{"id":1074,"date":"2008-11-25T00:00:00","date_gmt":"2008-11-25T00:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/staging.jbh.is\/?p=1074"},"modified":"2020-09-22T14:07:13","modified_gmt":"2020-09-22T14:07:13","slug":"nyja-island-vonsvikin-thjod-i-leit-ad-sjalfri-ser","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jbh.is\/?p=1074","title":{"rendered":"N\u00ddJA \u00cdSLAND. VONSVIKIN \u00deJ\u00d3\u00d0 \u00cd LEIT A\u00d0 SJ\u00c1LFRI S\u00c9R"},"content":{"rendered":"<p>H\u00f6fundurinn skrifar af eftirsj\u00e1 um \u00fe\u00e1 ver\u00f6ld sem var. Hann dregur upp a\u00f0la\u00f0andi mynd af \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagi fyrri t\u00ed\u00f0ar sem hann l\u00fdsir sem st\u00e9ttlausu \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagi. R\u00edkasti ma\u00f0ur landsins (Tolli \u00ed S\u00edld og fisk) vann \u00ed kj\u00f6tvinnslunni vi\u00f0 hli\u00f0ina \u00e1 starfsf\u00f3lki s\u00ednu og gegndi skyldum s\u00ednum refjalaust sem h\u00e6sti skattgrei\u00f0andi \u00fej\u00f3\u00f0arinnar. Og ma\u00f0urinn sem \u00e1tti pl\u00e1ssi\u00f0, eins og t.d. Einar Gu\u00f0 fyrir vestan, l\u00e9t s\u00e9r annt um sitt f\u00f3lk og s\u00fdndi f\u00f6\u00f0urlega umhyggju \u00feegar \u00e1 reyndi. \u00deeir b\u00e1rust ekki \u00e1 og deildu kj\u00f6rum me\u00f0 f\u00f3lkinu \u00ed landinu.<\/p>\n\n\n<!--more Lesa meira-->\n\n\n<p>H\u00f6fundurinn ber \u00feetta saman vi\u00f0 \u00e1h\u00e6ttuf\u00edklana \u00ed spilav\u00edti g\u00e6rdagsins. \u00deeir skammta s\u00e9r ofurlaun, kaupauka og b\u00f3nusa. \u00deetta er allt saman r\u00e9ttl\u00e6tt me\u00f0 uppstr\u00edla\u00f0ri kenningu um a\u00f0 \u00fea\u00f0 beri a\u00f0 \u00e1rangurstengja laun til a\u00f0 hvetja forstj\u00f3rana til d\u00e1\u00f0a. \u00cd Bandar\u00edkjunum var hvatinn til a\u00f0 h\u00e6kka hlutabr\u00e9faver\u00f0i\u00f0 \u00e1 kauph\u00f6llinni or\u00f0inn svo \u00f6flugur \u2013 enda launamunur innan st\u00f3rfyrirt\u00e6kja or\u00f0inn 1:460 \u2013 a\u00f0 forstj\u00f3rarnir og endursko\u00f0endur \u00feeirra s\u00e1ust ekki fyrir; \u00feeir hagr\u00e6ddu \u00f6llum t\u00f6lum \u00ed b\u00f3khaldinu, stungu \u00f6llum neikv\u00e6\u00f0um uppl\u00fdsingum undir st\u00f3l og f\u00f6ldu skuldasafni\u00f0 \u00ed fjarl\u00e6gri framt\u00ed\u00f0. \u00dear kom a\u00f0 \u00feeir voru farnir a\u00f0 stela eftirlaunasj\u00f3\u00f0um starfsmanna fyrirt\u00e6kjanna, allt til \u00feess a\u00f0 standa undir \u00e1rangurstengdum b\u00f3nusum s\u00ednum.<\/p>\n<h2>Jafna\u00f0arstefna \u2013 hva\u00f0 er n\u00fa \u00fea\u00f0?<\/h2>\n<p>\u00dea\u00f0 m\u00e1 merkilegt heita a\u00f0 \u00e1rangurstengingin gildir aldrei ni\u00f0ur \u00e1 vi\u00f0. \u00dea\u00f0 er gamla sagan. Hagna\u00f0urinn er einkav\u00e6ddur en tapi\u00f0 er \u00fej\u00f3\u00f0n\u00fdtt. H\u00e9r \u00e1 vi\u00f0 hi\u00f0 fornkve\u00f0na a\u00f0 vont er \u00feeirra rangl\u00e6ti en verra er \u00feeirra r\u00e9ttl\u00e6ti. L\u00edfsst\u00edllinn er eftir \u00fev\u00ed: \u00feotur, \u00feyrlur og lystisnekkjur, s\u00fapervillur, sukkveislur og s\u00fdndarmennska. A\u00f0 lokum eru eignarhaldsf\u00e9l\u00f6gin skr\u00e1\u00f0 \u00ed skattaparad\u00edsum og l\u00f6gheimili\u00f0 \u00ed London. N\u00f6fnin finnast jafnvel ekki \u00ed skattskr\u00e1nni. Annars vegar eru g\u00f6mul gildi um skyldur\u00e6kni og \u00fej\u00f3\u00f0hollustu h\u00f6f\u00f0 \u00ed hei\u00f0ri. Hins vegar eru ofl\u00e1tungar og flottr\u00e6flar sem skeyta hvorki um sk\u00f6mm n\u00e9 hei\u00f0ur og telja sig h\u00e1tt yfir \u00fea\u00f0 hafna a\u00f0 vir\u00f0a vi\u00f0tekna mannasi\u00f0i \u00ed samskiptum vi\u00f0 \u00fej\u00f3\u00f0 s\u00edna. A\u00f0 lokum er \u00fea\u00f0 skattgrei\u00f0enda a\u00f0 hreinsa til eftir veisluna og borga skuldirnar.<\/p>\n<p>A\u00f0 v\u00edsu er \u00e1st\u00e6\u00f0a til a\u00f0 v\u00e9fengja a\u00f0 mynd hins st\u00e9ttlausa \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lags fyrri t\u00edma f\u00e1i sta\u00f0ist n\u00e1nari sko\u00f0un. Fj\u00f6lskyldur sj\u00f3manna og verkamanna, sem bygg\u00f0u h\u00f6fu\u00f0borg \u00cdslands h\u00f6r\u00f0um h\u00f6ndum \u00e1 li\u00f0inni \u00f6ld, bjuggu ni\u00f0ri \u00ed saggas\u00f6mum kjallaraholum e\u00f0a upp\u00e1 hanabj\u00e1lkum og fj\u00f6lskyldur \u00feeirra \u00e1ttu vart til hn\u00edfs e\u00f0a skei\u00f0ar \u00feegar atvinnuleysi\u00f0 svarf a\u00f0. Au\u00f0k\u00fdfingar \u00feeirra t\u00edma b\u00e1ru litla skatta. \u00dea\u00f0 var dj\u00fap gj\u00e1 milli h\u00fasb\u00e6nda og hj\u00faa og f\u00e9kk engum dulist. \u00dea\u00f0 \u00e1stand breyttist ekki af sj\u00e1lfu s\u00e9r, n\u00e9 heldur fyrir \u00f6rl\u00e6ti og g\u00f3\u00f0vild atvinnurekenda.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 var r\u00edsandi verkal\u00fd\u00f0shreyfing og stj\u00f3rnm\u00e1laflokkar sem kenndu sig vi\u00f0 jafna\u00f0arstefnu sem \u00ed krafti samst\u00f6\u00f0u vinnandi f\u00f3lks breyttu \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9laginu. B\u00e6tt kj\u00f6r, styttri vinnut\u00edmi, \u00f6ryggi \u00e1 vinnust\u00f6\u00f0um, bygging verkamannab\u00fasta\u00f0a og l\u00f6gfesting \u00e1 mannr\u00e9ttindum vinnandi f\u00f3lks \u00ed formi almanna- og atvinnuleysistrygginga \u2013 ekkert af \u00feessu f\u00e9kkst bar\u00e1ttulaust. En \u00fea\u00f0 var me\u00f0 p\u00f3lit\u00edskri r\u00e9ttindabar\u00e1ttu af \u00feessu tagi sem grundv\u00f6llurinn var lag\u00f0ur a\u00f0 hinu norr\u00e6na velfer\u00f0arr\u00edki, sem \u00cdsland hefur hinga\u00f0 til vilja\u00f0 telja sig hluta af.<\/p>\n<p>H\u00f6fundur N\u00fdja \u00cdslands hefur af einhverjum \u00e1st\u00e6\u00f0um haft l\u00edti\u00f0 ve\u00f0ur af \u00feessu. Or\u00f0in jafna\u00f0arstefna og verkal\u00fd\u00f0shreyfing finnast ekki \u00ed hans or\u00f0ab\u00f3k. Kannski er \u00fea\u00f0 vegna \u00feess a\u00f0 hann var um hr\u00ed\u00f0 einn helsti m\u00e1lsvari frj\u00e1lshyggjunnar vi\u00f0 hir\u00f0 Hannesar H\u00f3lmsteins; ritstj\u00f3ri \u201cFrelsisins\u201d \u2013 m\u00e1lgagns frj\u00e1lshyggjunnar og apparatsik \u00ed Valh\u00f6ll. Hann var \u00fev\u00ed handgenginn \u00feeim lei\u00f0togum Sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0isflokksins sem \u00f3umdeilanlega bera h\u00f6fu\u00f0\u00e1byrg\u00f0 \u00e1 \u00fev\u00ed hvernig komi\u00f0 er \u00ed \u00edslensku \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagi. \u00dea\u00f0 m\u00e1 \u00fev\u00ed merkilegt heita a\u00f0 h\u00f6fundur me\u00f0 \u00feessa fort\u00ed\u00f0 skrifar af eftirsj\u00e1 um \u00fea\u00f0 \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lag sem kenna m\u00e1 vi\u00f0 f\u00e9lagslega samst\u00f6\u00f0u og efnalegan j\u00f6fnu\u00f0. Og hann f\u00e6r um lei\u00f0 ekki duli\u00f0 \u00f3beit s\u00edna \u00e1 \u00feeirri eftirl\u00edkingu amr\u00edsks kapitalisma, sem n\u00fa hefur lagt \u00cdsland \u00ed r\u00fast. \u00dea\u00f0 er vir\u00f0ingarvert \u00feegar menn l\u00e6ra af reynslunni. Batnandi m\u00f6nnum er best a\u00f0 lifa.