{"id":1429,"date":"2015-04-07T00:00:00","date_gmt":"2015-04-07T00:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/staging.jbh.is\/?p=1429"},"modified":"2020-09-22T11:47:33","modified_gmt":"2020-09-22T11:47:33","slug":"ameriskt-ojafnadarthjodfelag-eda-norraent-velferdarriki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jbh.is\/?p=1429","title":{"rendered":"AMER\u00cdSKT \u00d3JAFNA\u00d0AR\u00deJ\u00d3\u00d0F\u00c9LAG E\u00d0A NORR\u00c6NT VELFER\u00d0ARR\u00cdKI?"},"content":{"rendered":"<p><b>\u00de\u00e1 sem sty\u00f0ja a\u00f0ild \u00cdslands a\u00f0 Evr\u00f3pusambandinu rak \u00ed rogastans um daginn, \u00feegar \u00fe\u00fa sag\u00f0ir, a\u00f0 a\u00f0ild \u00cdslands v\u00e6ri ekki \u00ed sj\u00f3nm\u00e1li. Ert \u00fe\u00fa \u00e1 m\u00f3ti ESB-a\u00f0ild? <\/b><\/p>\n\n\n<!--more Lesa meira-->\n\n\n<p>Nei, \u00e9g leyf\u00f0i m\u00e9r bara a\u00f0 benda \u00e1 sta\u00f0reyndir, sem \u00e6ttu a\u00f0 liggja \u00f6llum \u00ed augum uppi. Burts\u00e9\u00f0 fr\u00e1 \u00fev\u00ed, hvort vi\u00f0 sty\u00f0jum a\u00f0ild e\u00f0a ekki, getur ekki af henni or\u00f0i\u00f0 \u00ed br\u00e1\u00f0. Fyrir \u00fev\u00ed eru tv\u00e6r \u00e1st\u00e6\u00f0ur. S\u00fa fyrri er, a\u00f0 vi\u00f0 uppfyllum ekki innt\u00f6kuskilyr\u00f0in.  Hin s\u00ed\u00f0ari er s\u00fa, a\u00f0 ESB er \u00ed tilvistarkreppu og mun ekki veita vi\u00f0t\u00f6ku n\u00fdjum a\u00f0ildarr\u00edkjum a.m.k. n\u00e6sta h\u00e1lfa \u00e1ratuginn. \u00deetta er bara svona, hvort sem okkur l\u00edkar betur e\u00f0a verr. Okkur v\u00e6ri \u00fev\u00ed n\u00e6r a\u00f0 reyna a\u00f0 taka til hendinni \u00ed eigin ranni, svo a\u00f0 vi\u00f0 getum uppfyllt innt\u00f6kuskilyr\u00f0in, ef og \u00feegar \u00fear a\u00f0 kemur.<\/p>\n<p><b>\u00cd hverju l\u00fdsir s\u00e9r \u00feessi tilvistarkreppa ESB? <\/b><\/p>\n<p>Evr\u00f3pusambandi\u00f0 \u00fej\u00e1ist af langvarandi  banka- og skuldakreppu, sem p\u00f3lit\u00edska forystan hefur reynst \u00f3f\u00e6r um a\u00f0 l\u00e6kna. Skuldakreppan er \u00fev\u00ed or\u00f0in a\u00f0 stj\u00f3rnm\u00e1lakreppu, sem er farin a\u00f0 reyna \u00e1 sj\u00e1lfa innvi\u00f0i sambandsins. \u00dea\u00f0 sem er a\u00f0 er, a\u00f0 stj\u00f3rnlaust fj\u00e1rm\u00e1lakerfi hefur vaxi\u00f0 raunhagkerfinu yfir h\u00f6fu\u00f0. V\u00f6ld og \u00e1hrif fj\u00e1rmagnseigenda eru or\u00f0in svo mikil, a\u00f0 l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0inu stafar \u00f3gn af.<\/p>\n<p>Besta d\u00e6mi\u00f0 um \u00feetta er laumuhagkerfi\u00f0 \u00ed skattaskj\u00f3lum heimsins. Megini\u00f0 af heimsvi\u00f0skiptunum er n\u00fa \u00ed h\u00f6ndum tilt\u00f6lulega f\u00e1rra risavaxinna fj\u00f6l\u00fej\u00f3\u00f0afyrir\u00e6kja. \u00deessar au\u00f0hringasamsteypur skr\u00e1 m\u00f3\u00f0urf\u00e9l\u00f6g s\u00edn einhvers sta\u00f0ar \u00ed \u00fatn\u00e1rum heimsins, \u00fear sem skattar eru \u00fdmist engir e\u00f0a sm\u00e1\u00fe\u00f3knun til m\u00e1lamynda. Ranns\u00f3knarstofnun \u00ed Washington D.C. telur, a\u00f0 \u00feetta laumuhagkerfi, sem er utan vi\u00f0 l\u00f6g og r\u00e9tt, s\u00e9 n\u00fa or\u00f0i\u00f0 \u00e1 st\u00e6r\u00f0 vi\u00f0 hagkerfi Bandar\u00edkjanna og Japans til samans. Svipa\u00f0 og st\u00e6rsta og \u00feri\u00f0ja st\u00e6rsta hagkerfi heimsins. Allt utan vi\u00f0 l\u00f6g og r\u00e9tt. Stj\u00f3rnlaust og \u00e1byrg\u00f0arlaust.