{"id":3110,"date":"2021-09-21T16:41:40","date_gmt":"2021-09-21T16:41:40","guid":{"rendered":"https:\/\/jbh.is\/?p=3110"},"modified":"2021-09-21T16:44:49","modified_gmt":"2021-09-21T16:44:49","slug":"land-taekifaeranna","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jbh.is\/?p=3110","title":{"rendered":"LAND T\u00c6KIF\u00c6RANNA"},"content":{"rendered":"\u00dea\u00f0 fer vart fram hj\u00e1 neinum, a\u00f0 n\u00fdfrj\u00e1lshyggjuli\u00f0i\u00f0 \u00ed Sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0isflokknum heyr n\u00fa kosningabar\u00e1ttu s\u00edna undir kj\u00f6ror\u00f0inu: \u201eLand t\u00e6kif\u00e6ranna\u201c. \u00dea\u00f0 rifjar upp fyrir m\u00e9r, a\u00f0 fyrir nokkrum \u00e1rum birti t\u00edmariti\u00f0 Economist s\u00e9rstaka sk\u00fdrslu um norr\u00e6na m\u00f3deli\u00f0. H\u00f6fundarnir komust a\u00f0 \u00feeirri ni\u00f0urst\u00f6\u00f0u, a\u00f0 norr\u00e6na m\u00f3deli\u00f0 v\u00e6ri \u201ethe most successful socio-economic model on the planet\u201c, \u00e1 \u00f6ld hnattv\u00e6\u00f0ingar.\u00cd \u00fev\u00ed hef\u00f0i tekist a\u00f0 sameina andst\u00e6\u00f0urnar \u201ehagkv\u00e6mni og j\u00f6fnu\u00f0\u201c. Norr\u00e6na m\u00f3deli\u00f0 v\u00e6ri hvort tveggja \u00ed senn, samkeppnish\u00e6fasta og mesta jafna\u00f0ar\u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lag \u00e1 jar\u00f0r\u00edki. \u00dea\u00f0 hef\u00f0i afdr\u00e1ttrlaust leyst Amer\u00edku af h\u00f3lmi sem \u201eland t\u00e6kif\u00e6ranna\u201c.\n\nEn h\u00f6fundur sk\u00fdrslunnar, hr. Wooldridge, reyndist vera illa smita\u00f0ur af bakter\u00edu n\u00fdfrj\u00e1lshyggjunnar eins og fleiri. Hann reyndi \u00fev\u00ed a\u00f0 gera sitt besta til a\u00f0 \u00feakka s\u00e6nskum \u00edhaldsm\u00f6nnum, sem hafa veri\u00f0 vi\u00f0 v\u00f6ld  skamma hr\u00ed\u00f0 \u00e1 seinustu \u00e1rum, fyrir \u00feennan \u00f3vi\u00f0jafnanlega \u00e1rangur. Sannleikurinn er hins vegar s\u00e1, a\u00f0 s\u00e6nska velfer\u00f0arr\u00edki\u00f0, \u00feessi v\u00f6lundarsm\u00ed\u00f0 s\u00e6nskra jafna\u00f0armanna, stendur \u00f3h\u00f6ggu\u00f0. S\u00e6nskir \u00edhaldsmenn hafa ekki dirfst a\u00f0 hagga vi\u00f0 undirst\u00f6\u00f0unum, heldur or\u00f0i\u00f0 a\u00f0 l\u00e1ta s\u00e9r n\u00e6gja a\u00f0 fitla vi\u00f0 sm\u00e1breytingar \u00e1 ja\u00f0rinum.\n\n\u00c9g sendi \u00fev\u00ed br\u00e9f til ritstj\u00f3rans me\u00f0 r\u00f6kstuddri gagnr\u00fdni \u00e1 \u00feessi \u00e1r\u00f3\u00f0rsbr\u00f6g\u00f0. \u00dea\u00f0 segir s\u00edna s\u00f6gu um ritstj\u00f3rnarstefnu Economist, a\u00f0 \u00fer\u00e1tt fyrir a\u00f0 \u00feeir hafi \u00f3ska\u00f0 s\u00e9rstaklega eftir vi\u00f0br\u00f6g\u00f0um lesenda sinna, stungu \u00feeir athugasasemdum m\u00ednum undir st\u00f3l. \u00c9g \u00feykist vita, a\u00f0 Kjarninn \u00feori a\u00f0 birta \u00fea\u00f0 sem ritstj\u00f3ri Economist \u00feor\u00f0i ekki a\u00f0 tr\u00faa lesendum s\u00ednum fyrir. H\u00e9r kemur \u00fea\u00f0:\n<!-- \/wp:post-content -->\n\n<!-- wp:more {\"customText\":\"Lesa meira\"} -->\n<!--more Lesa meira-->\n<!-- \/wp:more -->\n\n<!