<\/p>\n<h2>Frj\u00e1lshyggja \u00ed framkv\u00e6md<\/h2>\n<p>Af hva\u00f0a r\u00f3tum reis \u00f3jafna\u00f0ar\u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagi\u00f0 \u00edslenska? Ef menn leita svara vi\u00f0 \u00feeirri spurningu ver\u00f0ur saml\u00edkingin vi\u00f0 R\u00fassland sl\u00e1andi.Eftir fall komm\u00fanismans \u00ed R\u00fasslandi h\u00f3fst ferli einkav\u00e6\u00f0ingar sem \u00ed s\u00f6gub\u00f3kum hefur n\u00fa \u00feegar fengi\u00f0 heiti\u00f0 \u201c\u00fej\u00f3fna\u00f0ur aldarinnar.\u201d\u00dear muna\u00f0i mest um gr\u00ed\u00f0arlegar au\u00f0lindir R\u00fasslands eins og ol\u00edu og gas og e\u00f0alm\u00e1lma. Allt \u00feetta komst \u00ed hendur f\u00e1einna au\u00f0k\u00fdfinga, \u00f3l\u00edgarka \u2013 fyrir slikk. Fyrir utan a\u00f0 eignst \u00fej\u00f3\u00f0arau\u00f0inn \u00fe\u00f3tti \u00feeim mestu var\u00f0a a\u00f0 eignast banka, fj\u00e1rm\u00e1lastofnanir og fj\u00f6lmi\u00f0la (og stundum l\u00edka stj\u00f3rnm\u00e1laflokka). \u00c1 undrask\u00f6mmum t\u00edma breyttist R\u00fassland \u00ed eitt mesta \u00f3jafna\u00f0ar\u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lag heims. \u00d6rf\u00e1ar au\u00f0kl\u00edkur eignu\u00f0ust allt og r\u00e9\u00f0u \u00fev\u00ed sem \u00fe\u00e6r vildu r\u00e1\u00f0a um stj\u00f3rn landsins. Ekkjur R\u00fasslands flykktust \u00fat \u00e1 g\u00f6tur betlandi fyrir nau\u00f0\u00feurftum handa b\u00f6rnunum. Hetjur f\u00f6\u00f0urlandsstr\u00ed\u00f0sins reyndu a\u00f0 draga fram l\u00edfi\u00f0 me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 selja hei\u00f0ursmerkin fyrir vasklega framg\u00f6ngu vi\u00f0 a\u00f0 verja \u00e6ttj\u00f6r\u00f0ina. En \u00feegar \u00fea\u00f0 dug\u00f0i ekki til reyndu \u00feeir a\u00f0 draga fram l\u00edfi\u00f0 me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 hir\u00f0a \u00fea\u00f0 sem til f\u00e9ll \u00e6tilegt af sorphaugunum. Au\u00f0m\u00fdking R\u00fasslands var alger. H\u00fan mun setja mark sitt \u00e1 komandi kynsl\u00f3\u00f0ir. Heimurinn \u00e1 kannski eftir a\u00f0 kynnast \u00fev\u00ed s\u00ed\u00f0ar.<\/p>\n<p>Hva\u00f0 er l\u00edkt me\u00f0 hruni st\u00f3ra R\u00fasslands og litla \u00cdslands? \u00c6tli r\u00e6tur \u00f3jafna\u00f0arf\u00e9lagsins \u00e1 \u00cdslandi liggi ekki \u00ed eignarhaldi \u00e1 sj\u00e1varau\u00f0lindinni \u2013 \u00ed kv\u00f3takerfinu? \u00c1 \u00cdslandi var \u00fatv\u00f6ldum h\u00f3pi f\u00f3lks gefinn einkar\u00e9ttur til a\u00f0 n\u00fdta sj\u00e1varau\u00f0lindina fyrir ekkert. \u00dea\u00f0 sem einum er leyft er \u00f6\u00f0rum meina\u00f0. \u00deetta er sk\u00fdrt d\u00e6mi um si\u00f0lausa stj\u00f3rns\u00fdslu. \u00deetta g\u00e6ti hafa sta\u00f0ist sem ney\u00f0ar\u00farr\u00e6\u00f0i til skamms t\u00edma me\u00f0 \u00feeim