13.4.2019

NATO 70 ßra: Heimavarnarli­ e­a heimsl÷gregla?

Inngangan Ý NATO 1949 var umdeild ßkv÷r­un, sem klauf ■jˇ­ina Ý andstŠ­ar fylkingar. Var sjßlfstŠ­i ═slands raunverulega hŠtta b˙in? Haf­i reynsla smß■jˇ­a ß millistrÝ­sßrunum ekki kennt ■eim ■ß lexÝu, a­ hlutleysi­ vŠri haldlaus flÝk?

Dˇmur reynslunnar

Voru ■eir, sem beittu sÚr fyrir ■essari ÷rlagarÝku ßkv÷r­un, ■jˇ­nÝ­ingar og landrß­amenn, eins og margir tr˙­u ß ■eim tÝma? E­a voru ■arna a­ verki ßbyrgir stjˇrnmßlamenn og framsřnir, sem sßu fyrir a­ ■a­ yr­i a­ tryggja nřfengi­ sjßlfstŠ­i fyrir hugsanlegri ßsŠlni ˇvinveittra afla? Hafa ßhyggjur hinna bestu manna um a­ a­ildin a­ NATO og dv÷l bandarÝsks herli­s Ý landinu Ý kj÷lfari­ mundi hafa Ý f÷r me­ sÚr endalok Ýslensks sjßlfstŠ­is, ■jˇ­ernis og menningar ľ reynst vera ß r÷kum reistar?

SextÝu ßrum sÝ­ar getum vi­ meti­ sv÷rin vi­ ■essum spurningum Ý ljˇsi reynslunnar.

Jafnvel ■ˇtt StalÝni hafi veri­ meira Ý mun a­ loka hinar f÷ngnu ■jˇ­ir SovÚtsins inni Ý ■jˇ­afangelsi sÝnu, fremur en a­ leggja afganginn af Evrˇpu undir sig, ■ß er ■a­ hygginna manna hßttur a­ taka ˙t tryggingu fyrirfram. Slagor­i­: ä■˙ tryggir ekki eftir ßö ľ er enn Ý fullu gildi.

Ëttinn vi­ endalok Ýslensks ■jˇ­ernis reyndist ekki ß r÷kum reistur ľ alla vega ekki Ý ■a­ skipti­. ╔g lŠr­i ■vÝ snemma a­ bera vir­ingu fyrir Bjarna Benediktssyni, ■ßverandi utanrÝkisrß­herra, af ■vÝ a­ hann ■or­i a­ fylgja eftir sannfŠringu sinni, ■rßtt fyrir har­a og ˇbilgjarna gagnrřni andstŠ­-inga. Kjarklitlir stjˇrnmßlamenn eru gagnslausir stjˇrnmßlamenn. Ef vi­ ekki vissum ■a­ ß­ur, ■ß vitum vi­ ■a­ n˙na.Vi­ ■urfum ekki anna­ en a­ lÝta Ý kringum okkur.

Ni­ursta­a mÝn um reynsluna af hinu li­na er ■vÝ afdrßttarlaus. Atlantshafs-bandalagi­ er tr˙lega ßrangursrÝkasta varnarbandalag s÷gunnar. Lř­rŠ­i­ hÚlt velli. Evrˇpa hefur noti­ fri­ar Ý 70 ßr, - lengur en s÷gur fara af fyrr ß tÝ­. Og ═sland naut gˇ­s af veru sinni Ý NATO. Ůetta var fÝnn kl˙bbur. Hin nřfrjßlsa ■jˇ­ hˇf vegfer­ sÝna me­al frjßlsra ■jˇ­a ß fyrsta farrřmi. Vi­ fengum a­gang a­ og ßheyrn hjß valdh÷fum voldugustu ■jˇ­a heims.