-- wp:paragraph -->\nHr. Ritstj\u00f3ri: Tilraun hr. Wooldrigde  til a\u00f0 sk\u00fdra \u00f3tv\u00edr\u00e6\u00f0an \u00e1rangur norr\u00e6na m\u00f3delsins \u00e1 \u00f6ld hnattv\u00e6\u00f0ingar sem einhvers  konar frj\u00e1lshyggjufix \u00e1 seinustu \u00e1rum (sj\u00e1 special report: The Nordic Model, feb.2. 2013) er ekki einasta fjarri sanni, heldur beinl\u00ednis aumkunarvert.\n\nNorr\u00e6na m\u00f3deli\u00f0 er ekki um \u00fea\u00f0 a\u00f0 uppr\u00e6ta kapitalismann, heldur um a\u00f0  beisla hann. \u00dea\u00f0 er ekki um \u00fea\u00f0 a\u00f0 \u00fatr\u00fdma marka\u00f0skerfinu, \u00fear sem \u00fea\u00f0 \u00e1 vi\u00f0, heldur um \u00fea\u00f0 a\u00f0 vi\u00f0halda samkeppni me\u00f0 vi\u00f0eigandi r\u00edkis\u00edhlutun, \u00ed \u00fe\u00e1gu almmannahagsmuna.\n\n\u00dea\u00f0 er ekki  hva\u00f0 s\u00edst fyrir \u00fe\u00e1 s\u00f6k, a\u00f0 forystum\u00f6nnum \u00e1 Vesturl\u00f6ndum, undir \u00e1hrifum n\u00fdfrj\u00e1lshyggjunnar, hefur l\u00e1\u00f0st a\u00f0 fylgja \u00feessu ford\u00e6mi, sem veldur \u00fev\u00ed, a\u00f0 Bandar\u00edkin og Evr\u00f3pusambandi\u00f0 eru n\u00fa \u00ed dj\u00fapri kreppu. \u00dea\u00f0 er eins og Tage Erlander, fors\u00e6tisr\u00e1\u00f0herra Sv\u00eda \u00ed t\u00e6pan aldarfj\u00f3r\u00f0ung og einn helsti umb\u00f3tafr\u00f6mu\u00f0ur jafna\u00f0armanna \u00e1 seinustu \u00f6ld sag\u00f0i: Marka\u00f0urinn er \u00fearfur \u00fej\u00f3nn en \u00f3\u00feolandi h\u00fasb\u00f3ndi\u201c.\n\n\u00d6fugt vi\u00f0 breska Verkamannaflokkinn og s\u00f3s\u00edalistaflokka \u00e1 meginlandi Evr\u00f3pu \u00fej\u00f3\u00f0n\u00fdttu s\u00e6nskir jafna\u00f0armenn n\u00e1nast ekkert \u00ed atvinnul\u00edfinu, \u00fe\u00f3tt \u00feeir trygg\u00f0u sameign \u00fej\u00f3\u00f0arinnar a\u00f0 l\u00f6gum \u00e1 landi og au\u00f0lindum. Sem  r\u00e1\u00f0andi stj\u00f3rnarflokkur \u00ed  u.\u00fe.b. 70 \u00e1r bygg\u00f0u \u00feeir eitt mesta jafna\u00f0ar\u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lag \u00e1 jar\u00f0r\u00edki. \u00deeir ger\u00f0ur \u00fea\u00f0 m.a. me\u00f0 stigh\u00e6kkandi skattlagningu,  gjaldfrj\u00e1lsum a\u00f0gangi a\u00f0 menntun og heilbrig\u00f0is\u00fej\u00f3nustu, skyldua\u00f0ild a\u00f0 l\u00edfeyrissj\u00f3\u00f0um, virkri vinnumarka\u00f0sp\u00f3lit\u00edk til a\u00f0 uppr\u00e6ta atvinnuleysi,  n\u00e6gu frambo\u00f0i f\u00e9lagslegs h\u00fasn\u00e6\u00f0is \u00e1 vi\u00f0r\u00e1\u00f0anlegum kj\u00f6rum og me\u00f0 margv\u00edslegum a\u00f0ger\u00f0um til a\u00f0 tryggja jafnr\u00e6\u00f0i kynjanna \u00ed reynd.\n\nMe\u00f0 \u00feessum \u00farr\u00e6\u00f0um \u00fatv\u00edkku\u00f0u\u00f0 \u00feeir frelsi einstkaklingsins \u00ed verki, eins og Olof Palme var \u00f3\u00fereytandi a\u00f0 minna \u00e1, og komu \u00ed veg fyrir, a\u00f0 frelsi\u00f0 v\u00e6ri \u00ed reynd forr\u00e9ttindi f\u00e1rra.