r\u00f6kum a\u00f0 veri\u00f0 v\u00e6ri a\u00f0 for\u00f0a fiskistofnum fr\u00e1 hruni. En \u00fear sem misbeiting r\u00edkisvaldsins til a\u00f0 \u00fathluta forr\u00e9ttindum af \u00feessu tagi er sk\u00fdlaust brot \u00e1 grundvallarreglum \u00edslenskrar stj\u00f3rnskipunar \u2013 nefnilega jafnr\u00e6\u00f0i fyrir l\u00f6gum og atvinnufrelsinu \u2013 f\u00e6r \u00feetta kerfi ekki sta\u00f0ist til framb\u00fa\u00f0ar. \u00dea\u00f0 f\u00e6r heldur ekki sta\u00f0ist a\u00f0 \u00fej\u00f3\u00f0in f\u00e1i engan ar\u00f0 af au\u00f0lind sem l\u00f6gum samkv\u00e6mt er hennar sameign.<\/p>\n<p>Fyrir daga kv\u00f3takerfisins voru \u00edslenskir bankar bara venjulegir sparisj\u00f3\u00f0ir \u2013 venjulegir vi\u00f0skiptabankar. Kv\u00f3takerfi\u00f0 bj\u00f3 til n\u00fdjan eignaa\u00f0al \u00e1 \u00cdslandi. Bankakerfi\u00f0 t\u00f3k \u00f3veiddan fisk \u00ed sj\u00f3 sem gott og gilt ve\u00f0. \u00dear me\u00f0 gengu kv\u00f3tarnir kaupum og s\u00f6lum. \u00deeir eru \u00f3f\u00e1ir sem teki\u00f0 hafa milljar\u00f0a ver\u00f0m\u00e6ti \u00fat \u00far sj\u00e1var\u00fatveginum sem stofnf\u00e9 \u00ed eignarhalds og fj\u00e1rfestingarf\u00e9l\u00f6gum. Tungum\u00e1li\u00f0 kom or\u00f0um yfir \u00feetta. \u00deeir ganga undir heitinu s\u00e6greifar. Eftir a\u00f0 bankarnir voru einkav\u00e6ddir 2001-02 h\u00f3fst miki\u00f0 kapphlaup um marka\u00f0shlutdeild inn- og \u00fatl\u00e1na. Grei\u00f0ur a\u00f0gangur a\u00f0 \u00f3d\u00fdru l\u00e1nsf\u00e9 erlendis var \u00e1samt kv\u00f3taau\u00f0num eldsneyti\u00f0 sem kn\u00fa\u00f0i \u00e1fram kappaksturshetjurnar.<\/p>\n<h2>\u00d3l\u00edgarkar allra landa sameinist!<\/h2>\n<p>\u00de\u00e1 fer margt a\u00f0 sk\u00fdrast me\u00f0 samanbur\u00f0inn vi\u00f0 R\u00fassland. Sumir \u00edslensku \u00f3l\u00edgarkanna h\u00f3fust til au\u00f0s og \u00e1hrifa fyrir kv\u00f3taau\u00f0inn, \u00fe\u00f3tt ekki v\u00e6ri \u00fea\u00f0 algilt fremur en \u00ed R\u00fasslandi. \u00cd R\u00fasslandi voru helstu au\u00f0kl\u00edkurnar sj\u00f6 talsins. \u00c1 \u00cdslandi ditto. \u00cd b\u00e1\u00f0um l\u00f6ndum l\u00f6g\u00f0u au\u00f0kl\u00edkurnar \u00e1herslu \u00e1 a\u00f0 eignast einkav\u00e6dda banka, fj\u00e1rm\u00e1lastofnanir., og n\u00e1 \u00feannig valdi yfir sparif\u00e9 landsmanna. Yfirr\u00e1\u00f0 yfir fj\u00f6lmi\u00f0lum voru talin \u00f3missandi. Heimamarka\u00f0urinn var\u00f0 br\u00e1tt of l\u00edtill leikv\u00f6llur fyrir au\u00f0j\u00f6frana. \u00dear me\u00f0 h\u00f3fst \u00fatr\u00e1sin mikla. \u00cd b\u00e1\u00f0um l\u00f6ndum var leita\u00f0 eftir blessun stj\u00f3rnvalda \u00e1 \u00fatr\u00e1sinni. H\u00fan f\u00e9kkst grei\u00f0lega \u2013 b\u00e6\u00f0i \u00ed Kreml og \u00e1 Bessast\u00f6\u00f0um.<\/p>\n<p>En \u00fea\u00f0 h\u00f3fst ekki bara \u00fatr\u00e1s \u2013 heldur l\u00edka \u00fatstreymi fj\u00e1r eftir leynilegum lei\u00f0um inn \u00e1 felureikninga \u00ed skattaparad\u00edsum Kar\u00edbahafsins og v\u00ed\u00f0ar. Samkv\u00e6mt n\u00fdjustu uppl\u00fdsingum m\u00e1 finna samb\u00fdli r\u00fassnesku og \u00edslensku \u00f3l\u00edgarkanna \u00e1 \u00feessum afviknu st\u00f6\u00f0um \u00fear sem illa fengi\u00f0 f\u00e9 er \u00ed felum fyrir hn\u00fdsni yfirvalda og \u00e1s\u00e6lni skattayfirvalda. \u00dearna er a\u00f0 finna fj\u00e1rsj\u00f3\u00f0ina sem fj\u00e1rmagna hi\u00f0 al\u00fej\u00f3\u00f0lega l\u00faxusl\u00edf sem \u00fatr\u00e1sarv\u00edkingar allra landa \u00e1stunda \u00ed spilav\u00edtum heimsins. Og eitt m\u00e1 ekki gleymast sem er sameiginlegt einkenni: \u00deeir \u00feurfa allir a\u00f0 eiga f\u00f3tboltali\u00f0. Annars teljast \u00feeir vart menn me\u00f0 m\u00f6nnum.