{"id":113,"date":"2013-04-15T00:00:00","date_gmt":"2013-04-15T00:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/staging.jbh.is\/bs\/index.php\/2013\/04\/15\/vor-i-vilnius\/"},"modified":"2020-09-23T09:00:07","modified_gmt":"2020-09-23T09:00:07","slug":"vor-i-vilnius","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jbh.is\/bs\/index.php\/2013\/04\/15\/vor-i-vilnius\/","title":{"rendered":"Vor \u00ed Vilnius"},"content":{"rendered":"<p>\u00dea\u00f0 var alla vega hl\u00fdtt og notalegt \u00ed \u00edb\u00fa\u00f0inni, sem okkur var v\u00edsa\u00f0 \u00ed &#8211; h\u00e1tt til lofts og st\u00f3rir gluggar, r\u00f3settur \u00ed loftinu, n\u00edtj\u00e1ndu aldar bragur. \u00dea\u00f0 bei\u00f0 okkar vi\u00f0 dyrnar brosandi st\u00falka,  Modesta, sem afhenti okkur lyklana, sag\u00f0i okkur fr\u00e1 einu matv\u00f6ruversluninni \u00ed g\u00f6tunni og kenndi okkur \u00e1 t\u00e6knina \u2013 nettengingu, fjarst\u00fdringu, \u00f6ryggiskerfi og \u00fevottav\u00e9l. \u2013 Miki\u00f0 getur ma\u00f0ur stundum veri\u00f0 heimskur frammi fyrir einf\u00f6ldustu hlutum, sem allir a\u00f0rir skilja eins og skot \u2013   Nema hva\u00f0, a\u00f0 \u00fea\u00f0 kjafta\u00f0i hver tuska \u00e1 Modestu, sem  reyndist vera br\u00e1\u00f0skemmtileg og har\u00f0greind. H\u00fan stundar hagfr\u00e6\u00f0in\u00e1m vi\u00f0 h\u00e1sk\u00f3lann me\u00f0 vinnu hj\u00e1 leigufyrirt\u00e6kinu og fer l\u00e9tt me\u00f0 \u00fea\u00f0, segir h\u00fan.<\/p>\n\n\n<!--more Lesa meira-->\n\n\n<p>H\u00fan sag\u00f0ist vera einkabarn foreldra sinna, sem b\u00e6\u00f0i f\u00e6ddust \u00ed lok heimstyrjaldarinnar s\u00ed\u00f0ari \u00ed hernumdu og loku\u00f0u landi. Afi hennar  var st\u00f6ndugur b\u00f3ndi, sem neita\u00f0i a\u00f0 yfirgefa j\u00f6r\u00f0 s\u00edna og l\u00e1ta \u00ed hendur Rau\u00f0a hersins undir v\u00e6ntanlegt samyrkjub\u00fa. \u00de\u00e1 var fa\u00f0ir hennar a\u00f0eins fimm \u00e1ra, og sk\u00f6mmu seinna var fj\u00f6lskylda hans flutt nau\u00f0ungarflutningum til S\u00edber\u00edu \u00ed gulagi\u00f0.  \u00dear \u00f3lst hann upp \u00ed st\u00f3rum h\u00f3pi systkina. S\u00ed\u00f0ar meir, \u00feegar har\u00f0stj\u00f3rnin slaka\u00f0i \u00e1 kl\u00f3nni, f\u00e9kk hann t\u00e6kif\u00e6ri til a\u00f0 l\u00e6ra til verkfr\u00e6\u00f0ings. Ekkert hinna systkinanna lif\u00f0i af \u00feessi \u00e1r \u00ed S\u00edber\u00edu. Hann einn komst til baka  seint og um s\u00ed\u00f0ir og byrja\u00f0i \u00fe\u00e1 me\u00f0 tv\u00e6r hendur t\u00f3mar.<\/p>\n<p>Mamma Modestu  var lengst af yfirl\u00e6knir \u00e1 sp\u00edtala \u00ed Viln\u00edus, en er n\u00fa komin \u00e1 eftirlaun og saknar g\u00f3\u00f0u g\u00f6mlu daganna, \u00e1 me\u00f0an allt var \u00ed f\u00f6stum skor\u00f0um, allir fengu vinnu a\u00f0 loknu pr\u00f3fi,  fr\u00edtt h\u00fasn\u00e6\u00f0i og \u00feurftu ekki a\u00f0 hafa \u00e1hyggjur  af veraldarvafstri. \u2013   N\u00fa er allt \u00e1 hverfanda hveli, segir h\u00fan, enga vinnu a\u00f0 f\u00e1, ekkert \u00f6ryggi. Hva\u00f0a m\u00e1li skiptir frelsi\u00f0 \u00ed samanbur\u00f0i vi\u00f0  allt hitt sem vi\u00f0 misstum?  \u2013 Mamma saknar \u00feess sem var, \u00e1n \u00feess a\u00f0 skilja til fulls, hva\u00f0 vi\u00f0 h\u00f6fum uppskori\u00f0 \u00ed sta\u00f0inn, segir Modesta og hl\u00e6r \u00feessi \u00f3sk\u00f6p.<\/p>\n<p>\u00c9g var bara b\u00fain a\u00f0 vera tvo t\u00edma \u00ed landinu, en n\u00fa vissi \u00e9g allt um Modestu og landi\u00f0 hennar, sem vi\u00f0 \u00e6tlu\u00f0um a\u00f0 setjast a\u00f0 \u00ed um hr\u00ed\u00f0. \u00deetta minnti mig strax \u00e1 veru m\u00edna \u00ed Finnlandi.  F\u00f3lk sem \u00e9g \u00feekkti ekki neitt, var  ekki fyrr b\u00fai\u00f0 a\u00f0 taka \u00ed h\u00f6ndina \u00e1 m\u00e9r, en \u00fea\u00f0 f\u00f3r a\u00f0 tala um Vetrarstr\u00ed\u00f0i\u00f0 og afa, sem haf\u00f0i d\u00e1i\u00f0 hetjudau\u00f0a \u00ed sk\u00f3gum Karel\u00edu, e\u00f0a \u00f6mmu, sem hj\u00fakra\u00f0i s\u00e6r\u00f0um og var a\u00f0 lokum s\u00e6md \u00e6\u00f0stu or\u00f0u finnska r\u00edkisins.  M\u00e9r fannst stundum eins og sagan stj\u00f3rna\u00f0i l\u00edfi Finna, a\u00f0 allar f\u00f3rnirnar, sem voru f\u00e6r\u00f0ar, allt bl\u00f3\u00f0i\u00f0, sem rann endur fyrir l\u00f6ngu, rynni enn \u00ed \u00e6\u00f0um \u00feeirra og br\u00fdndi \u00fe\u00e1 til d\u00e1\u00f0a. Finnar eru \u00f3tr\u00falegt f\u00f3lk.<\/p>\n<p>Og \u00fea\u00f0 eru Lith\u00e1ar reyndar l\u00edka.  \u00deeir hafa \u00feessa \u00f3r\u00e6\u00f0u s\u00e1lard\u00fdpt \u2013  einhverja  dulda l\u00edfsreynslu sem skilar s\u00e9r \u00ed daglegu l\u00edfi, vi\u00f0horfum og afst\u00f6\u00f0u.<\/p>\n<p>L\u00edfsreynsla Lith\u00e1a sem \u00fej\u00f3\u00f0ar er miklu skelfilegri en okkur hin \u00f3rar fyrir. Heilu st\u00e9ttirnar \u2013 menntamenn, sk\u00e1ld, rith\u00f6fundar, kennarar, t\u00f3nlistarf\u00f3lk, st\u00f6ndugir b\u00e6ndur \u2013  allir sem einhvers m\u00e1ttu s\u00edn \u00ed \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9laginu,  voru \u00fe\u00fasundum saman, fluttir nau\u00f0ungarflutningum til S\u00edber\u00edu. \u00dear var \u00feeim kasta\u00f0 \u00fat \u00ed \u00edskalda \u00f3vissuna, kl\u00e6\u00f0lausum og allslausum, \u00e1ttu hvergi h\u00f6f\u00f0i s\u00ednu a\u00f0 halla, ekki h\u00fasaskj\u00f3l einu sinni. Stal\u00edn \u00e6tla\u00f0i s\u00e9r a\u00f0 \u00fatr\u00fdma tungum\u00e1li og menningu  \u00fej\u00f3\u00f0anna vi\u00f0 Eystrasalt. Og \u00ed sta\u00f0inn fyrir \u00fe\u00e1, sem voru sendir brott, voru fluttir inn R\u00fassar \u2013 \u00fea\u00f0 \u00e1tti a\u00f0 r\u00fassav\u00e6\u00f0a \u00feessar \u00fej\u00f3\u00f0ir. Reyndar \u00e1tti a\u00f0 b\u00faa til n\u00fdja manntegund: homo sov\u00e9ticus \u2013 hinn n\u00fdja Sov\u00e9tmann. Hann \u00e1tti a\u00f0 vera hafinn yfir \u00fej\u00f3\u00f0erni og eignar\u00e9tt, en b\u00fainn til \u00ed v\u00edtislogum ofbeldis.