\n\n\u00dea\u00f0 sem skilgreinir s\u00e9rst\u00f6\u00f0u norr\u00e6na m\u00f3delsins er \u00feetta: Fulltr\u00faar vinnuaflsins \u2013 ekki eigendur fj\u00e1rmagnsins \u2013 bygg\u00f0u  jafna\u00f0arsamf\u00e9lag \u00ed krafti l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0is,  \u00ed sta\u00f0 \u00feess a\u00f0 s\u00e6tta sig vi\u00f0 \u00feann \u00f3j\u00f6fnu\u00f0, sem \u00f3heftur marka\u00f0ur skapar. \u00deetta er eina \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagsger\u00f0in,  sem m\u00f3tu\u00f0 var \u00ed hugmyndafr\u00e6\u00f0ilegum \u00e1t\u00f6kum seinustu aldar og sta\u00f0ist hefur d\u00f3m reynslunnar \u00e1 \u00f6ld al\u00fej\u00f3\u00f0av\u00e6\u00f0ingar \u2013 me\u00f0 yfirbur\u00f0um.\n\nHr. Wooldridge vi\u00f0urkennir \u00feetta me\u00f0 eftirfarandi or\u00f0um: \u201e\u00dej\u00f3\u00f0f\u00e9l\u00f6g Nor\u00f0urlandab\u00faa hafa \u00fea\u00f0 umfram flesta a\u00f0ra a\u00f0 virkja h\u00e6fileika \u00fev\u00ed sem n\u00e6st allra&#8230; \u00dear er langmestur f\u00e9lagslegur hreyfanleiki (e. social mobility) \u00ed heiminum, \u00fe.e. getan til a\u00f0 vinna sig upp \u00far f\u00e1t\u00e6kt til bjarg\u00e1lna. Samanbur\u00f0ur h\u00e1\u00fer\u00f3a\u00f0ra \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9laga, sem m\u00e6lir f\u00e9lagslegan hreyfanleika, lei\u00f0ir \u00ed lj\u00f3s, a\u00f0 Nor\u00f0url\u00f6nd (Danm\u00f6rk, Noregur, Sv\u00ed\u00fej\u00f3\u00f0 og Finnland) skipa 4 efstu s\u00e6tin. Bandar\u00edkin og Bretland, h\u00f6fu\u00f0v\u00edgi n\u00fdfrj\u00e1lshyggjunnar, sitja eftir \u00e1 botninum.\n\nOg Woolbridge heldur \u00e1fram: \u201eNor\u00f0urlanda b\u00faar eru a\u00f0 mestu lausir vi\u00f0 \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagsmein, sem hrj\u00e1 Bandar\u00edkin. N\u00e1nast sama \u00e1 hva\u00f0a m\u00e6likvar\u00f0a vi\u00f0 metum heilbrig\u00f0i \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagsins \u2013 \u00e1 hagr\u00e6na m\u00e6ilkvar\u00f0a eins og framlei\u00f0ni og t\u00e6kniframfarir e\u00f0a f\u00e9lagslega kvar\u00f0a eins og um \u00f3j\u00f6fnu\u00f0 og gl\u00e6pastarfsemi &#8211;  eru Nor\u00f0url\u00f6ndin \u00ed fremstu r\u00f6\u00f0\u201c.\n\nMe\u00f0 \u00f6\u00f0rum or\u00f0um: Norr\u00e6na velfer\u00f0arr\u00edki\u00f0 skarar langt fram \u00far Amer\u00edku sem \u201eland t\u00e6kif\u00e6ranna\u201c \u2013 sem einu sinni \u00e1tti a\u00f0 vera holdgerving amer\u00edska draumsins.\n\nVi\u00f0leitni hr. Wooldridge til a\u00f0 \u00feakka \u00feennan eftirbreytniver\u00f0a \u00e1rangur n\u00fdfrj\u00e1lshyggju- tr\u00fabo\u00f0um \u00ed r\u00f6\u00f0um \u00edhaldsmanna, sem hafa nota\u00f0 t\u00e6kif\u00e6ri\u00f0 til a\u00f0 krukka \u00ed kerfi\u00f0 h\u00e9r og \u00fear,  en hafa ekki dirfst a\u00f0 hagga undirst\u00f6\u00f0unum, er misr\u00e1\u00f0in, svo a\u00f0 ekki s\u00e9 meira sagt. Norr\u00e6na m\u00f3deli\u00f0 bl\u00edvur, \u00fer\u00e1tt fyrir margv\u00edsleg skemmdarverk marka\u00f0str\u00fabo\u00f0sins.