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er svona sem \u00f3jafna\u00f0ar\u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagi\u00f0 ver\u00f0ur til, jafnt \u00e1 \u00cdslandi sem annars sta\u00f0ar. Einu sinni flutti Stef\u00e1n j\u00f3nsson, fr\u00e9ttama\u00f0ur, fa\u00f0ir ofur-K\u00e1ra, sem \u00fe\u00e1 var \u00feingma\u00f0ur Al\u00fe\u00fd\u00f0ubandalagsins s\u00e1luga, till\u00f6gu \u00e1 \u00feingi um a\u00f0 launamunur \u00e1 \u00cdslandi skyldi aldrei vera meiri en einn \u00e1 m\u00f3ti \u00feremur. \u00deetta studdist vi\u00f0 hef\u00f0bundin hlutaskipti til sj\u00f3s, sem eru \u2013 nota bene \u2013 \u00e1rangurstengd.\u00de\u00e1 var veri\u00f0 a\u00f0 b\u00edsnast yfir \u00fev\u00ed a\u00f0 launamunur v\u00e6ri or\u00f0inn einn \u00e1 m\u00f3ti sex. N\u00fa eru nefnd d\u00e6mi um a\u00f0 launamunur \u00e1 \u00cdslandi hafi m\u00e6lst einn \u00e1 m\u00f3ti \u00fejr\u00fa hundru\u00f0. Reyndar hafa mun h\u00e6rri t\u00f6lur veri\u00f0 nefndar. En \u00fea\u00f0 segir sig sj\u00e1lft a\u00f0 sl\u00edkar t\u00f6lur liggja ekki \u00e1 lausu. Au\u00f0r\u00e6\u00f0i\u00f0 gengur fyrir bankaleynd og pukri. Reyndar er \u00fea\u00f0 a\u00f0eins \u00e1 f\u00e6ri f\u00e6rustu s\u00e9rfr\u00e6\u00f0inga a\u00f0 rekja sl\u00f3\u00f0 au\u00f0k\u00fdfinganna \u00ed gegnum krossvensl \u00feeirra um eignarhaldsf\u00e9l\u00f6g innan lands og utan og allt til p\u00e1lmaeyja skattfrelsisins. S\u00ed\u00f0an skiptir \u00fea\u00f0 meginm\u00e1li a\u00f0 hafa g\u00f3\u00f0a endursko\u00f0endur \u00ed \u00fej\u00f3nustu sinni. Kunni \u00feeir sitt fag \u00fe\u00e1 er ekki allt sem s\u00fdnist. Enron d\u00e6mi\u00f0 amer\u00edska kenndi heiminum \u00fea\u00f0 a\u00f0 endursko\u00f0un er skapandi fr\u00e6\u00f0igrein. H\u00fan n\u00e1\u00f0i h\u00e6stum h\u00e6\u00f0um hj\u00e1 al\u00fej\u00f3\u00f0av\u00e6ddu endursko\u00f0unarfyrirt\u00e6ki sem bar me\u00f0 stolti norr\u00e6nt nafn &#8211; Andersen &#8211; sem er n\u00fa ekki til lengur. En fr\u00e6\u00f0in hafa haldi\u00f0 \u00e1fram a\u00f0 vaxa og dafna.<\/p>\n<p>\u00deetta byrja\u00f0i allt saman me\u00f0 uppreisn frj\u00e1lshyggjunnar gegn \u00e1\u00fej\u00e1n velfer\u00f0arr\u00edkisins. \u00cd velfer\u00f0arr\u00edkjum eftirstr\u00ed\u00f0s\u00e1ranna haf\u00f0i l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0islegt r\u00edkisvald \u00ferengt a\u00f0 frelsi fj\u00e1rmagnsins me\u00f0 sk\u00f6ttum, d\u00fdrri samf\u00e9lags\u00fej\u00f3nustu, umfer\u00f0arreglum \u00e1 fj\u00e1rmagnsm\u00f6rku\u00f0um og eftirliti \u2013 allt \u00ed nafni samf\u00e9lagslegrar \u00e1byrg\u00f0ar og j\u00f6fnu\u00f0ar. Talsmenn fj\u00e1rmagnsins \u2013 h\u00f6fu\u00f0sp\u00e1menn eins og Hayek og Freedman &#8211; t\u00f6ldu \u00feessi afskipti r\u00edkisvaldsins bo\u00f0a sker\u00f0ingu \u00e1 frelsi einstaklingsins og vera stein \u00ed g\u00f6tu framfaranna. Sp\u00e1mennirnir eignu\u00f0ust l\u00e6risveina v\u00edtt og breitt um ver\u00f6ldina.