{"id":1400,"date":"2017-03-18T00:00:00","date_gmt":"2017-03-18T00:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/staging.jbh.is\/?p=1400"},"modified":"2020-09-22T10:56:15","modified_gmt":"2020-09-22T10:56:15","slug":"jafnadarmenn-fornarlomb-eigin-arangurs","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jbh.is\/?p=1400","title":{"rendered":"Jafna\u00f0armenn: F\u00f3rnarl\u00f6mb eigin \u00e1rangurs?"},"content":{"rendered":"<p>Hvernig m\u00e1 \u00fe\u00e1 vera \u00ed lj\u00f3si \u00feessa \u00e1rangurs, a\u00f0 jafna\u00f0armannaflokkarnir \u00ed Evr\u00f3pu \u2013 m.a.s. l\u00edka \u00e1 Nor\u00f0url\u00f6ndum \u2013 eiga v\u00ed\u00f0ast hvar \u00ed v\u00f6k a\u00f0 verjast? Er \u00fea\u00f0 vegna \u00feess a\u00f0 velmegun velfer\u00f0arr\u00edkisins \u201edregur e\u00f0lilega \u00far l\u00f6ngun okkar til a\u00f0 <i>hugsa til breytinga<\/i> \u00e1 samf\u00e9laginu\u201c, eins og \u00der\u00f6stur \u00d3lafsson or\u00f0a\u00f0i \u00fea\u00f0 \u00ed erindi \u00ed tilefni af aldarafm\u00e6li Al\u00fe\u00fd\u00f0uflokksins. \u00der\u00f6stur sag\u00f0i \u00fea\u00f0 sk\u00fdra, a\u00f0 \u201e<i>p\u00f3lit\u00edsk t\u00f3mhyggja<\/i>\u201c r\u00e9\u00f0i r\u00edkjum. \u201eVi\u00f0 erum\u2026 h\u00e6tt a\u00f0 tr\u00faa \u00fev\u00ed, a\u00f0 til s\u00e9 hagskipan, sem virki betur en kap\u00edtalismi, \u201e<i>brag\u00f0b\u00e6ttur me\u00f0 n\u00fdfrj\u00e1lshyggju<\/i>\u201c.<\/p>\n\n\n<!--more Lesa meira-->\n\n\n<p>\u00dearna er \u00e9g \u00f3samm\u00e1la \u00deresti. Norr\u00e6na m\u00f3deli\u00f0 er svar jafna\u00f0armanna vi\u00f0 n\u00fdfrj\u00e1lshyggjunni \u2013 og \u00fea\u00f0 sv\u00ednvirkar. Hitt er n\u00e6r lagi, a\u00f0 vi\u00f0 s\u00e9um <i>f\u00f3rnarl\u00f6mb eigin \u00e1rangurs<\/i> \u00ed \u00feeim skilningi, a\u00f0 ef st\u00e9ttar\u00edki\u00f0 sem sl\u00edkt tilheyrir n\u00fa li\u00f0inni t\u00ed\u00f0, ekki s\u00edst fyrir okkar atbeina, \u201e<i>hva\u00f0a meining er \u00fe\u00e1 \u00ed \u00fev\u00ed a\u00f0 berjast fyrir samf\u00e9lagi \u00e1n st\u00e9ttamismunar<\/i>?\u201c, eins \u00der\u00f6stur spyr.  Svo er vofa komm\u00fanismans ekki lengur ofar moldu til a\u00f0 br\u00fdna okkur kratana til d\u00e1\u00f0a. M\u00e1 ekki \u00ed vissum skilningi segja, a\u00f0 vi\u00f0 h\u00f6fum \u00fear me\u00f0 \u201emisst gl\u00e6pinn\u201c?<\/p>\n<p>En \u00e6tli \u00der\u00f6stur hafi ekki hitt naglann \u00e1 h\u00f6fu\u00f0i\u00f0, \u00feegar hann tala\u00f0i um mannr\u00e9ttindahreyfinguna \u00ed hundra\u00f0 \u00e1r, sem hefur n\u00fa t\u00fdnt <i>draumnum \u2013 \u00fat\u00f3p\u00edunni \u2013 <\/i> hugsj\u00f3ninni um framt\u00ed\u00f0arlandi\u00f0, sem \u00e1 a\u00f0 leysa af h\u00f3lmi \u00f3breytt \u00e1stand og hvetja f\u00f3lk til bar\u00e1ttu fyrir b\u00e6ttum heimi \u2013 breyttu \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagi? \u00deetta er n\u00fa einu sinni hreyfing, sem eitt sinn \u201e haf\u00f0i framt\u00ed\u00f0ina a\u00f0 l\u00e9ni og m\u00f3ta\u00f0i samt\u00edma sinn \u00ed spegilmynd hennar\u201c, eins og \u00der\u00f6stur l\u00fdsti \u00fev\u00ed me\u00f0 svo sk\u00e1ldlegum til\u00ferifum.