Vi­ fengum Marshalla­sto­, ßn ■ess a­ uppfylla skilyr­in. Vi­ grŠddum ß hermanginu, me­an a­rar ■jˇ­ir fŠr­u fˇrnir til a­ standa undir landv÷rn-um. Vi­ nutum margvÝslegra forrÚttinda ■ˇtt hljˇtt hafi fari­, eins og t.d. var­andi flugrekstrar- og lendingarleyfi Ý flugi yfir Atlantshafi­. Og vi­ gßtum fŠrt okkur herna­arlegt mikilvŠgi landsins Ý nyt til a­ spila ß stˇrveldin Ý kalda strÝ­inu, til ■ess a­ nß fram okkar hagsmunamßlum. ŮorskastrÝ­in vi­ Breta eru gott dŠmi um ■a­. Ůa­ var ß ■essum ßrum sem vi­ v÷ndumst ß ■a­, a­ kj÷ror­ ═slendinga Ý al■jˇ­asamskiptum vŠri äAllt fyrir ekkert.ö

Heimsmynd Kalda strÝ­sins

Hverjar voru forsendurnar fyrir varnarbandalagi BandarÝkjanna og Vestur--Evrˇpu ß tÝmabili kalda strÝ­sins? Hva­ var ■a­ sem sameina­i ■Šr? ŮvÝ mß svara Ý einu or­i: SovÚtrÝkin ľ hinn sameiginlegi ˇvinur. Svo lengi sem ■jˇ­ir Vestur-Evrˇpu og Nor­ur-AmerÝku t÷ldu, a­ ■eim stŠ­i ˇgn af herna­ar-mŠtti SovÚtrÝkjanna ľ voru ■essar ■jˇ­ir rei­ub˙nar a­ sn˙a b÷kum saman gegn sameiginlegum ˇvini.

Ůrßtt fyrir ˇlÝka hagsmuni BandarÝkjanna og g÷mlu evrˇpsku nřlenduveld-anna vÝ­s vegar um heiminn; og ■rßtt fyrir gerˇlÝk lÝfsvi­horf bandarÝskra rep˙blikana og vesturevrˇpskra sˇsÝaldemˇkrata, ■ß voru allir a­ilar sam-mßla um a­ fˇrna bŠri minni hagsmunum fyrir meiri: V÷rn lř­rŠ­is og mannrÚttinda gegn alrŠ­i og ˇgnarstjˇrn vŠri ■a­ sem sameina­i. Heims-myndin var Ý svart/hvÝtu: Frelsi versus helsi. Ůeir sem ekki eru me­ mÚr eru ß mˇti mÚr.

Au­vita­ var ■essi svart/hvÝta heimsmynd kalda strÝ­sins stˇrlega řkt, ■egar skyggnst var ß bak vi­ tj÷ldin. Ůeir sem lesi­ hafa hina sv÷rtu bˇk um s÷gu komm˙nismans vita, a­ ■a­ var engu logi­ um ■a­ al■jˇ­lega bˇfafÚlag sem rÚ­ rÝkjum Ý Kreml og innan veggja hinnar forbo­nu borgar Maos formanns Ý Beijing.

En hi­ rÝsandi heimsveldi BandarÝkja AmerÝku og hin hnignandi nřlendu-veldi g÷mlu Evrˇpu voru svo sem engir englar heldur. BandarÝkin skirr­ust ekki vi­ a­ beita hervaldi og klŠkjum til a­ kollvarpa lř­rŠ­islega kj÷rnum umbˇtastjˇrnum e­a til a­ hindra valdat÷ku vinstrimanna Ý rÝkjum Mi­- og Su­ur-AmerÝku. Hver valdarŠninginn ÷­rum ˇfrřnilegri fÚkk a­ mergsj˙ga ■jˇ­ir ■essara landa Ý skjˇli BandarÝkjanna. Mottˇi­ var: äThey may be sons of bitches, but they are our sons of bitches.öAllt var ■etta rÚttlŠtt Ý nafni krossfer­arinnar gegn komm˙nismanum.

Evrˇpsku nřlenduveldin hß­u blˇ­ugar styrjaldir gegn sjßlfstŠ­ishreyf-ingum fyrrverandi nřlendna Ý AfrÝku og AsÝu. Allir sem leiddu vopna­ar upp-reisnir gegn nřlenduk˙gun og ar­rßni voru stimpla­ir ˇvinir vestrŠns lř­-rŠ­is. Ůeir voru anna­ hvort komm˙nistar e­a handbendi ■eirra og rÚtt-drŠpir sem hry­juverkamenn, hvar sem til ■eirra nß­ist. Ůessi meinta krossfer­ gegn komm˙nismanum var oftar en ekki blyg­unarlaus hags-munavarsla nřlenduvelda og fj÷l■jˇ­legra au­hringa, til ■ess a­ komast yfir au­lindir ■ri­ja heimsins.