<\/p>\n<p>\u00deetta fj\u00e1rmagn fer um heiminn me\u00f0 hra\u00f0a rafbo\u00f0a \u00ed t\u00f6lvukerfum, \u00ed leit a\u00f0 skyndigr\u00f3\u00f0a handa eigendum s\u00ednum. \u00dea\u00f0 hefur vaxi\u00f0 raunhagkerfi heimsins yfir h\u00f6fu\u00f0. \u00dej\u00f3\u00f0r\u00edki heimsins f\u00e1 ekki r\u00f6nd vi\u00f0 reist \u00e1 eigin sp\u00fdtur. \u00deetta kerfi \u00feandist \u00fat, \u00feegar l\u00f6g og reglur um starfsemi banka- og fj\u00e1rm\u00e1lastofnana voru afnumdar, s\u00ed\u00f0la \u00e1 seinustu \u00f6ld. Vi\u00f0 \u00fea\u00f0 var\u00f0 til  \u201eskuggabankakerfi\u201c utan vi\u00f0 l\u00f6g og r\u00e9tt \u2013 sem er or\u00f0i\u00f0 \u00f3vi\u00f0r\u00e1\u00f0anlegt. \u00dea\u00f0 er til marks um v\u00f6ld og \u00e1hrif \u00feessara skuggabaldra, a\u00f0 ma\u00f0urinn sem ger\u00f0i Luxemborg a\u00f0 skattaparad\u00eds \u00ed hjarta Evr\u00f3pusambandsins og heldur yfir \u00fev\u00ed verndarhendi, var ger\u00f0ur a\u00f0  forseta framkv\u00e6mdastj\u00f3rnar ESB. \u00deetta er svona eins og Al Capone hef\u00f0i veri\u00f0 ger\u00f0ur a\u00f0 d\u00f3msm\u00e1lar\u00e1\u00f0herra e\u00f0a yfirmanni alr\u00edkisl\u00f6greglunnar \u00ed Bandar\u00edkjunum \u00e1 sinni t\u00ed\u00f0.<\/p>\n<p><b>Er \u00feetta \u00fe\u00e1 d\u00e6migert b\u00f3luhagkerfi?<\/b><\/p>\n<p>Skilin milli venjulegra vi\u00f0skiptabanka og \u00feessa \u201eskuggahagkerfis\u201c hafa veri\u00f0 rofin.  Vi\u00f0 \u00fea\u00f0 b\u00e6tist, a\u00f0 se\u00f0labankar \u00fej\u00f3\u00f0r\u00edkja r\u00e1\u00f0a n\u00fa or\u00f0i\u00f0 litlu um peningamagn \u00ed umfer\u00f0. \u00dea\u00f0 vald hefur f\u00e6rst til einkabanka og fj\u00e1rm\u00e1lastofnana, sem bera enga \u00e1byrg\u00f0. Einkabankar b\u00faa til peninga og st\u00fdra r\u00e1\u00f0st\u00f6fun \u00feeirra. \u00deetta peningamagn er allt skuldsett. Bankarnir skulda innist\u00e6\u00f0ueigendum, og l\u00e1ntakendur skulda b\u00f6nkunum. Eftirs\u00f3knin eftir skammt\u00edmagr\u00f3\u00f0a er svo str\u00ed\u00f0, a\u00f0 megini\u00f0 af \u00feessu f\u00e9 leitar \u00ed fasteigna- og ver\u00f0br\u00e9fabrask. \u00deetta er \u00ed e\u00f0li s\u00ednu b\u00f3luhagkerfi. \u00deegar skuldirnar eru or\u00f0nar \u00f3b\u00e6rilegar, springur bla\u00f0ran. \u00de\u00e1 er skattgrei\u00f0endum gert a\u00f0 borga br\u00fasann; \u00feeim er gert a\u00f0 borga skuldir \u201e\u00f3rei\u00f0umanna\u201c. \u00dea\u00f0 er r\u00e9ttl\u00e6tt me\u00f0 \u00fev\u00ed, a\u00f0 fj\u00e1rm\u00e1lakerfi\u00f0 s\u00e9 or\u00f0i\u00f0 svo st\u00f3rt, a\u00f0 ef \u00fea\u00f0 falli, \u00fe\u00e1 hrynji hagkerfi\u00f0. \u00deetta er \u00fea\u00f0 sem ger\u00f0ist 2008 \u00ed Bandar\u00edkjunum, \u00ed Evr\u00f3pu og h\u00e9r \u00e1 landi. Og af \u00fev\u00ed a\u00f0 vi\u00f0 h\u00f6fum ekkert l\u00e6rt af hruninu og s\u00f6mu \u00f6fl eru enn a\u00f0 verki, stefnir allt \u00ed, a\u00f0 sagan veri\u00f0 endurtekin.