<\/p>\n<h3>Erindisbr\u00e9fi\u00f0<\/h3>\n<p>H\u00f6fum vi\u00f0 virkilega t\u00fdnt erindisbr\u00e9finu? \u00de\u00f6stur segir: \u201eH\u00e9r ver\u00f0ur \u201e<i>misskipting, hvort heldur sem er t\u00e6kif\u00e6ra, au\u00f0s e\u00f0a tekna, s\u00edfellt auglj\u00f3sari, al\u00fej\u00f3\u00f0lega sem og h\u00e9rlendis. H\u00e9r eflast eignast\u00e9ttir og l\u00e1ta \u00e6 meira til s\u00edn taka, me\u00f0an f\u00e1t\u00e6kt er aftur or\u00f0in sm\u00e1narblettur \u00e1 \u00cdslandi. Me\u00f0 aukinni misskiptingu r\u00fdrnar einnig l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0i\u00f0. Enginn jafna\u00f0armannaflokkur hefur komi\u00f0 me\u00f0 markt\u00e6kt andsvar vi\u00f0 \u00feessu. \u00dev\u00ed skrikar \u00feeim f\u00f3tum. Tiltr\u00fain sveipast \u00feoku<\/i>\u201c.<\/p>\n<p>F\u00f3rnarl\u00f6mb eigin \u00e1rangurs? E\u00f0a h\u00f6fum vi\u00f0 gleymt uppruna okkar? Fj\u00f6ldinn allur af afkomendum verkaf\u00f3lks, sem verkal\u00fd\u00f0shreyfingin og flokkar jafna\u00f0armanna ruddu brautina fyrir, hafa klifi\u00f0 menntaveginn og tilheyra n\u00fa millist\u00e9tt. Eigi\u00f0 h\u00fasn\u00e6\u00f0i, einstaklingsbundnir starfssamningar, fj\u00f6lgun s\u00e9rfr\u00e6\u00f0inga af \u00f6llu tagi \u00ed \u00fej\u00f3nustugeirum samf\u00e9lagsins \u2013 allt \u00fdtir \u00feetta undir einhvers konar <i>einstaklingshyggju<\/i>. \u00dea\u00f0 dregur \u00far st\u00e9ttarvitund og f\u00e9lagslegri samst\u00f6\u00f0u. \u201e<i>\u00dea\u00f0 er ekkert til, sem heitir \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lag \u2013 bara einstaklingar<\/i>\u201c, sag\u00f0i j\u00e1rnfr\u00fain <b>Maggie Thatcher<\/b>.<\/p>\n<p>Einhvern t\u00edma var sagt: \u201eFor\u00f0a\u00f0u m\u00e9r fr\u00e1 vinum m\u00ednum \u2013 sj\u00e1lfur get \u00e9g s\u00e9\u00f0 um \u00f3vini m\u00edna\u201c. Hafa ekki dem\u00f3kratar \u00ed Bandar\u00edkjunum vingast um of vi\u00f0 au\u00f0j\u00f6frana <b>\u00e1 Wall Street<\/b>? \u00dea\u00f0 fullyr\u00f0ir <b>Bernie Sanders<\/b>. Hafa ekki Blairistarnir vingast um of vi\u00f0 braskarana \u00ed The <b>City of London<\/b>? \u00dea\u00f0 segja \u00feeir, sem t\u00f3ku vi\u00f0 verkamannaflokknum af \u00feeim.<\/p>\n<h3>\u00dej\u00f3\u00f0f\u00e9lagss\u00e1ttm\u00e1linn<\/h3>\n<p>Frj\u00e1lshyggjutr\u00fabo\u00f0i\u00f0 byrja\u00f0i sem uppreisn gegn velfer\u00f0arr\u00edkinu. Velfer\u00f0arr\u00edki\u00f0 er holdgerving hugmyndafr\u00e6\u00f0i okkar jafna\u00f0armanna. P\u00f3lit\u00edskt erindisbr\u00e9f okkar hlj\u00f3\u00f0ar upp \u00e1 a\u00f0 verja hagsmuni vinnandi f\u00f3lks gegn fj\u00e1rmagnseigendum; a\u00f0 verja almannahagsmuni gegn r\u00f3tgr\u00f3num s\u00e9rhagsmunum; a\u00f0 verja mannr\u00e9ttindi vinnandi f\u00f3lks gegn r\u00e1\u00f0ningarvaldi atvinnurekenda. Okkar verkefni er a\u00f0 beita l\u00f6gm\u00e6tu valdi l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0islegs r\u00edkisvalds gegn sj\u00e1lfteknu valdi au\u00f0r\u00e6\u00f0isins. \u00deetta er okkar hlutverk. Um \u00feetta sn\u00fdst okkar p\u00f3lit\u00edska erindisbr\u00e9f.<\/p>\n<p>Sj\u00e1lft norr\u00e6na m\u00f3deli\u00f0 \u00e1 r\u00e6tur a\u00f0 rekja til \u00feess, a\u00f0 jafna\u00f0armenn brug\u00f0ust vi\u00f0 kerfisbresti hins \u00f3hefta kap\u00edtalisma me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 koma b\u00f6ndum \u00e1 skepnuna; me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 beisla gr\u00e6\u00f0gi spilav\u00edtiskapitalisma, sem l\u00e9t ekki lengur a\u00f0 stj\u00f3rn. N\u00fa hefur n\u00fdfrj\u00e1lshyggjan skori\u00f0 \u00e1 b\u00f6ndin og hleypt gr\u00e6\u00f0gisskepnunni \u00e1 varnarlausan almenning enn \u00e1 n\u00fd. Og jafna\u00f0armenn l\u00e9tu \u00feetta l\u00ed\u00f0ast, v\u00ed\u00f0ast hvar. \u00deeir sv\u00e1fu \u00e1 ver\u00f0inum. F\u00f3rnarl\u00f6mb eigin \u00e1rangurs?