Gott dŠmi um ■etta var ■egar leyni■jˇnustur Breta og BandarÝkjamanna komu ═ranskeisara til valda, Ý samvinnu vi­ systurnar sj÷ Ý olÝubransanum. Ůetta valdarßn og s˙ blˇ­uga ˇgnarstjˇrn sem af hlaust, hefur dregi­ langan slˇ­a ß eftir sÚr. Krossfer­in gegn komm˙nismanum nß­i a­ lokum hßpunkti Ý hßtŠkniherna­i AmerÝkana gegn hrÝsgrjˇnabŠndum Ý VÝetnam, ■ar sem heimsveldi­ laut Ý fyrsta sinn Ý lŠgra haldi fyrir skŠruli­um ÷rbirg­-arinnar. Ůessi dŠmi duga til a­ minna okkur ß a­ ■a­ er s÷guf÷lsun a­ kalda strÝ­i­ hafi veri­ barßtta gˇ­s og ills, ■ar sem hi­ gˇ­a - hinn frjßlsi heimur ľ haf­i sigur.

┴rekstrar menningarsvŠ­a/tr˙arbrag­a

Kalda strÝ­inu lauk um ßramˇtin 1991/92, ■egar rau­i fßninn me­ hamri og sig­ var dreginn ni­ur Ý hinsta sinn yfir turnspÝrum Kremlar og ■jˇ­fßni R˙sslands var dreginn a­ h˙ni Ý sta­inn. Var ■ß ekki hlutverki NATO loki­, um lei­ og SovÚtrÝkin hŠttu a­ vera til? Fyrrum nřlendu■jˇ­ir SovÚtrÝkj-anna tˇku upp marka­shagkerfi og lř­rŠ­i og leitu­u hver ß fŠtur annarri athvarfs innan vÚbanda NATO og Evrˇpusambandsins. Haf­i ekki lř­rŠ­i­ sigra­?

Hver var ˇvinurinn, sem rÚttlŠtti ßframhaldandi herna­arbandalag? R˙ss-land ľ sem var efnahagslegur dvergur - og uppteki­ af innri vandamßlum vegna efnahagslegrar og pˇlitÝskrar upplausnar? KÝna, sem haf­i opna­ KÝnam˙rinn fyrir innrßs al■jˇ­legs fjßrmagns og var ß hra­lei­ til mi­střr­s rÝkiskapÝtalisma? Og ßtti velgengni sÝna undir hindrunarlausum a­gangi a­ m÷rku­um BandarÝkjanna? Var ekki ˇhŠtt a­ fara a­ rß­um Bush sr. og lřsa yfir sigri? Tßkna­i ■etta e.t.v. endalok hugmyndafrŠ­innar, eins og Fuku-yama bo­a­i? Var ekki äThe New World Orderö eftirmynd sigurvegarans, hins amerÝska kapÝtalisma?

E­a voru framundan nř ßt÷k, sem bygg­u fremur ß äClash of Civilizationsö, eins og Samuel Huntington vara­i vi­, fremur en hugmyndafrŠ­i 19du ald-ar? Stefndum vi­ hra­byri inn Ý 3ju heimsstyrj÷ldina, sem yr­i eins konar tr˙arbrag­astyrj÷ld ľ krossfer­ e­a jihad ľ milli kristni og Islam? Um hva­ er strÝ­sreksturinn Ý Afganistan og ═rak ľ ef ekki ■a­? Hefur NATO ľ sem var eins konar heimavarnarli­ V-Evrˇpu ľ einhverju hlutverki a­ gegna Ý ■eirri krossfer­? ┴ Evrˇpa eitthvert erindi ß vÝgvelli Ý Mi­-Austurl÷nd-um, Pakistan e­a jafnvel upp til fjalla Ý Afganistan?

Jˇn Baldvin Hannibalsson H÷fundur var utanrÝkisrß­herra 1988-95.