<\/p>\n<p>Og \u00e1 sama t\u00edma og allt \u00feetta \u2013  \u00feessir hr\u00e6\u00f0ilegu atbur\u00f0ir \u2013  eru a\u00f0 gerast \u00ed Eystrasaltsl\u00f6ndunum \u2013  sem eru ekki svo \u00fdkja langt \u00ed burtu, hvorki \u00ed t\u00edma n\u00e9 r\u00fami \u2013   \u00fe\u00e1 er \u00e9g bara l\u00edtil f\u00e1fr\u00f3\u00f0 stelpa \u00ed Nor\u00f0urm\u00fdrinni,  sem lifir \u00e1hyggjulausu l\u00edfi \u2013   gle\u00f0st yfir f\u00e1n\u00fdtum hlutum eins og gl\u00e6n\u00fdju og glansandi rei\u00f0hj\u00f3li, \u00e1n \u00feess a\u00f0 hafa hugmynd um, a\u00f0 \u00fea\u00f0 er veri\u00f0 a\u00f0 \u00feurrka \u00fat af landakortinu \u00ferj\u00fa l\u00f6nd \u00ed okkar heims\u00e1lfu.  Enginn vissi neitt, e\u00f0a hva\u00f0?  Og \u00fea\u00f0 l\u00ed\u00f0a m\u00f6rg \u00e1r, \u00f6llu er haldi\u00f0 leyndu. \u00dea\u00f0 ekki fyrr en eftir a\u00f0 \u00feeir hafa endurheimt sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0i sitt \u00e1ri\u00f0 1991, a\u00f0 \u00feeir, sem voru h\u00f3lpnir og  lif\u00f0u af, \u00feora loksins a\u00f0 tj\u00e1 sig og segja fr\u00e1 \u00feessum  \u00f3tr\u00falegu grimmdarverkum.<\/p>\n<p>Sumir vilja au\u00f0vita\u00f0 helst gleyma. Hva\u00f0 kemur okkur sagan vi\u00f0? \u2013  spyrja \u00feeir.  Horfum til framt\u00ed\u00f0ar. Margir hafa eflaust sektarkennd. En segir ekki einhvers sta\u00f0ar:  s\u00e1 sem ekki \u00feekkir fort\u00ed\u00f0ina,  \u00e1 enga framt\u00ed\u00f0?  Svo eru a\u00f0rir sem \u00fer\u00e1 a\u00f0 f\u00e1 a\u00f0 tj\u00e1 sig \u2013  yrkja lj\u00f3\u00f0, tala \u00ed t\u00f3num, m\u00e1la myndir, segja s\u00f6gur.<\/p>\n<p>Ruta Sepetys er ein \u00feeirra. H\u00fan er \u00f6nnur kynsl\u00f3\u00f0 brottfluttra Lith\u00e1a, \u00f3lst upp \u00ed Michigan, en sneri aftur til a\u00f0 skrifa s\u00f6gu forfe\u00f0ra sinna. B\u00f3kin, sem heitir \u00e1 ensku \u201eBetween Shades of Gray\u201c (Penguin Books), kom \u00fat fyrir tveimur \u00e1rum (2011), en er n\u00fa mets\u00f6lub\u00f3k og hefur veri\u00f0 \u00fe\u00fddd \u00e1 yfir fj\u00f6rut\u00edu tungum\u00e1l. \u00c9g gat ekki sliti\u00f0 mig fr\u00e1 b\u00f3kinni, fyrr \u00e9g haf\u00f0i lesi\u00f0 hana alla \u2013 gr\u00e1tandi.<\/p>\n<p>\u00d6nnur n\u00fdleg b\u00f3k (2009), sem er talin ein merkilegasta heimild um \u00feessa t\u00edma, er \u201eForest Brothers\u201c (Central European University Press, Budapest) . H\u00fan er \u00edtarleg fr\u00e1s\u00f6gn af atbur\u00f0um \u00ed l\u00edfi \u00fej\u00f3\u00f0ar eftir 1945, \u00feegar Bolsjev\u00edkar r\u00e1\u00f0ast til atl\u00f6gu gegn Eystrasaltsl\u00f6ndum, og  lith\u00e1iska andspyrnuhreyfingin ver\u00f0ur til. H\u00f6fundurinn, Juozas Luksa, var einn af \u00e1hrifamestu f\u00e9l\u00f6gum hreyfingarinnar.  