<br>\nH\u00e9r \u00e1 landi gekk Eimrei\u00f0arh\u00f3purinn \u2013 menntask\u00f3lakl\u00edka sem \u00ed voru b\u00e6\u00f0i Dav\u00ed\u00f0 Oddsson og Geir H. Haarde &#8211; undir gunnf\u00e1na frj\u00e1lshyggjunnar. Helsti l\u00e6risveinn galdramannsins heitir Hannes H\u00f3lmsteinn Gissurarson og hefur lengi stunda\u00f0 tr\u00fabo\u00f0i\u00f0 \u00e1 vegum H\u00e1sk\u00f3la \u00cdslands. \u00c1 seinni \u00e1rum hafa sprotti\u00f0 upp h\u00e1sk\u00f3ladeildir og heilir h\u00e1sk\u00f3lar til a\u00f0 \u00fatskrifa l\u00e6risveina og meyjar \u00ed tr\u00fabo\u00f0inu.<\/p>\n<h2>P\u00f3lit\u00edsk hugmyndafr\u00e6\u00f0i en ekki hagfr\u00e6\u00f0i<\/h2>\n<p>Og um hva\u00f0 sn\u00fdst svo \u00feetta tr\u00fabo\u00f0? Fyrsta bo\u00f0or\u00f0 er a\u00f0 afskipti r\u00edkisins af marka\u00f0num er af hinu illa. R\u00edki\u00f0 er \u00e6vinlega partur af vandanum en ekki af lausninni. Marka\u00f0irnir leita \u00e6vinlega jafnv\u00e6gis og lei\u00f0r\u00e9tta sig sj\u00e1lfir. \u00dev\u00ed ber a\u00f0 for\u00f0ast afskipti r\u00edkisins. \u00dea\u00f0 ber a\u00f0 einkav\u00e6\u00f0a allt, \u00fev\u00ed a\u00f0 ekki er vel s\u00e9\u00f0 fyrir f\u00e9 \u00e1n hir\u00f0is. Afnema ber allar reglur og eftirlit. Fjarmagni\u00f0 skal fl\u00e6\u00f0a frj\u00e1lst um heiminn, \u00e1n hindrana vi\u00f0 landam\u00e6ri \u00fej\u00f3\u00f0r\u00edkja. \u00deau r\u00edki sem vir\u00f0a \u00feessar leikreglur, munu uppskera r\u00edkulega. \u00dear ver\u00f0ur \u00f6r hagv\u00f6xtur \u00ed krafti t\u00e6knin\u00fdjunga, kn\u00fainn \u00e1fram af afli samkeppninnar. A\u00f0 v\u00edsu ver\u00f0ur tilhneiging til \u00f3j\u00f6fnu\u00f0ar fyrst \u00ed sta\u00f0. En hafi\u00f0 ekki \u00e1hyggjur: Molar munu hrj\u00f3ta af bor\u00f0um au\u00f0k\u00fdfinganna. Au\u00f0urinn mun sm\u00e1m saman seytla ni\u00f0ur. Au\u00f0sk\u00f6punin mun a\u00f0 lokum lyfta \u00f6llum b\u00e1tum. En \u00feau r\u00edki sem l\u00e1ta s\u00e9r \u00feetta ekki a\u00f0 kenningu ver\u00f0a, \u00feau munu taka \u00fat s\u00edna refsingu. \u00deau munu ekki standast samkeppnina \u00ed al\u00fej\u00f3\u00f0av\u00e6ddum heimi. \u00deau munu heltast \u00far lestinni og ver\u00f0a st\u00f6\u00f0nuninni a\u00f0 br\u00e1\u00f0. Velfer\u00f0arr\u00edki Evr\u00f3pu \u2013 me\u00f0 s\u00edn miklu r\u00edkisafskipti, h\u00e1a skatta og \u00ed\u00feyngjandi velfer\u00f0ar\u00fej\u00f3nustu \u2013 eru \u00fear me\u00f0 dau\u00f0ad\u00e6md.<\/p>\n<p>\u00deetta er fr\u00e6\u00f0ikenningin a\u00f0 baki \u00f3jafna\u00f0ar\u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9laginu. H\u00fan hefur r\u00e1\u00f0i\u00f0 l\u00f6gum og lofum \u00ed hinni amerisk\/ensku h\u00e1borg heimskap\u00edtalismans s.l. Aldarfj\u00f3r\u00f0ung. Hin p\u00f3lit\u00edsku stj\u00fapfe\u00f0gin tr\u00fabo\u00f0sins voru Reagan og Thatcher. Tr\u00fabo\u00f0i\u00f0 er kennt \u00ed nafni v\u00edsindanna \u00ed h\u00e1sk\u00f3lum \u00feessara landa. \u00dea\u00f0an er fagna\u00f0arerindi\u00f0 breitt \u00fat um allan heim. \u00deessi hugmyndafr\u00e6\u00f0i hefur r\u00e1\u00f0i\u00f0 r\u00edkjum \u00ed \u00f6llum helstu al\u00fej\u00f3\u00f0astofnunum sem st\u00fdra fj\u00e1rm\u00e1lum