<\/p>\n<p><b>Eiga stj\u00f3rnm\u00e1lamenn ekki a\u00f0 vera v\u00f6rslumenn almannahagsmuna? Hvers vegna beita \u00feeir ekki lagasetningarvaldi \u00fej\u00f3\u00f0r\u00edkja til a\u00f0 koma \u00ed veg fyrir, a\u00f0 almenningur \u2013 skattgrei\u00f0endur \u2013 borgi skuldir einkaa\u00f0ila?<\/b><\/p>\n<p>Fyrir \u00fev\u00ed eru \u00fdmsar \u00e1st\u00e6\u00f0ur. Ein er s\u00fa, a\u00f0 r\u00e1\u00f0andi hugmyndafr\u00e6\u00f0i \u00e1 Vesturl\u00f6ndum s.l. \u00ferj\u00e1 \u00e1ratugi \u2013 n\u00fdfrj\u00e1lshyggjan \u2013 er beinl\u00ednis \u00ed \u00fej\u00f3nustu \u00feessara afla. N\u00fdfrj\u00e1lshyggjumenn eru af sama sau\u00f0ah\u00fasi og komm\u00fanistar voru \u00ed gamla daga \u2013 bara me\u00f0 \u00f6fugu formerki. B\u00e1\u00f0ir tr\u00faa \u00e1 St\u00f3ra sannleik. St\u00f3ri sannleikur n\u00fdfrj\u00e1lshyggjumanna r\u00famast \u00ed tveimur or\u00f0um: Alr\u00e6\u00f0i marka\u00f0arins. Samkv\u00e6mt \u00feessu tr\u00fabo\u00f0i er \u00edhlutun r\u00edkisins \u2013 fyrir atbeina l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0islegra kj\u00f6rinna stj\u00f3rnvalda \u2013  \u00e6vinlega af hinu vonda. N\u00fdfrj\u00e1lshyggjan er \u00fev\u00ed \u00ed innsta e\u00f0li s\u00ednu andl\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0isleg.<\/p>\n<p>\u00d6nnur \u00e1st\u00e6\u00f0a er s\u00fa, a\u00f0 \u00feetta sj\u00e1lfr\u00e1\u00f0a au\u00f0vald hefur vaxi\u00f0 almannavaldinu \u2013 stj\u00f3rnm\u00e1lavaldinu \u2013 yfir h\u00f6fu\u00f0. \u00de\u00f3tt l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0i s\u00e9 enn r\u00edkjandi a\u00f0 nafninu til, t.d. \u00ed Bandar\u00edkjunum, er \u00fea\u00f0 meira \u00ed or\u00f0i en \u00e1 bor\u00f0i. Stj\u00f3rnm\u00e1lavald \u00ed Bandar\u00edkjunum er eins og hver \u00f6nnur marka\u00f0svara. H\u00fan er keypt og seld. \u00deingmenn eiga endurkj\u00f6r sitt undir \u00feessu valdi. Au\u00f0valdi\u00f0 r\u00e6\u00f0ur ekki bara vinnu og afkomu f\u00f3lks. \u00dea\u00f0 \u00e1 ekki bara fj\u00f6lmi\u00f0lana og \u00e1r\u00f3\u00f0ursstofnanirnar, sem aftur r\u00e1\u00f0a umr\u00e6\u00f0u og sko\u00f0anamyndun. \u00dea\u00f0 \u00e1 stj\u00f3rnm\u00e1lamennina og jafnvel heilu stj\u00f3rnm\u00e1laflokkana. Lobb\u00fdistar \u00feeirra r\u00e1\u00f0a l\u00f6ggj\u00f6finni. Kj\u00f3sendur eru \u00ed st\u00f3rum st\u00edl a\u00f0 glata trausti \u00e1 l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0inu og stofnunum \u00feess. Meira en helmingur kj\u00f3senda k\u00fds ekki. St\u00f3ru flokkarnir \u00ed Bandar\u00edkjunum eru \u00ed reynd 20% flokkar.<\/p>\n<p><b>Er svipu\u00f0 \u00fer\u00f3un a\u00f0 eiga s\u00e9r sta\u00f0 \u00e1 \u00cdslandi?