Hann  var tvisvar sinnum sendur  gangandi yfir landam\u00e6ri P\u00f3llands til a\u00f0 leita a\u00f0sto\u00f0ar \u00ed vestri. En enginn vildi hlusta \u00e1 hann. Hann skrifa\u00f0i b\u00e6\u00f0i til Sameinu\u00f0u \u00fej\u00f3\u00f0anna og p\u00e1fans \u00ed R\u00f3m \u2013  \u00e1 lat\u00ednu. L\u00edklega tr\u00fa\u00f0i honum enginn \u2013 e\u00f0a vildi ekki tr\u00faa.  Luksa f\u00e9ll a\u00f0 lokum fyrir hendi Bolsjevika \u00ed heimalandi s\u00ednu.<\/p>\n<p>B\u00e1\u00f0ar \u00feessar b\u00e6kur hef\u00f0u veri\u00f0 banna\u00f0ar  fyrir nokkrum \u00e1rum. En n\u00fa er allt frj\u00e1lst \u2013  og engum hl\u00edft.<\/p>\n<p>\u00c9g tek eftir \u00fev\u00ed, a\u00f0 s\u00f6fnin og listagaller\u00edin eru a\u00f0 s\u00fdna verk, sem opna g\u00e1ttir til fort\u00ed\u00f0arinnar.  Marija Teresa Rozanskait\u00e9  er ein \u00feessara lofs\u00f6ngvara l\u00edfsins, sem  lif\u00f0u af nau\u00f0ungarvistun \u00ed gulaginu. N\u00fa skipar h\u00fan hei\u00f0ursess \u00ed  \u00dej\u00f3\u00f0arlistasafni  Lith\u00e1a. Myndir hennar l\u00fdsa hryllingnum \u2013  reynslu fr\u00e1 barn\u00e6sku, sem aldrei lei\u00f0 henni \u00far minni.  Verk Mariju Teresu voru bannf\u00e6r\u00f0 alveg fram \u00e1 t\u00edunda \u00e1ratuginn.<\/p>\n<p>Jafnvel hinn bannf\u00e6r\u00f0i Sjostakovits  er b\u00fainn a\u00f0 leggja undir sig  F\u00edlharm\u00f3n\u00eduna, og  Shakespeare  og Chekov,  h\u00famaniskir sk\u00e1ldj\u00f6frar,  fylla \u00dej\u00f3\u00f0leikh\u00fasi\u00f0 kv\u00f6ld eftir kv\u00f6ld.<\/p>\n<p>Lith\u00e1ar eru \u00e1 fleygifer\u00f0 inn \u00ed n\u00fat\u00edmann. \u00dea\u00f0 er engu l\u00edkara en a\u00f0 \u00feeir s\u00e9u a\u00f0 reyna a\u00f0 b\u00e6ta s\u00e9r upp allt \u00fea\u00f0, sem fyrri kynsl\u00f3\u00f0ir f\u00f3ru \u00e1 mis vi\u00f0,  fe\u00f0ur og m\u00e6\u00f0ur, afar og \u00f6mmur. \u00deeir lifa hratt og vilja helst gera allt \u00ed g\u00e6r. Hinir k\u00fagu\u00f0u r\u00edsa upp og fagna frelsi, taka \u00fev\u00ed opnum \u00f6rmum og vilja nj\u00f3ta \u00feess \u00ed botn.<\/p>\n<p>J\u00e1, sumir nj\u00f3ta, a\u00f0rir ekki. \u00dea\u00f0 er auglj\u00f3st. Hra\u00f0inn l\u00fdsir s\u00e9r til d\u00e6mis \u00ed umfer\u00f0inni.  Sumir st\u00f3rir str\u00e1kar vir\u00f0ast ekki geta hami\u00f0 sig, fyrr en \u00feeir hafa milli handanna au\u00f0sveipt st\u00fdri\u00f0 \u00e1 gl\u00e6n\u00fdjum porche e\u00f0a ferrari \u2013 jafnvel rolls royce. Svei m\u00e9r \u00fe\u00e1, \u00e9g hef aldrei \u00e1 \u00e6vinni s\u00e9\u00f0 gl\u00e6silegri b\u00edlaskara en h\u00e9r \u00e1 g\u00f6tum Vilniusar \u2013 s\u00e9rstaklega \u00ed lok vinnudags, \u00feegar skrifstofud\u00f6mur  og bankaskv\u00edsur streyma \u00fat \u00e1 g\u00f6turnar me\u00f0 slegi\u00f0 h\u00e1r, \u00ed n\u00ed\u00f0\u00fer\u00f6ngum pilsum og tuttugu sentimetra h\u00e1um h\u00e6lum \u2013 til \u00ed hva\u00f0 sem er!