og vi\u00f0skiptum heimsins. Gallinn er bara s\u00e1 a\u00f0 \u00feetta eru engin v\u00edsindi. \u00deetta er bara hugmyndafr\u00e6\u00f0i \u00ed \u00fej\u00f3nustu au\u00f0magnsins og \u00feeirra sem \u00fev\u00ed r\u00e1\u00f0a. Alls sta\u00f0ar \u00fear sem \u00feessar kenningar hafa veri\u00f0 einr\u00e1\u00f0ar \u00ed framkv\u00e6md hafa \u00fe\u00e6r skili\u00f0 eftir sig svi\u00f0na j\u00f6r\u00f0. Tugir \u00fer\u00f3unarr\u00edkja sem hafa, vegna skuldsetningar, lent \u00ed gj\u00f6rg\u00e6slu al\u00fej\u00f3\u00f0abankans og al\u00fej\u00f3\u00f0agjaldeyrissj\u00f3\u00f0sins, hafa ekki bori\u00f0 \u00feess b\u00e6tur. Vanr\u00e6ksla \u00e1 byggingu innvi\u00f0a (svo sem me\u00f0 orku\u00f6flun og samg\u00f6ngum) og mannau\u00f0s (menntun og heilbrig\u00f0is\u00fej\u00f3nusta) hefur gert \u00feessi \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9l\u00f6g \u00f3samkeppnish\u00e6f, auk \u00feess sem erlendar au\u00f0kl\u00edkur hafa lagt undir sig au\u00f0lindir \u00feessara landa, me\u00f0 \u00feeim aflei\u00f0ingum a\u00f0 ar\u00f0urinn streymir \u00far landi. Skefjalaus innflutningur hefur lagt innlenda framlei\u00f0slu \u00ed r\u00fast.Hagv\u00f6xtur hefur reynst vera neikv\u00e6\u00f0ur og l\u00edfskj\u00f6r hafa ekki a\u00f0eins sta\u00f0na\u00f0 heldur fari\u00f0 versnandi.<\/p>\n<h2>Komm\u00fanistar me\u00f0 \u00f6fugu formerki<\/h2>\n<p>Sem betur fer er heimurinn sm\u00e1m saman a\u00f0 \u00e1tta sig \u00e1 \u00feessu. \u00deau \u00fer\u00f3unarr\u00edki sem bestum \u00e1rangri hafa n\u00e1\u00f0, hafa varpa\u00f0 \u00feessum kreddum fyrir r\u00f3\u00f0a. As\u00edum\u00f3deli\u00f0, sem bestum \u00e1rangri hefur n\u00e1\u00f0 \u00ed efnahahagsuppbyggingu og \u00fatr\u00fdmingu f\u00e1t\u00e6ktar byggir \u00e1 allt \u00f6\u00f0rum grunnhugmyndum. Loks hefur komi\u00f0 \u00e1 daginn a\u00f0 velfer\u00f0arr\u00edki Nor\u00f0urlanda og Evr\u00f3pu eru fjarri \u00fev\u00ed a\u00f0 vera eftirb\u00e1tar annarra \u00feegar a\u00f0 \u00fev\u00ed kemur a\u00f0 meta \u00e1rangur \u00fej\u00f3\u00f0a \u00e1 hinum samr\u00e6mdu pr\u00f3fum al\u00fej\u00f3\u00f0av\u00e6\u00f0ingarinnar. Nor\u00f0url\u00f6nd eru \u00ed efstu s\u00e6tunum \u00ed flestum \u00feeirra pr\u00f3fa sem m\u00e6la eftirs\u00f3knarver\u00f0an \u00e1rangur. Sk\u00f3li reynslunnar hefur afhj\u00fapa\u00f0 frj\u00e1lshyggjutr\u00fabo\u00f0i\u00f0 fyrir \u00fea\u00f0 sem \u00fea\u00f0 er: Gerviv\u00edsindi sem hafa ekki sta\u00f0ist d\u00f3m reynslunnar. Hugmyndafr\u00e6\u00f0ilegt tr\u00fabo\u00f0 \u00ed \u00fej\u00f3nustu au\u00f0sd\u00fdrkunar sem hefur valdi\u00f0 \u00f3m\u00e6lanlegum ska\u00f0a \u00fear sem tr\u00fabo\u00f0unum hefur veri\u00f0 gefinn laus taumur. \u00deetta er v\u00fad\u00fahagfr\u00e6\u00f0i af verstu sort.