\n\nSumar \u00feeirra \u201eumb\u00f3ta\u201c, sem hr. Woolbridge t\u00edundar m\u00e1li s\u00ednu til s\u00f6nnunar, eins og t.d. samdr\u00e1ttur opinbera geirans og l\u00e6kkun ja\u00f0arskatta, eru breytingar, sem voru vel \u00e1 veg komnar \u00ed fj\u00e1rm\u00e1lar\u00e1\u00f0herrat\u00ed\u00f0 G\u00f6rans Person og s\u00ed\u00f0an \u00ed fors\u00e6tisr\u00e1\u00f0herrat\u00ed\u00f0 hans. A\u00f0rar, svo sem eins og einkav\u00e6\u00f0ing \u00e1 um\u00f6nnun aldra\u00f0ra, hefur a\u00f0 flestra mati reynst illa;  flokkast undir mist\u00f6k, sem \u00fearf a\u00f0 lei\u00f0r\u00e9tta.\n\nNorr\u00e6na velfer\u00f0arr\u00edki\u00f0 \u2013 andst\u00e6tt alr\u00e6\u00f0ishyggju komm\u00fanismans og blindri marka\u00f0str\u00fa n\u00fdfrj\u00e1lshyggjunnar \u2013 er hi\u00f0 s\u00f6gulega afrek verkal\u00fd\u00f0shreyfingarinnar og hins p\u00f3lit\u00edska arms hennar, jafna\u00f0armannaflokkanna \u00e1 Nor\u00f0url\u00f6ndum. Sta\u00f0reyndirnar tala s\u00ednu m\u00e1li. \u00deetta eru eftirs\u00f3knarver\u00f0ustu \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9l\u00f6g \u00ed heimi\u201c.\n\nNI\u00d0URSTA\u00d0AN: Ef vi\u00f0 viljum byggja upp \u201eland t\u00e6kif\u00e6ranna\u201c \u00e1 \u00cdslandi, eins og annars sta\u00f0ar \u00e1 Nor\u00f0url\u00f6ndum, ber okkur a\u00f0 v\u00edsa tr\u00fabo\u00f0um n\u00fdfrj\u00e1lshyggjunnar \u00e1 dyr \u00fat \u00far stj\u00f3rnarr\u00e1\u00f0inu \u00ed n\u00e6stu kosningum. \u00dev\u00ed a\u00f0 til \u00feess eru v\u00edtin a\u00f0 varast \u00feau.\n\n(H\u00f6fundur var forma\u00f0ur Al\u00fe\u00fd\u00f0uflokksins \u2013 Jafna\u00f0armannaflokks \u00cdslands &#8211;  1984-96)","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00dea\u00f0 fer vart fram hj\u00e1 neinum, a\u00f0 n\u00fdfrj\u00e1lshyggjuli\u00f0i\u00f0 \u00ed Sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0isflokknum heyr n\u00fa kosningabar\u00e1ttu s\u00edna undir kj\u00f6ror\u00f0inu: \u201eLand t\u00e6kif\u00e6ranna\u201c. \u00dea\u00f0 rifjar upp fyrir m\u00e9r, a\u00f0 fyrir nokkrum \u00e1rum birti t\u00edmariti\u00f0 Economist s\u00e9rstaka sk\u00fdrslu um norr\u00e6na m\u00f3deli\u00f0. H\u00f6fundarnir komust a\u00f0 \u00feeirri ni\u00f0urst\u00f6\u00f0u, a\u00f0 norr\u00e6na m\u00f3deli\u00f0 v\u00e6ri \u201ethe most successful socio-economic model on the planet\u201c, \u00e1 \u00f6ld hnattv\u00e6\u00f0ingar.\u00cd &hellip; <a href=\"https:\/\/jbh.is\/?p=3110\" class=\"more-link\">Continue reading<span class=\"screen-reader-text\"> &#8220;LAND T\u00c6KIF\u00c6RANNA&#8221;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[1,9],"tags":[],"class_list":["post-3110","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-allar_greinar","category-greinar_og_vidtol"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3110","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3110"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3110\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3114,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3110\/revisions\/3114"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3110"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3110"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jbh.is\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3110"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}