<\/p>\n<p>\u00cd kap\u00edtal\u00edsku marka\u00f0shagkerfi hefur veri\u00f0 \u00f3skr\u00e1\u00f0ur en vi\u00f0urkenndur <i>\u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagss\u00e1ttm\u00e1li<\/i>, sem ver\u00f0ur a\u00f0 halda \u00ed hei\u00f0ri, ef vi\u00f0 eigum a\u00f0 gera okkur vonir um a\u00f0 vi\u00f0halda f\u00e9lagslegri samheldni og trausti almennings \u00e1 stofnunum \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagsins. Ein grundvallarreglan er \u00feessi: \u00de\u00fa ert frj\u00e1ls a\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 keppa eftir h\u00e1marksar\u00f0i og uppskera r\u00edkulegan \u00e1vinning, svo lengi sem \u00fe\u00fa tekur \u00e1h\u00e6ttu me\u00f0 eigi\u00f0 f\u00e9 og spilar samkv\u00e6mt settum leikreglum. Svo lengi sem \u00fe\u00fa sam\u00feykkir, a\u00f0 \u00fe\u00fa berir tapi\u00f0 sj\u00e1lfur, ef illa fer. Hagna\u00f0ur og tap eru tv\u00e6r hli\u00f0ar \u00e1 s\u00f6mu mynt. Og svo lengi sem \u00fe\u00fa grei\u00f0ir skatta og skyldur til <i>samf\u00e9lagsins, sem ger\u00f0i \u00feig r\u00edkan<\/i>. Lj\u00e1um eyra <b>Warren Buffet<\/b>, sem er einn af r\u00edkustu m\u00f6nnum heims, og sag\u00f0i um st\u00f6\u00f0u s\u00edna sem margmilljar\u00f0am\u00e6rings: \u201e<i>Hva\u00f0 \u00e6tli hef\u00f0i or\u00f0i\u00f0 \u00far m\u00e9r, hef\u00f0i \u00e9g veri\u00f0 f\u00e6ddur \u00ed Bangladesh<\/i>?\u201c<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er \u00e1 grundvelli \u00feessa \u00f3skr\u00e1\u00f0a \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagss\u00e1ttm\u00e1la, sem flestir sam\u00feykkja \u00f3j\u00f6fnu\u00f0 upp a\u00f0 vissu marki, sem r\u00e9ttm\u00e6ta umbun fyrir frumkv\u00e6\u00f0i, dugna\u00f0, sk\u00f6punarkraft \u2013 og vilja til a\u00f0 taka \u00e1h\u00e6ttu. En ef \u00feessum grundvallarreglum er \u00f6llum sn\u00fai\u00f0 \u00e1 haus; ef ofurar\u00f0ur b\u00f3luhagkerfisins er allur einkav\u00e6ddur (og jafnvel skattsvikinn) en tapi\u00f0 \u00ed ni\u00f0ursveiflunni er \u00fej\u00f3\u00f0n\u00fdtt \u2013 \u00fe\u00e1 er \u00feessi \u00f3skr\u00e1\u00f0i \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagss\u00e1ttm\u00e1li \u00fear me\u00f0 rofinn. \u00de\u00e1 erum vi\u00f0 ekki bara a\u00f0 f\u00e1st vi\u00f0 aflei\u00f0ingar fj\u00e1rm\u00e1lakreppu. Fj\u00e1rm\u00e1lakreppan er \u00fe\u00e1 a\u00f0 grafa undan bur\u00f0arsto\u00f0um hins kap\u00edtal\u00edska marka\u00f0skerfis sj\u00e1lfs. \u00de\u00e1 erum vi\u00f0 st\u00f6dd \u00ed mi\u00f0ri <i>\u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagskreppu<\/i>.