<\/b><\/p>\n<p>\u00deetta ger\u00f0ist \u00e1 \u00cdslandi \u00ed a\u00f0draganda Hrunsins. F\u00e1einir au\u00f0k\u00fdfingar eignu\u00f0ust \u00cdsland, m.a. \u00ed krafti eignara\u00f0ildar \u00e1 b\u00f6nkum og fj\u00e1rm\u00e1lastofnunum. \u00deeir eignu\u00f0ust fj\u00f6lmi\u00f0lana og eiga \u00fe\u00e1 enn. \u00deeir keyptu einstaka stj\u00f3rnm\u00e1lamenn og jafnvel stj\u00f3rnm\u00e1laflokkana. \u00c1 \u00cdslandi skiptir einkar\u00e9ttur \u00e1 n\u00fdtingu sj\u00e1varau\u00f0lindarinnar sk\u00f6pum. L\u00cd\u00da m\u00f3tar ekki bara stefnu Sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0is- og Frams\u00f3knarflokksins \u00ed sj\u00e1var\u00fatvegsm\u00e1lum. Vald \u00feeirra \u00ed landsbygg\u00f0akj\u00f6rd\u00e6munum er or\u00f0i\u00f0 sl\u00edkt, a\u00f0 \u00fear m\u00e1 heita vonlaust a\u00f0 n\u00e1 kj\u00f6ri, \u00e1n \u00feess a\u00f0 vera \u00ed n\u00e1\u00f0inni hj\u00e1 s\u00e6greifunum. \u00c1 \u00e1runum fyrir Hrun t\u00f3ku peningarnir v\u00f6ldin af stj\u00f3rnm\u00e1lunum. Og af \u00fev\u00ed a\u00f0 stj\u00f3rnm\u00e1laforystan \u00e1 Al\u00feingi eftir Hrun forkl\u00fa\u00f0ra\u00f0i \u00fev\u00ed a\u00f0 fylgja eftir ni\u00f0urst\u00f6\u00f0um Ranns\u00f3knarnefndar Al\u00feingis um a\u00f0 draga r\u00e9tta a\u00f0ila til \u00e1byrg\u00f0ar og um a\u00f0 gera grundvallarbreytingar \u00e1 stj\u00f3rnarskr\u00e1 og stj\u00f3rnskipun \u2013 b\u00faum vi\u00f0 enn vi\u00f0 sama  kerfi\u00f0.<\/p>\n<p>Ni\u00f0ursta\u00f0an er s\u00fa, a\u00f0 \u00cdsland er or\u00f0i\u00f0 a\u00f0 \u00f3jafna\u00f0ar\u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagi \u00ed amr\u00edskum st\u00edl. Einkaleyfi \u00e1 n\u00fdtingu sj\u00e1varau\u00f0lindarinnar er \u00ed h\u00f6ndum f\u00e1einna forr\u00e9ttindaa\u00f0ila. \u00c1 fiskvei\u00f0i\u00e1rinu 2012\/13 fengu handhafar kv\u00f3tans \u00ed sinn hlut um 60 milljar\u00f0a kr\u00f3na \u00ed hreinan hagna\u00f0, umfram rekstrargj\u00f6ld, afskriftir og fj\u00e1rmagnskostna\u00f0. \u00deessar fj\u00e1rh\u00e6\u00f0ir renna til tilt\u00f6lulegra f\u00e1rra landsmanna. 50 fyrirt\u00e6ki \u00ed sj\u00e1var\u00fatvegi fara me\u00f0 meira en 85% alls kv\u00f3tans.  \u00c1 bak vi\u00f0 \u00feessi fyrirt\u00e6ki eru f\u00e1ein hundru\u00f0 manna.<\/p>\n<p>Me\u00f0 \u00f6\u00f0rum or\u00f0um, fj\u00e1rmagni\u00f0 er a\u00f0 f\u00e6rast \u00e1 \u00e6 f\u00e6rri hendur. Hafa menn teki\u00f0 eftir \u00fev\u00ed, a\u00f0 eignarhaldi\u00f0 \u00e1 h\u00f6fu\u00f0borg \u00cdslands er jafnt og \u00fe\u00e9tt a\u00f0 f\u00e6rast \u00ed hendurnar \u00e1 nokkrum eignarhaldsf\u00e9l\u00f6gum? B\u00f3luhagkerfi\u00f0, sem er \u00ed uppsiglingu, er a\u00f0 sprengja upp fasteignaver\u00f0i\u00f0 enn \u00e1 n\u00fd.  \u00c1 sama t\u00edma getur unga f\u00f3lki\u00f0 hvorki keypt n\u00e9 leigt. \u00cd samanbur\u00f0i vi\u00f0 grann\u00fej\u00f3\u00f0ir okkar er \u00cdsland or\u00f0i\u00f0 a\u00f0 l\u00e1glaunalandi. Munurinn \u00e1 hinum r\u00edku og hinum f\u00e1t\u00e6ku stingur \u00ed augu. \u00dea\u00f0 er kraumandi \u00f3\u00e1n\u00e6gja undir yfirbor\u00f0inu. Spurningin er, hvort lei\u00f0togar stj\u00f3rnarandst\u00f6\u00f0unnar hafi bur\u00f0i til   a\u00f0 virkja \u00feessa \u00f3\u00e1n\u00e6gju og beita henni sem afli til a\u00f0 kn\u00fdja fram a\u00f0kallandi umb\u00e6tur.