<\/p>\n<p>\u00deessi v\u00fad\u00fahagfr\u00e6\u00f0i hefur r\u00e1\u00f0i\u00f0 r\u00edkjum \u00ed Bandar\u00edkjunum, h\u00e1borg kap\u00edtalismans s.l. \u00c1tta \u00e1r. Aflei\u00f0ingarnar eru bankakreppa sem brei\u00f0ist \u00f6rt \u00fat um heiminn og hefur \u00feegar valdi\u00f0 miklum ska\u00f0a. H\u00e6ttan er s\u00fa a\u00f0 s\u00e1 stj\u00f3rnlausi ofv\u00f6xtur, sem hlaupi\u00f0 hefur \u00ed fj\u00e1rm\u00e1lakerfi heimsins, eigi eftir a\u00f0 draga heimsbygg\u00f0ina me\u00f0 s\u00e9r \u00ed fallinu ofan \u00ed dj\u00fapan \u00f6ldudal heimskreppu. Um allan heim fer n\u00fa fram tv\u00eds\u00fdn varnarbar\u00e1tta gegn \u00fev\u00ed yfirvofandi hruni sem n\u00fdfrj\u00e1lshyggjan hefur stefnt okkur \u00ed. S\u00fa varnarbar\u00e1tta fer hvarvetna fram \u00e1 vegum og a\u00f0 frumkv\u00e6\u00f0i r\u00edkisvaldsins. R\u00edkisvaldi\u00f0 hefur ney\u00f0st til a\u00f0 \u00fej\u00f3\u00f0n\u00fdta hverja fj\u00e1rm\u00e1lastofnunina \u00e1 f\u00e6tur annarri. Menn eru \u00ed \u00f3\u00f0a \u00f6nn a\u00f0 dusta ryki\u00f0 af regluverki fyrri t\u00ed\u00f0ar og a\u00f0 her\u00f0a \u00e1 \u00f6llum leikreglum til \u00feess a\u00f0 koma \u00ed veg fyrir a\u00f0 blindingsleikur fj\u00e1rmagnsins keyri okkur \u00f6ll \u00ed \u00ferot.V\u00f6ld se\u00f0labanka og eftirlitsstofnana eru aukin og hert. \u00c1standi\u00f0 minnir marga \u00e1 fall komm\u00fanismans, enda er ni\u00f0ursta\u00f0an s\u00fa a\u00f0 margt er l\u00edkt me\u00f0 skyldum: Frj\u00e1lshyggjutr\u00fabo\u00f0arnir minna um margt \u00e1 komm\u00fanista fyrri t\u00ed\u00f0ar, bara me\u00f0 \u00f6fugu formerki.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p><i>\u00cd tilefni af b\u00f3k Gu\u00f0mundar Magn\u00fassonar: N\u00fdja \u00cdsland \u2013 listin a\u00f0<br \/>\nt\u00fdna sj\u00e1lfum s\u00e9r (JPV \u00fatg\u00e1fa 2008)<\/i><\/p>\n<p>\u00c1 \u00feessari b\u00f3k m\u00e1 lesa um a\u00f0dragandann a\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0i \u00cdslands var teki\u00f0 a\u00f0 ve\u00f0i upp \u00ed skuld. En B\u00f3kin var skrifu\u00f0 fyrir hrun og ber \u00feess merki. N\u00fa \u00feegar spilaborgin er hrunin og \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagsvefurinn er a\u00f0 rakna upp fyrir augum okkar, er r\u00e1\u00f0villt \u00fej\u00f3\u00f0 leitandi a\u00f0 sv\u00f6rum: Hva\u00f0 kom fyrir? H\u00fan mun ekki finna sv\u00f6rin sem h\u00fan leitar a\u00f0 \u00e1 \u00feessari b\u00f3k. Til \u00feess \u00fearf a\u00f0 kafa d\u00fdpra en \u00fear er gert. Engu a\u00f0 s\u00ed\u00f0ur er \u00feetta \u00e1hugaver\u00f0 b\u00f3k og l\u00e6rd\u00f3msr\u00edk. \u00c1hugaver\u00f0 vegna \u00feess a\u00f0 stikla\u00f0 er \u00e1 st\u00f3ru \u00ed fr\u00e1s\u00f6gn af m\u00f6nnum og atbur\u00f0um sem, skref fyrir skref, stefndu m\u00e1lum \u00fej\u00f3\u00f0arinnar \u00ed \u00f3efni; og l\u00e6rd\u00f3msr\u00edk vegna \u00feess a\u00f0 b\u00f3kin vekur lesandann til umhugsunar um \u00fea\u00f0, hvers vegna svona illa er fyrir okkur komi\u00f0. <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[1,9],"tags":[],"class_list":["post-1074","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-allar_greinar","category-greinar_og_vidtol"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1074","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1074"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1074\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2899,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1074\/revisions\/2899"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1074"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1074"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1074"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}