<\/p>\n<h3>Sj\u00fakt fj\u00e1rm\u00e1lakerfi<\/h3>\n<p>\u00deegar hinir ofurr\u00edku \u2013 \u00feetta svokalla\u00f0a 1% \u2013 b\u00edta h\u00f6fu\u00f0i\u00f0 af sk\u00f6mminni me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 fela uppsafna\u00f0an au\u00f0 sinn \u00ed svok\u00f6llu\u00f0u skattaparad\u00edsum, til a\u00f0 for\u00f0ast a\u00f0 leggja sitt af m\u00f6rkum til samf\u00e9lagsins, \u00fe\u00e1 hafa \u00feeir teki\u00f0 l\u00f6gin \u00ed eigin hendur \u2013 sagt sig \u00far l\u00f6gum vi\u00f0 samf\u00e9lagi\u00f0. Hinn skattskyldi hluti einn og s\u00e9r af \u00feeim au\u00f0i, sem falinn hefur veri\u00f0 \u00ed skattaskj\u00f3lum, utan vi\u00f0 l\u00f6g og r\u00e9tt, mundi duga til a\u00f0 leysa skuldakreppuna, sem n\u00fa hrj\u00e1ir \u00fej\u00f3\u00f0r\u00edkin eftir hruni\u00f0 2008.<\/p>\n<p>L\u00edtill hluti \u00feessara f\u00f6ldu fj\u00e1rsj\u00f3\u00f0a hinna f\u00e1u mundi duga til a\u00f0 endurreisa velfer\u00f0arr\u00edkin, sem sum eru a\u00f0 hruni komin. Veruleikinn er hins vegar s\u00e1, a\u00f0 skattgrei\u00f0endur \u00ed \u00feeim l\u00f6ndum, sem har\u00f0ast hafa or\u00f0i\u00f0 \u00fati \u00ed fj\u00e1rm\u00e1lakreppunni, eru n\u00fa neyddir til a\u00f0 grei\u00f0a h\u00e6rri skatta og \u00feola harkalegan ni\u00f0urskur\u00f0 \u00e1 samf\u00e9lagslegri \u00fej\u00f3nustu (\u00ed heilbrig\u00f0is- og menntam\u00e1lum) \u2013 \u00ed \u00fev\u00ed skyni a\u00f0 bjarga fj\u00e1rm\u00e1lakerfi hinna ofurr\u00edku. \u00deetta er harkalegasta \u00f3gnin vi\u00f0 l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0islegt stj\u00f3rnarfar, allt fr\u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 fasistar n\u00e1\u00f0u v\u00f6ldum \u00ed Evr\u00f3pu \u00e1 millistr\u00ed\u00f0s\u00e1runum.<\/p>\n<p><i>\u00dea\u00f0 var getuleysi l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0islegra r\u00edkisstj\u00f3rna til a\u00f0 f\u00e1st vi\u00f0 aflei\u00f0ingar heimskreppunnar milli 1930-40, sem skapa\u00f0i frj\u00f3an jar\u00f0veg fyrir fasismann, sem s\u00ed\u00f0an leiddi af s\u00e9r seinni heimsstyrj\u00f6ldina. \u00deekkjum vi\u00f0 ekki sj\u00fakd\u00f3mseinkennin? Erum vi\u00f0 d\u00e6md til a\u00f0 endurtaka \u00f6ll \u00feessi mist\u00f6k enn og aftur? Hven\u00e6r \u00e6tlum vi\u00f0 a\u00f0 l\u00e6ra af reynslunni?<\/i><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Norr\u00e6na m\u00f3deli\u00f0 er eina \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagsm\u00f3deli\u00f0, sem m\u00f3ta\u00f0 var \u00e1 \u00f6ldinni sem lei\u00f0, sem sta\u00f0ist hefur d\u00f3m reynslunnar \u00e1 t\u00edmum hnattv\u00e6ddrar samkeppni \u00e1 21stu \u00f6ldinni. Komm\u00fanisminn er husla\u00f0ur \u00e1 \u00f6skuhaugum s\u00f6gunnar. \u00d3beisla\u00f0ur kap\u00edtalismi skv. forskrift n\u00fdfrj\u00e1lshyggjunnar hrekst \u00far einni kreppunni \u00ed a\u00f0ra \u2013 en t\u00f3rir enn \u00ed gj\u00f6rg\u00e6slu r\u00edkisins. <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[1,9],"tags":[],"class_list":["post-1400","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-allar_greinar","category-greinar_og_vidtol"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1400","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1400"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1400\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2644,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1400\/revisions\/2644"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1400"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1400"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1400"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}