaš sameinist ķ nżrri mannréttindahreyfingu undir merkjum sķgildrar jafnašarstefnu. Norręna módeliš vķsar enn veginn.

Jón Baldvin Hannibalsson Höfundur var formašur Alžżšuflokksins 1984-1996