<\/p>\n<p><b>Er \u00fea\u00f0 ekki hi\u00f0 hef\u00f0bundna hlutverk l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0isjafna\u00f0armanna, \u00ed samstarfi vi\u00f0 verkal\u00fd\u00f0shreyfingu, a\u00f0 vinna  gegn misskiptingu au\u00f0s og tekna og fyrir \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagslegu r\u00e9ttl\u00e6ti \u2013 \u00e1n byltingar \u2013 eftir l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0islegum lei\u00f0um?<\/b><\/p>\n<p>Or\u00f0in eiga \u00fea\u00f0 stundum til a\u00f0 glata merkingu sinni \u2013 ver\u00f0a valdi vanans a\u00f0 br\u00e1\u00f0. Or\u00f0i\u00f0 social-democrat merkir \u00e1 \u00edslensku a\u00f0 vera l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0is-jafna\u00f0arma\u00f0ur. \u00deessi or\u00f0 segja allt sem segja \u00fearf um hi\u00f0 p\u00f3lit\u00edska erindisbr\u00e9f jafna\u00f0armanna. \u00deeirra hlutverk er a\u00f0 virkja l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0i\u00f0 til \u00feess a\u00f0 draga \u00far \u00feeim efnahagslega og f\u00e9lagslega \u00f3j\u00f6fnu\u00f0i, sem \u00f3beisla\u00f0ur kapitalismi ella veldur.  Og vi\u00f0 viljum gera \u00feetta me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 virkja l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0i\u00f0, beita stj\u00f3rnm\u00e1lavaldinu me\u00f0 umbo\u00f0i f\u00f3lksins gegn ofr\u00edki fj\u00e1rm\u00e1lavalds hinna f\u00e1u. Reynslan s\u00fdnir, a\u00f0 \u00feetta getum vi\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0eins gert, a\u00f0 vi\u00f0 nj\u00f3tum stu\u00f0nings \u00f6flugrar verkal\u00fd\u00f0shreyfingar. Hi\u00f0 norr\u00e6na velfer\u00f0arr\u00edki er sk\u00f6punarverk jafna\u00f0armannaflokka, sem me\u00f0 atbeina \u00f6flugrar verkal\u00fd\u00f0shreyfingar komu b\u00f6ndum \u00e1 hi\u00f0 \u00f3beisla\u00f0a skr\u00edmsli frumkap\u00edtalismans.<\/p>\n<p>\u00d6fugt vi\u00f0 komm\u00fanista eum vi\u00f0 ekki byltingarsinnar. Vi\u00f0 erum l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0isjafna\u00f0armenn. Stundum vorum vi\u00f0 kalla\u00f0ir h\u00e6gfara umb\u00f3tamenn. \u00dea\u00f0 merkir, a\u00f0 vi\u00f0 byggjum ekki okkar p\u00f3lit\u00edk \u00e1 skyndilausnum, heldur \u00e1 \u00feaulhugsa\u00f0ri og skipulag\u00f0ri umb\u00f3ta\u00e1\u00e6tlun. T\u00e6kin sem vi\u00f0 beitum til a\u00f0 draga \u00far misr\u00e9tti og stu\u00f0la a\u00f0 auknum j\u00f6fnu\u00f0i, eru skattkerfi\u00f0 og velfer\u00f0arkerfi\u00f0.  Stigh\u00e6kkandi tekjuskattur \u2013 a\u00f0 skattleggja einstaklinga eftir efnum og \u00e1st\u00e6\u00f0um \u2013  er lykilatri\u00f0i.