<\/p>\n<p>En \u00feegar hra\u00f0inn er svona ofsafenginn,  hva\u00f0 ver\u00f0ur \u00fe\u00e1 um alla hina, sem nenna ekki \u2013 e\u00f0a geta ekki \u2013  teki\u00f0 \u00fe\u00e1tt \u00ed kapphlaupinu? \u00deeir sitja eftir og lepja dau\u00f0ann \u00far skel. \u00deeir sitja kannski \u00e1 gangst\u00e9ttinni vi\u00f0 dyrnar hj\u00e1 m\u00e9r og horfa \u00e1 mig b\u00e6naraugum. Gamlar konur, sem aldrei \u00e1ttu \u00feess kost a\u00f0 vinna utan heimilis, ekkjur sem ver\u00f0a a\u00f0 treysta \u00e1 a\u00f0ra s\u00e9r til vi\u00f0urv\u00e6ris.<\/p>\n<p>Og \u00feegar \u00e9g r\u00e9tti konunni nokkrar l\u00edtur (\u00f6rf\u00e1ar kr\u00f3nur), gr\u00e6tur h\u00fan af \u00feakkl\u00e6ti og bi\u00f0ur gu\u00f0 a\u00f0 blessa mig.  \u00c9g skil ekki or\u00f0in, en \u00e9g s\u00e9 \u00fea\u00f0 \u00ed augunum \u00e1 henni.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00dea\u00f0 voru enn subbulegir snj\u00f3skaflar  \u00e1 torginu h\u00e9r fyrir framan, \u00feegar vi\u00f0 renndum upp a\u00f0 h\u00fasinu seint a\u00f0 kveldi \u00feann 7. apr\u00edl s.l.  \u00dea\u00f0 anda\u00f0i k\u00f6ldu. Enn ekki komi\u00f0 vor. Sem betur fer var \u00e9g me\u00f0 skinnh\u00fafuna  fr\u00e1 Spaksmannsspj\u00f6rum  \u00e1 h\u00f6f\u00f0inu, \u00fe\u00f3 svo a\u00f0 \u00e9g hef\u00f0i skili\u00f0 vetrarfeldinn eftir heima. Ef manni er hl\u00fdtt \u00e1 h\u00f6f\u00f0inu, er manni hl\u00fdtt um allan kroppinn, ekki satt?  Svo var \u00e9g me\u00f0 n\u00f3g af sj\u00f6lum og treflum til a\u00f0 vefja um mig, ef vori\u00f0 l\u00e9ti \u00e1 s\u00e9r standa.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,5],"tags":[],"class_list":["post-113","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized","category-greinar_og_vidtol"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/bs\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/113","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/bs\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/bs\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/bs\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/bs\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=113"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/jbh.is\/bs\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/113\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":557,"href":"https:\/\/jbh.is\/bs\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/113\/revisions\/557"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/bs\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=113"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/bs\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=113"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/bs\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=113"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}