<\/p>\n<p>Almannatryggingar \u2013 sj\u00fakratryggingar, slysa- og \u00f6rorkutryggingar og atvinnuleysistryggingar, \u00e1samt skyldua\u00f0ild a\u00f0 l\u00edfeyrissj\u00f3\u00f0um, eru anna\u00f0 t\u00e6ki. Jafnr\u00e9tti til n\u00e1ms, \u00e1n tillits til efnahags e\u00f0a \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagsst\u00f6\u00f0u, er enn eitt t\u00e6ki\u00f0. \u00deetta eru stofnanir velfer\u00f0arr\u00edkisins. Til samans hafa \u00fe\u00e6r dregi\u00f0 \u00far \u00f3j\u00f6fnu\u00f0i, misskiptingu og \u00f3r\u00e9ttl\u00e6ti frumkapitalismans. Ekkert af \u00feessu \u2013 \u00feessum stofnunum velfer\u00f0arr\u00edkisins, sem hafa sm\u00e1m saman gert \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lag okkar manneskjulegra \u2013 hef\u00f0i or\u00f0i\u00f0 til nema fyrir atbeina l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0isjafna\u00f0armanna me\u00f0 stu\u00f0ningi \u00f6flugrar verkal\u00fd\u00f0shreyfingar.<\/p>\n<p>\u00deessi \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagsger\u00f0 \u2013  hi\u00f0 norr\u00e6na velfer\u00f0arr\u00edki \u2013  er eina \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagstilraun seinustu aldar, sem sta\u00f0ist hefur d\u00f3m reynslunnar. Komm\u00fanisminn er fyrir l\u00f6ngu husla\u00f0ur \u00e1 \u00f6skuhaugum s\u00f6gunnar, og frumkapitalisminn \u2013 \u00f3beisla\u00f0 marka\u00f0skerfi \u00ed anda n\u00fdfrj\u00e1lshyggju \u2013 er a\u00f0 hruni komi\u00f0. \u00dea\u00f0 \u00feurfti atbeina r\u00edkisvaldsins til a\u00f0 for\u00f0a \u00fev\u00ed fr\u00e1 allsherjar hruni \u2013 n\u00fdrri heimskreppu \u00e1ri\u00f0 2008. \u00deessi kreppa hefur a\u00f0hj\u00fapa\u00f0 si\u00f0fer\u00f0ilegt gjald\u00ferot n\u00fdfrj\u00e1lshyggjunnar.  \u00dea\u00f0 birtist okkur \u00ed \u00fev\u00ed, a\u00f0 gr\u00f3\u00f0inn er einkav\u00e6ddur en skuldirnar \u00fej\u00f3\u00f0n\u00fdttar. R\u00edkisvaldi\u00f0 ver\u00f0ur a\u00f0 koma til bjargar, af \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00f3beisla\u00f0ur kapitalismi stenst ekki til lengdar.<\/p>\n<p><b>Er \u00fe\u00e1 marka\u00f0skerfi\u00f0 sj\u00e1lft undirr\u00f3t vaxandi \u00f3jafna\u00f0ar?<\/b><\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 hefur ekki hvarfla\u00f0 a\u00f0 jafna\u00f0arm\u00f6nnum \u00e1 Nor\u00f0url\u00f6ndum a\u00f0 afnema marka\u00f0skerfi\u00f0. \u00dea\u00f0 er gagnlegt til s\u00edns br\u00faks, \u00fear sem \u00fea\u00f0 \u00e1 vi\u00f0, eins og Tage Erlander, hinn fars\u00e6li lei\u00f0togi s\u00e6nskra jafna\u00f0armanna, sag\u00f0i um \u00fea\u00f0. \u201eMarka\u00f0skerfi\u00f0 er \u00fearfur \u00fej\u00f3nn, en \u00f3\u00feolandi h\u00fasb\u00f3ndi\u201c.  \u00deetta var\u00f0ar kjarna m\u00e1lsins. \u00dea\u00f0 sem gerst hefur \u00e1 s.l. \u00e1ratugum er, a\u00f0 \u00f3beisla\u00f0 marka\u00f0skerfi \u00ed anda n\u00fdfrj\u00e1lshyggju hefur sest \u00ed h\u00fasb\u00f3ndas\u00e6ti\u00f0: Au\u00f0valdi\u00f0 hefur teki\u00f0 v\u00f6ldin af almannavaldinu. \u00deetta hefur gerst \u00ed Bandar\u00edkjunum og v\u00ed\u00f0a \u00ed Evr\u00f3pu. \u00deetta hefur gerst me\u00f0 afdrifar\u00edkum aflei\u00f0ingum h\u00e9r \u00e1 landi. \u00deetta hefur gerst alls sta\u00f0ar, \u00fear sem jafna\u00f0armannaflokkar og verkal\u00fd\u00f0shreyfing hafa veri\u00f0 of veikbur\u00f0a til a\u00f0 veita \u00f6flugt vi\u00f0n\u00e1m. En \u00feetta hefur ekki gerst \u00e1 Nor\u00f0url\u00f6ndum. \u00dear hefur norr\u00e6na m\u00f3deli\u00f0 haldi\u00f0 velli og reyndar gert gott betur. \u00dea\u00f0 hefur sanna\u00f0 yfirbur\u00f0i s\u00edna \u00ed h\u00f6r\u00f0um heimi hnattv\u00e6dds kap\u00edtalisma.<\/p>\n<p>Gagnr\u00fdni n\u00fdfrj\u00e1lshyggjutr\u00fabo\u00f0sins \u00e1 norr\u00e6na velfer\u00f0arr\u00edki\u00f0 hefur reynst vera \u00e1 sandi bygg\u00f0. \u00dea\u00f0 er alveg sama \u00e1 hva\u00f0a m\u00e6likvar\u00f0a \u00e1rangurinn er veginn: hagv\u00f6xtur, framlei\u00f0ni, ranns\u00f3knir og \u00fer\u00f3un, t\u00e6knin\u00fdjungar, atvinnu\u00fe\u00e1tttaka \u2013 ekki s\u00edst kvenna \u2013 atvinnusk\u00f6pun, g\u00e6\u00f0i menntunar, heilbrig\u00f0i, langl\u00edfi, vernd n\u00e1tt\u00faru og almenn l\u00edfsg\u00e6\u00f0i \u2013 allt er \u00feetta \u00ed fremstu r\u00f6\u00f0 \u00e1 Nor\u00f0url\u00f6ndum \u00ed al\u00fej\u00f3\u00f0legum samanbur\u00f0i.<\/p>\n<p>Vi\u00f0 \u00cdslendingar st\u00f6ndum n\u00fa frammi fyrir vali. Viljum vi\u00f0 ver\u00f0a a\u00f0 amer\u00edsku \u00f3jafna\u00f0ar\u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagi \u00ed anda n\u00fdfrj\u00e1lshyggju, e\u00f0a viljum vi\u00f0 endurreisa h\u00e9r velfer\u00f0arsamf\u00e9lag a\u00f0 norr\u00e6nni fyrirmynd?<\/p>\n<p>\u00cdslenskir jafna\u00f0armenn munu minnast \u00feess \u00ed mars 2016, a\u00f0 \u00fe\u00e1 er heil \u00f6ld li\u00f0in fr\u00e1 stofnun Al\u00fe\u00fd\u00f0uflokksins og Al\u00fe\u00fd\u00f0usambandsins, sem fyrstu \u00e1ratugina voru ein og sama hreyfingin. \u00deetta er s\u00fa hreyfing, sem lag\u00f0i grunninn a\u00f0 velfer\u00f0arr\u00edki \u00e1 \u00cdslandi. Af s\u00f6gu \u00feessarar hreyfingar m\u00e1 margt l\u00e6ra, b\u00e6\u00f0i um \u00fea\u00f0 sem vel hefur til tekist og hitt sem mi\u00f0ur f\u00f3r; um sigra jafnt sem beiska \u00f3sigra \u2013 ekki s\u00edst vegna sundurlyndis \u00ed eigin r\u00f6\u00f0um. Upprifjun \u00feessarar s\u00f6gu er tilvali\u00f0 t\u00e6kif\u00e6ri til a\u00f0 hefja frj\u00f3a umr\u00e6\u00f0u um grunngildi l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0islegrar jafna\u00f0arstefnu \u2013 um erindisbr\u00e9f jafna\u00f0armanna \u00e1 vegfer\u00f0 \u00feeirra \u00e1 n\u00fdrri \u00f6ld.<\/p>\n<p>J\u00f3n Baldvin vi\u00f0tal: TILVITNANIR<\/p>\n<ul>\n<li>Einkabankar b\u00faa til peninga og st\u00fdra r\u00e1\u00f0st\u00f6fun \u00feeirra. \u00deetta peningamagn er allt skuldsett. Bankarnir skulda innist\u00e6\u00f0ueigendum, og l\u00e1ntakendur skulda b\u00f6nkum.  Megini\u00f0 af \u00feessu f\u00e9 leitar \u00ed fasteigna- og ver\u00f0br\u00e9fabrask. \u00deetta er \u00ed e\u00f0li s\u00ednu b\u00f3luhagkerfi.<\/li>\n<li>N\u00fdfrj\u00e1lshyggjumenn eru af sama sau\u00f0ah\u00fasi og komm\u00fanistar voru \u00ed gamla daga \u2013 bara me\u00f0 \u00f6fugu formerki. B\u00e1\u00f0ir tr\u00faa \u00e1 St\u00f3ra sannleik.<\/li>\n<li>L\u00cd\u00da m\u00f3tar ekki bara stefnu Sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0is- og Frams\u00f3knarflokksins \u00ed sj\u00e1var\u00fatvegsm\u00e1lum. Vald \u00feeirra \u00ed landsbygg\u00f0arkj\u00f6rd\u00e6mum er sl\u00edkt, a\u00f0 \u00fear m\u00e1 heita vonlaust a\u00f0 n\u00e1 kj\u00f6ri, \u00e1n \u00feess a\u00f0 vera \u00ed n\u00e1\u00f0inni hj\u00e1 s\u00e6greifunum.<\/li>\n<li>\u00c1 fiskvei\u00f0i\u00e1rinu 2012\/13 fengu handhafar kv\u00f3tans \u00ed sinn hlut um 60 milljar\u00f0a kr\u00f3na \u00ed hreinan hagna\u00f0, umfram rekstrargj\u00f6ld, afskriftir og fj\u00e1rmagnskostna\u00f0. \u00deessar fj\u00e1rh\u00e6\u00f0ir renna til tilt\u00f6lulega f\u00e1rra.<\/li>\n<li>B\u00f3luhagkerfi, sem er \u00ed uppsiglingu, er a\u00f0 sprengja upp fasteignaver\u00f0i\u00f0 enn \u00e1 n\u00fd. \u00c1 sama t\u00edma getur unga f\u00f3lki\u00f0 hvorki keypt n\u00e9 leigt. \u00cd samanbur\u00f0i vi\u00f0 grann\u00fej\u00f3\u00f0ir er \u00cdsland or\u00f0i\u00f0 a\u00f0 l\u00e1glaunalandi.<\/li>\n<li>\u00deessi \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagsger\u00f0 \u2013 hi\u00f0 norr\u00e6na velfer\u00f0arr\u00edki \u2013 er eina \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagstilraun seinustu aldar, sem sta\u00f0ist hefur d\u00f3m reynslunnar.<\/li>\n<li>\u00cdslenskir jafna\u00f0armenn munu minnast \u00feess \u00ed mars 2016, a\u00f0 \u00fe\u00e1 er heil  \u00f6ld li\u00f0in fr\u00e1 stofnun Al\u00fe\u00fd\u00f0uflokksins og Al\u00fe\u00fd\u00f0usambandsins, sem fyrstu \u00e1ratugina voru ein og sama hreyfingin.<\/li>\n<\/ul>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Vi\u00f0tal vi\u00f0 J\u00f3n Baldvin Hannibalsson, fyrrverandi formann Al\u00fe\u00fd\u00f0uflokksins, um erindisbr\u00e9f jafna\u00f0armanna \u00e1 \u00f6ld hins hnattv\u00e6dda kapitalisma, og sitthva\u00f0 fleira. Vi\u00f0tal vi\u00f0 J\u00f3n Baldvin Hannibalsson, fyrrverandi formann Al\u00fe\u00fd\u00f0uflokksins, um erindisbr\u00e9f jafna\u00f0armanna \u00e1 \u00f6ld hins hnattv\u00e6dda kapitalisma, og sitthva\u00f0 fleira. <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[1,9],"tags":[],"class_list":["post-1429","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-allar_greinar","category-greinar_og_vidtol"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1429","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1429"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1429\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2704,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1429\/revisions\/2704"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1429"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1429"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1429"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}